اۋىلعا بارىپ تۇراسىز با؟

ءتور التايعا دا ساپارلاماقپىز

ءبىزدىڭ ور-اعامىز, ورالحان بوكەيدى ايتام, ءبىر-بىرىمىزگە تەلەفون شالعان كەزدە نەمەسە جەرلەستەر باس قوسا قالعان سيرەك ساتتەردە العاشقى اڭگىمەسى ء«اي, جىگىتتەر, وسى ءبىزدىڭ ەلدە نە جاڭالىق؟» دەگەننەن باستالاتىن. سوندىقتان ەل جاقپەن ۇدايى حابارلاسىپ تۇرۋ, ەل ءىشىنىڭ وتكەن-كەتكەن قاۋەسەت-داقپىرتىنا قۇلاعىمىز تۇرىك, حاباردار بولىپ ءجۇرۋدى جاسىمىزدان عادەتكە اينالدىرعانبىز. اۋىل ومىرىنەن الۋان اقپارات بەرگەن سول اڭگىمەلەر جانىمىزدى ەرىتىپ, كوڭىلىمىزدى كوكتەمدەي وسىرەتىن, سۇلۋلىق تۇنعان التايعا بارىپ قايتقانداي ءبىر سەرپىلتىپ تاستايتىن. 

ور-اعاڭدى ءسوز ەتكەندە, ديداحمەت ەكەۋ­مىز ء(اشىمحانوۆ) مىندەتتى تۇردە قال-اعاڭدى, ياعني قاليحان ىسقاقتى سوزى­مىز­گە ارالاستىرىپ, ايتار اڭگىمەمىزدى تۇزدىقتاماي سويلەمەۋشى ەدىك. ويتكەنى قال-اعاڭ جىل سايىن جىلميىپ كوك شى­عىپ, جىمىڭداپ كۇننىڭ كوزى جىلىنا قاي­قايىپ اۋىلعا تارتاتىن ەدى. سودان ال­تاي­عا ءوزى جىرلاعان «قوڭىر كۇزدى» مولىنان دەندەتىپ بارىپ, الماتىعا امالسىز ورالعانداي بوي جازا جادىراپ قايتاتىن. وسىلايشا, «سەندە بولسىن, مەندە بولسىن, بارىنەن دە – ەلدە بولسىن» دەپ اللادان ەل اماندىعىن تىلەپ جۇرەتىن قال-اعاڭ كەيىنگى ءومىرىنىڭ ورەلى بولىگىن تۋعان جەرىنىڭ تو­سىن­دە, اۋىلداستارىنىڭ قالىڭ ورتاسىندا وتكىزگەنى بارشاعا ايان.

ور-اعاڭ مەن قال-اعاڭ وزدەرىنىڭ ال­تاي­عا دەگەن جۇرەك وتتارىن, گوركيدىڭ دان­كوسىنداي, كەيىنگى ىنىلەرى مىنا بىزگە تاستاپ كەتكەندەي كورىنەدى دە تۇرادى ما­عان. سودان با, قازىرگە دەيىن ءبىزدىڭ دە اڭگى­مە­مىزدىڭ ءبىسمىللاسى ء«يا, ەلدە نە جاڭا­لىق­تان؟» باستالاتىنى راس. ىلعي دا اۋىل جاققا جالتاقتاپ جۇرەك جىلىتار, كوڭىل دەمەر جاڭالىق كۇتەتىنىمىز, ەلدى اڭساپ ەلەڭ­دەپ تۇراتىنىمىز تاعى شىندىق. بىراق بۇل زاماندا ويلاعانىڭ قاشانعى ويىڭ­نان شىعىپ, كۇتكەنىڭ كوڭىلدەگىدەي بولا بەرگەن؟ قاقپاقىلداي قايمالاسقان مىناۋ جالعاندا قۋانىشتان گورى ءولىم-ءجى­تىمدى كوبىرەك ەستيتىن جاسقا جەتىپپىز بۇ­گىن­دە. توپىراققا دا بارا الماي, اعايىن-تۋىس­قا دا كوڭىل بىلدىرە الماي قينالاتىن كەز­دەرىمىز دە جەتىپ جاتىر...

ءوز باسىم بىردە ءبىر دەمالىسىمدى وزگە جۇرت سياقتى شەتەل ارالاپ, ساناتوري جاعالاپ وتكىزبەپپىن. ارينە, شەتەل دەگەندى باتىس-شىعىسىن قوسىپ ءبىر ادامداي-اق ءبىز دە جەلىپ ءجۇرىپ ارالاعانبىز, بىراق ونىڭ ءبارى قىزمەت بابىنداعى ءىسساپارلار بولدى. ال جىل سايىنعى ادەتكى دەمالىسىمىز دا, جايماشۋاق جازىمىز دا التايدا, تۋعان جەرىمىزدە وتەتىن ەدى. كەيدە جىلىنا ەكى رەت, كەيدە ءبىر مارتە بارىپ, ارمانسىز اۋناپ-قۋناپ قايتامىز. ءالى كۇنگە سول ادەت, سول جورالعىدان جاڭىلعامىز جوق. كوك­تەم تۋىپ, كۇننىڭ كوزى جىلىنا ەل جاق­قا با­رۋدىڭ جوسپارى مەن جوباسىن جا­ساپ, ول جاقتاعى اعايىندى ەكى-ءۇش اي بۇرىن قۇلاق­تاندىرىپ قويامىز.

مەندە قالىپتاسقان ءبىر عادەت – سۇلۋ تابيعاتىمەن جەر جۇزىنە اتى ءمالىم حان ال­تايدى ءوزىم عانا جەكە بارىپ, تاڭداي قا­عىپ تامسانباي, ارىپتەس اعالارىمدى, قاناتتاس دوستارىمدى بىرگە شۇبىرتىپ ەرتىپ جۇرەتىنىم بار. اماندىق بولسا, بيىل دا بىرەر دوستاردىڭ باسىن قوسىپ, ەلگە بارۋدى ەرتە باستان جوسپارلاپ قويعانبىز. تاۋ باسىنداعى كول جاعاسىندا, ەتەكتەگى وزەن ماڭايىندا پالاتكا تىگىپ تاستاپ, با­لىق اۋلاماقپىز, اتپەن سەرۋەن قۇرىپ, تاۋ-تاستى ارالاپ قالتقىسىز دەمالماق وي­دا­مىز. ەكى ارادا ۋاقىت ءبولىپ ارعىداعى ءتور التايعا ساپارلاپ, ءشۇي تاسجولىن تاماشالاپ قايتساق دەپ تە كەلىسىپ وتىرمىز. جولاي سروستكيدەگى ۆاسيلي شۋكشيننىڭ مۋزەيىنە كىرىپ, ودان ءارى گورنو-التايسك قالاسىنداعى كوركەمسۋرەت گالەرەياسىن, ونداعى گريگوري چوروس-گۋركيننىڭ كارتينالارىن كورىپ, ارتىنشا كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ ايناداي جارقىراعان التىن كولى - تەلەتسكىدە كەمەمەن ءجۇزىپ, بىرەر كۇن تەلەۋىت ازاماتتارىمەن تىلدەسسەك, ءسويتىپ ولاردىڭ شىعۋ تەگى مەن سالت-داستۇرىنەن دەرەكتەر جيناساق دەگەن دە ماقسات بار. سوڭىنان تازا قازاق اۋدانى, بولشەۆيزم تاڭىندا كاتونقاراعايدان ەرىكسىز ءبولىنىپ قالعان, كىلەڭ تۋىسقاندارىمىز تۇراتىن قوساعاش اۋدانىنداعى اعايىندارعا سالەم بەرىپ قايتۋ جوبادا تۇر.

الىبەك اسقار,

جازۋشى

جانىس اۋىلىنانبىز

اۋىلعا ءجيى بارامىن.

مەن اتاقتى ىرعىز توپىراعىنانمىن. جەر شالعايلاۋ. سول ىرعىز اۋدانىنىڭ جانىس بي اۋىلىنانمىن. بىزدىكى – كونە جۇرتتاردىڭ ءبىرى.

قازىرگى اۋىلدى ەرتەرەكتە, شامامەن, 1800 جىلدارى ەلدىڭ ايگىلى ءبيى جانىس كوكە­مىز 280 ۇيمەن كوشىرىپ اكەلىپ, وسى جەرگە قونىستاندىرعان ەكەن. ءوزى ايگىلى بي, بالاسى تاعىبەرگەن بولىس بولعان اتامىزدىڭ ءوز كىندىگىنەن تاراعان ۇرپاقتار بۇگىندە وتە كوپ. «جانىس اۋىلىنانبىز» دەيتىن جۇرتتىڭ بارلىعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن اۋليە اتامىزدىڭ ەسىمىن, ونىڭ ەرتەرەكتە كونە ۇلگىمەن سالىنعان كەسەنەسىن كيە تۇتادى. باسىندا, ومىردەن ەرتەلەۋ كەتكەن بالاسى تاڭىربەرگەنگە ات تۇياعى جەتەر جەردەگى اعايىن مەن سول توڭىرەكتىڭ يگى جاقسىلارى ءپاتۋالاسىپ, ەل قارجىسىنا سەگىز قىرلى, بيىك كۇمبەزدى اسا ءىرى كەسەنە تۇرعىزعان. ءبىز ونى «قىزىل تام» دەپ اتايمىز. سوڭعى جىلدارى جانىس اتا زيراتى مەملەكەت تاراپىنان تۇگەلىمەن قايتا جاڭارتۋدان ءوتتى.

اۋىلدا (بۇرىنعى كالينين سوۆحوزى­نىڭ 2-فەرماسى) قازىر 115-تەي ءۇي بار, گاز اكەلىنىپ, سۋ قۇبىرى ىستەپ تۇر. موبيلدىك بايلانىس جۇيەسى دە قوسىلعان. مال وتە كوپ. سونىڭ كوپتىگىنەن, جەردىڭ تىعىزدىعىنان قا­زىر ىرعىز وزەنى سۋالا-سۋالا كەلىپ, جازدا اقپاي قالاتىن شالشىققا اينال­دى. ەكولوگيانى رەتتەيتىن, سۋدى قارايتىن ادام قازىر جوق دەسە دە بولادى. سوڭعى 30-40 جىل ىشىندە بۇل ءوڭىر – كۇنى كەشە جاعالاۋىن ءزاۋلىم تال مەن قامىس قورشاعان, تا­بيعي سالالارى كوكتەمدە سۋ تاسىعاندا تەڭىزدەي بولىپ كەتەتىن, ەكى جاعاسى شۇيگىن شوپ­كە, ايگىلى توعايلارعا تولى ىرعىز وزەنى – قازىر ابدەن ازايىپ, كەي جىلدارى قۇرعاپ قالاتىن بولدى. وقىمىستىلار جەراستى سۋىنىڭ تومەندەگەنىن ايتادى.

مەن سول اۋىلدى, ونىڭ ادال, اقجۇرەك ادامدارىنىڭ ءبارىن جاقسى كورەمىن. تەك وسىدان 50-60 جىل بۇرىن كوزىممەن كورگەن اۋىل ەكولوگيانىڭ سالدارىنان ءشول دالاعا اينالىپ بارادى. سول وتە قيىن. دەگەنمەن ءوز اۋىلىمدى جاقسى كورەم, ال بارسام, كوڭى­لىم قۇلازىپ قايتامىن.

ايتپەسە, ءبىزدىڭ اۋىلدان وتە مىقتى بيلەر مەن بايلار, باتىرلار, ەلدىڭ ايگىلى ازاماتتارى كوپ شىققان. اۋىلدىڭ رۋحاني قۇنارى عانا ۇزىلگەن جوق. سول اۋىلدىڭ وزىنەن عانا شىققان بەلگىلى ازاماتتار مەن وقىمىستى ادامدار كوپ-اق. ەڭ باستىسى – الگى رۋحاني ونەگەلەردەن, سول رۋحاني قۇناردان اجىراماسا, سول اۋىلدىڭ وزىنەن شىققان ۇرپاقتار قازاقتىڭ مارتەبەسىن كوتەرەر دەگەن ۇمىتتەمىن.

مەيىرحان اقداۋلەت ۇلى,

اقىن

الاشتىڭ ايدىنى

اۋىلعا ساپار شەككەن سايىن قاۋمالاعان قالىڭ ويدىڭ ورمانىندا اداسامىن. وسى ويلار كوڭىلىمدى كۇڭگىرت بوياۋلارعا تولتىرىپ جىبەرەدى كەيدە. اۋىلدىڭ قالپى بۇزىلماعان, ءوز مىنەزى, ءوز تابيعاتى, ءوز بولمىسى بار كەزىن كوردىك. قوعام اۋىس­تى, زامان وزگەردى. نارىقتىق قاتىناستار, جەكەشەلەندىرۋ زاڭدىلىقتارى قايران قازاق اۋىلدارىن دا قىسپاققا الىپ ءوز دەگەنىن ىستەتكەنىنە جىلداردىڭ ءجۇزى اۋدى. قاڭىراپ قالعان ەلدى مەكەندەر, قيراعان ۇيلەردى كورگەندە جۇرەگىڭە جۇك تۇسەدى.

سارىارقانىڭ ساۋىرى, جاڭاارقانىڭ جازي­راسىنداعى مەنىڭ تۋعان اۋىلىم قا­شان­نان بەرەكەلى مەكەن. انا ءبىر زاماندا ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندى «جەڭىس» سوۆ­حو­زى بولىپ وداققا اتى شىققان. قازىر «جاڭا­ار­قا قىمىزى» اتالىپ, برەندكە اينال­عان عاجايىپ سۋسىننىڭ وتانى. قى­مىزدى جىل ون ەكى اي ساقتاۋ تەحنولوگياسىن عالىمدار ءسوز ەتكەلى ءبىراز بولدى. ال ونى ءبىزدىڭ وركەن, كۇلباعيلا دەگەن انالارىمىز وتىز جىلدىڭ الدىندا ىسكە اسىرعان. بانكاعا جابىلعان عاجايىپ سۋسىندى ءبىزدىڭ اۋىل اقپاننىڭ اق بورانىندا ءىشىپ وتىراتىن. انالارىمىز جاڭالىق اشىپ تاستاعان ەكەن عوي. ونى كەيىن بىلدىك.

ءبىزدىڭ اۋىلدا نارىق كەزەڭىندە كوش­كەن ەل نەكەن-ساياق. بوس تۇرعان ءۇي جوق. ەلدىڭ كۇنكورىسىنىڭ نەگىزى – جەكە مەن­شى­گىندەگى مالى. اۋىلدا دا كاسىبىن دوڭ­گە­لەتكەن جىگىتتەر بار. انا ءبىر جىلى قايرات كوپباەۆ دەگەن ازامات اۋىلعا ءوز قار­جىسىنا سپورت كەشەنىن سالدى. وزىنە تۇسەر قارجىلاي قايتارىمنىڭ جوق ەكەنىن بىلسە دە, اۋىل بالالارى ءبىر قۋانسىن دەگەن نيەت ەدى. ەندى سول جەردە جاتتىققاندار ەل كولە­مىن­دەگى ءىرى جارىستارعا قاتىسىپ ءجۇر. سول ءبىزدىڭ اۋىلداعى جىلقىلى قايرات سەكىلدى قايراتتى جىگىتتەر ءار اۋىلعا كەرەك. بەيبىت كۇن­نىڭ باتىرلارى وسىلاردان شىعادى.

اۋىل دەگەندە مەنى كوبىرەك ويلاندىراتىن ءبىر جايت – اقساقالدار القاسىن, اقساقالدار ينستيتۋتىن جانداندىرۋ كەرەك سياقتى. كونەكوزدەر داۋ-شاردى ءبىر اۋىز سوزبەن شەشىپ, جەتىمىن جىلاتپايتىن, تەنتەگىن تىياتىن شەشىمدەردى بىردەن شىعاراتىن كەزدى كوز كوردى. قانداي فورماتسيا بولسىن, قازاقتىڭ تابيعاتىنا جاقىن ۇلىلىق شاپاعاتى ەمەس پە, سولار؟

نامىسى بار اۋىل نامىسى بار ۇرپاق تار­بيەلەيدى. كەز كەلگەن جاس قاتارىنا قا­راپ بوي تۇزەيدى. اق جاۋلىقتى انا­لار­دىڭ, اق ساقالدى قاريالاردىڭ ۇلگىسىن بويعا سىڭىرگەن جاستان ەل ازاماتى شىعادى.

پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ جولداۋىنان كەيىن ەل ەڭ­سە­لەنىپ, ءۇمى­تىن ۇكىلەپ شىعا كەلدى. ءبىزدىڭ اۋىل جا­ڭادان قۇرىلاتىن ۇلىتاۋ وبلى­سىنىڭ قۇرامىنا كىرۋگە ءتيىس. ەلدەن قۇت­تىقتاپ, قۋانىشىن ءبولىسىپ, حابارلاسىپ جاتقاندار كوپ. ءيا, بارشامىزعا وڭ شەشىمدەر قۇتتى بولسىن!

اۋىل – الاشتىڭ ايدىنى, قازاقتىڭ جانى, ۇلتتىعىمىزدىڭ ۇلى قاسيەتتەرىنىڭ تو­عىسار جەرى. «جاڭا قازاقستان» يدەيا­سى­نىڭ قاينارى دا قازاق اۋىلدارىنان باس­تالسا, باعىمىز باياندى بولاتىن شىعار.

عالىم جايلىباي,

اقىن