توبە بي ءتورت تارابىنا تۇگەل الاڭدايدى

الماتىدا ءوتىپ جاتقان ەكىنشى ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋمدا

ەقىۇ-داعى قازاقستان توراعالىعى وسىلاي باعالانۋدا

“ەقىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق ولشەمى” ەكىنشى ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋمىنا قاتىسۋشىلارعا ەكىنشى ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋمنىڭ قاتىسۋشىلارى مەن قوناق­تارىنا سالەم جولدايمىن! پارلامەنتاريلەر فورۋمىنىڭ الماتىدا ءفاشيزمدى تىزە بۇكتىرگەن جەڭىستىڭ 65 جىلدىق مەرەيلى جىلىندا, حەلسينكي قورىتىندى اكتىسى قابىلدانۋىنىڭ 35 جىلدىعىندا, جاڭا ەۋروپا ءۇشىن پاريج حارتياسىنا قول قويىلۋىنىڭ 20 جىلدىعىندا وتكىزىلىپ وتىرۋى نىشاندى جاعداي. وسىناۋ ماڭىزدى داتالار ادامزات تاريحىنداعى بەتبۇرىستى كەزەڭدەردى ءبىلدىرىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە, بىزگە عاسىرلار توعىسىندا ەۋر­ازيا قۇرلىعىندا بولعان تۇبەگەيلى ىلگەرى باسۋ­لاردى وي قورىتا پايىمداۋعا سەبەپكەر بولادى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى وسى وزگەرىستەردىڭ جارقىن نىشانى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەن جانە ازيا وڭىرىنەن وسىناۋ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدى باسقارىپ وتىرعان العاشقى ەل. ءبىز ەقىۇ-داعى توراعالىقتى قازاقستاننىڭ وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا قوسقان ۇلە­سىن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ مويىنداۋى دەپ با­عالايمىز. قازاقستاننىڭ زىمىراندىق-يادرو­لىق الەۋەتىن ەرىكتى جانە ترانسپارەنتتى تۇردە الاستاۋ تۇرعىسىنداعى ءىس جۇزىندەگى تاجىريبەسى ەقىۇ ءۇشىن پايدالى بولاتىندى­عىنا كامىل سەنىمدىمىز. قازاقستاندىقتار 20 جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىتتا جاھاندىق داعدارىس سىناعىنان تا­بىستى وتكەن, ساياسي جۇيەسى تۇراقتى جانە ءتيىمدى نا­رىق­تىق ەكونوميكاعا كوشكەن مەملەكەت ورناتتى. ءبىز­دىڭ ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كە­لىسىم مودە­لى­مىز – ەقىۇ قىز­مە­تىنىڭ گۋماني­تارلىق ءول­شەم­دەرىن قامتاما­سىز ەتۋگە قازاق­ستاننىڭ قوسقان ناقتى ۇلەسى. ساباقتاستىق قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن قا­زاق­ستاندىق توراعالىق تۇجىرىمداماسى ءبىزدىڭ ەقىۇ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, ونىڭ جەر شارى­نىڭ ءۇش قۇرلىعىنداعى 56 مەملەكەتتى بىرىكتىرىپ وتىرعان بىرەگەي ۇنقاتىسۋ الاڭى رەتىندەگى الەۋە­تىن دامىتۋعا ۇلەس قوسۋعا دەگەن نىق ۇيعارى­مى­مىز­دى پاش ەتەدى. ەۋرازيانىڭ قاق كىندىگىندە جاتقان قازاق­ستان مۇنداي ۇنقاتىسۋدىڭ كوكەيكەستىلىگىن اي­رىق­شا وتكىر سەزىنەدى. ءبىز ەقىۇ-داعى توراعا­لى­عىمىز شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى قا­تى­ناستاردىڭ جاڭا كەزەڭىنە جول اشادى, “ۆان­كۋۆەردەن ۆلا­ديۆوستوكقا دەيىنگى” بايتاق كەڭىس­تىكتە ءوزارا سەنىمنىڭ نىعايۋىنا قىزمەت ەتەدى دەپ سەنەمىز. ناق سوندىقتان دا مەن 2010 جىلى ەقىۇ مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن شاقى­رۋ تۋرالى باستاما كوتەردىم. ءبىز وسى يدەيانى قول­داعانى ءۇشىن ەقىۇ-نىڭ پارلا­مەنتتىك اسسام­بلەيا­سىنا العىسىمىزدى ايتا­مىز. جو­عار­عى دەڭ­گەيدەگى كەزدەسۋ ەقىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەر كوش­باسشىلارىنا “كوزقاراس ۇيلەس­تى­رۋ­دىڭ”, ۇيىمنىڭ بولاشاقتاعى اسا ماڭىزدى با­سىم­دىقتارىن ايقىنداۋدىڭ بىرەگەي مۇمكىن­دى­گىن اشاتىنىنا كوزىمىز ايقىن جەتەدى. ءسامميتتى وتكىزۋ جاڭا تاريحي جاعدايلاردا “حەلسينكي رۋحىن” قايتا ورلەتۋدىڭ نىشانىنا اينالار ەدى. ءححى عاسىرداعى قاۋىپسىزدىك تاۋەكەلدەرى مەن سىناقتارىنىڭ جاھاندىق سيپاتى الەمدىك قوعام­داستىققا وعان جاۋاپ ىزدەۋدەگى كۇش-جىگەردى عالام­دىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك قاتەرلەرىنىڭ كەڭ ورىسىندە بىرىكتىرۋ قاجەتتىگىن ۇسىنادى. الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس زارداپتارى ءتۇرلى ەلدەر مەن وڭىرلەر دامۋىنداعى الەۋمەتتىك پروبلەمالار مەن الشاقتىقتاردى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ, الەمدى دۇرلىكتىرۋىن جالعاستىرۋدا. تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋ, كەدەيلىك, بوس­­قىن­دار, جۇمىسسىزدىق پەن ەڭبەك كوشى-قونى, لاڭ­كەستىك, ەسىرتكى ساۋداسى پروبلەما­لا­رى جانە باسقا قاۋىپ-قاتەرلەر ادامزات سىناق­تارىنىڭ ءتىزىمىن ۇلعايتا تۇسكەن. ولارمەن كۇرەس ءاربىر مەملەكەتتىڭ جانە ەقىۇ سياقتى ىقپالدى ۇيىمداردىڭ تاراپىنان بارىنشا كۇش-جىگەر جۇمساۋدى تالاپ ەتەدى. ترانسازيالىق فورۋمدى وتكىزۋ ەقىۇ قىز­مەتى­نىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن – وڭىرلىك قاۋىپ­سىزدىكتىڭ كىندىكازيالىق ولشەمىن, اتاپ ايتقاندا,  قىرعىزستانداعى ساياسي احۋالدى, اۋعانستاندى قالپىنا كەلتىرۋ جايىن, الەۋمەتتىك-ەكونومي­كا­لىق دامۋدىڭ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەن گۋ­ما­نيتارلىق ولشەمنىڭ ماڭىزدى قىرلارىن تال­قىلاۋدىڭ جاقسى مۇمكىندىگى بولىپ تابىلادى. قازاقستان ەقىۇ-نىڭ ازيالىق ارىپتەس­تەرى­­مەن جۇمىسقا باسا كوڭىل ءبولۋدى, ەقىۇ-نىڭ ازياداعى وڭىرلىك ۇيىمدارمەن ۇنقاتى­سۋىن كەڭەيتۋ ورايىندا كۇش-جىگەر تانىتۋدى ۇيعارعان. ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس شاقىرۋ جونىندەگى قازاقستان باستاماسى ءدال قازىرگى كەزدە ازيا قۇرلىعىندا قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىقتى قولداۋدىڭ الۋان قىرلى بىرەگەي قۇرالىنا اينالدى. ءبىز ەقىۇ-نىڭ پارلامەنتتىك اسسام­بلەيا­سى توراعاسىن جانە “ۇشتىك” وكىلدەرىن 2010 جىل­دىڭ ماۋسىمىندا تۇركيادا وتەتىن اوسشك-ءنىڭ 3-ءشى سامميتىنە قاتىسۋعا شا­قى­رۋعا قۋانىشتىمىز. بۇل قاۋىپسىزدىك پەن پرەۆەنتيۆتى مامىلەگەرلىكتى قام­تاماسىز ەتۋدىڭ ەۋروپالىق جانە ازيالىق جۇيە­لەرىنىڭ كەلەشەكتەگى ءىس-قيمىل بىرلىگى ءۇشىن نەگىز سالۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگىنە كامىل سەنىمدىمىن. بۇگىنگى فورۋمنىڭ تاقىرىبى – “ەقىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق ولشەمى” – 2003 جىلى قا­زاق­­ستاندا وتكەن ەقىۇ ەلدەرى پارلامەن­تاري­­لەرىنىڭ ءبىرىن­شى سامميتىندەگى پىكىرتا­لاس­تى قي­سىندى تۇردە جال­عاستىرادى. 2008 جىل­دىڭ ءشىل­دەسىندە اسسام­بلەيا­نىڭ جىل سايىنعى 17-ءشى سەس­سيا­سىن وتكىزۋ قازاقستان مەن ەقىۇ پارلا­مەنت­تىك اسسامبلەيا­سى اراسىنداعى قاتىناستار اياسىنداعى اسا ما­ڭىزدى وقيعا بولدى. پار­لا­مەنت­تىك اسسامبلەيا­نىڭ بەلسەندى قولداۋى جاع­داي­ىندا ءبىز قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى  توراعا­لى­عىنىڭ باسىم مىندەت­تە­رىن تابىستى ىسكە اسىرامىز دەپ ەسەپتەيمىز. ەقىۇ كەڭىستىگىندەگى سەنىم مەن ءوزارا ءتۇسى­نىس­تىك اۋانىن قامتاماسىز ەتۋدەگى پارلامەنتتىك ءما­مىلەگەرلىكتىڭ ءرولىن اسىرا باعالاۋ قيىن. ءوز حال­قىنىڭ تىكەلەي سەنىمىنە بولەنگەن ناق وسى پار­لا­مەنتاريلەر ەقىۇ العا تارتىپ وتىرعان قاۋىپ­سىزدىكتى نىعايتۋ يدەيالارىن قوعامدىق دامۋ­دىڭ كوكەيكەستى ۇردىستەرىمەن بارىنشا ءتيىمدى جالعاستىرا الادى. استاناداعى فورۋم ەقىۇ قوعامداستىعى الدىندا تۇرعان وزەكتى تۇيتكىلدەردى شەشۋدىڭ جاڭا تۇرعىلارىن ىزدەۋگە كومەكتەسەتىندىگىنە مەنىڭ كوزىم كامىل جەتەدى. فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا جەمىستى جۇمىس جانە تابىس تىلەيمىن!

نۇرسۇلتان نازارباەۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى.

كەشە الماتىداعى “ينتەركونتينەنتال” قوناق ۇيىندە “ەقىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق ولشەمى” اتتى ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋم ءوز جۇمىسىن باستادى. الدىن الا ايتا كەتسەك, مۇنداعى تالقىلانعان ءھام تالقىلانىپ جاتقان ماسەلەلەر ءوزىنىڭ بۇگىنگى تاڭداعى اسا كوكەيكەستىلىگىمەن دارالانادى. فورۋم باعدارلاماسىندا 3 سەسسيانىڭ جۇمىس ىستەيتىنى جوسپارلانعان بولاتىن. كەشە سالعان بەتتەن تالقىعا تۇسكەن سونىڭ ءبىرىنشىسى – “ايماقتىق قاۋىپسىزدىك. اۋعانستان, لاڭكەستىك جانە ەسىرتكى زاتتارىمەن كۇرەس, قارۋسىزدانۋ” تاقىرىبىن قاۋزادى. ال “ەۋرازيا: دامۋشى نارىقتار جانە ءورىس العان وكتەم قاتەرلەر. ەكونوميكالىق دامۋ, ساۋدا, رەسۋرستاردى باسقارۋ, ەڭبەك كوشى-قونى, ەكولوگيالىق ماسەلەلەر” جانە “ادامزاتتىق ولشەم. ءدىني توزىمدىلىك, ساياسي دامۋ, ادام ساۋداسىمەن كۇرەس, گەندەرلىك تەڭدىك” اتتى الەمدىك قوعامداستىقتى سانسىراتىپ تۇرعان سان تاراۋ ماسەلەلەر بۇگىن وتەتىن ەكىنشى جانە ءۇشىنشى سەسسيالارداعى وتكىر پىكىرتالاس پەن پاراساتتى دا پايىمدى اڭگىمەنىڭ وزەگىنە اينالماق. پارلامەنتارالىق ىنتىماقتاس­تىق­تىڭ اياسىن كەڭەيتۋ ماقساتىن كوزدەگەن بۇل فورۋم قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنا توراعالىق ەتۋى شەڭبەرىندە اسا ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەندىگى ەشبىر تالاس تۋدىرماسا كەرەك. فورۋم جۇمىسىنا ەقىۇ-عا مۇشە كوپتەگەن مەملەكەت­تەر­دىڭ, جەرورتا تەڭىزى ايماعى مەن ازيا­داعى سەرىكتەس مەملەكەتتەر پارلا­مەنت­شىلەرى مەن حالىقارالىق ۇيىمدار وكىلدەرىنىڭ اسا مۇددەلىلىكپەن قاتىسۋى وسى ويىمىزدى ايعاقتاي تۇسكەندەي. تالقىلاناتىن وزەكتى ماسەلەلەرگە وسىنداي وراسان زور ءمان بەرۋشىلىك ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملە­كەت­تىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ فورۋمنىڭ اشىلۋ ءراسىمى الدىندا ەقىۇ-نىڭ باس حات­شىسى مارك پەررەن دە بريشامبومەن جانە ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسام­بلەيا­سىنىڭ پرەزيدەنتى جواو سوارەشپەن كەزدەسۋلەرىندەگى ىقىلاستى دا مۇددەلى اڭگىمەلەر بارىسىندا ايقىن بايقالدى. ەقىۇ-نىڭ بۇگىنگى تاڭداعى تىزگىنىن ءوز قولدارىندا ۇستاعان دەرلىك وسىناۋ جو­عارى لاۋازىمدى قايراتكەرلەر اتالمىش كەزدەسۋلەردە ۇيىم قىزمەتىنىڭ, قىر­عىزستانداعى احۋال جونىندە بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدى ۇيلەستىرۋدىڭ اعىمداعى ماسەلەلەرىن, سونداي-اق سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي جيىنىنا جانە ەقىۇ سامميتىنە ازىرلىكتىڭ با­رىسى جايىن بايىپتى تالقىعا سالىپ, ءسوز ەتتى. وسى ورايدا م.پ.دە بريشامبو مەن ج.سوارەش تاراپىنان قازاقستان­نىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعىنا, قىرعىز­ستان­داعى داعدارىس احۋالىن تۇراق­تان­دىرۋ ورايىنداعى جەدەل دە ىلكىمدى كۇش-جىگەرىنە جانە بۇل رەتتەگى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ زور رولىنە جوعارى باعا بەرىلدى. اسىرەسە, قازاقستان توراعالىعىنىڭ شەشىمتالدىعى, جەدەل­دىگى جانە جوعارى كاسىبيلىگى ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى. بۇدان بىلاي دا قازاقستانمەن تىعىز ىنتىماقتاستىققا ىقىلاستىلىق ءبىلدىرىلدى. “قازاقتاردىڭ توراعالىق ەتۋى وتە تاماشا. ساۋداباەۆ مىرزا شار­شا­ماي, دامىلسىز, كاسىبي تۇرعىدان جۇمىس جۇرگىزۋدە. پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ جوعارى دارەجەدەگى كەزدەسۋ وتكىزۋ ءجو­نىندەگى باستاماسىن, يادرولىق قارۋسىز­دانۋ جونىندەگى ۇسىنىس-يدەيالارىن پارلامەنتتىك اسسامبلەيامەن قاتار يتاليا, فرانتسيا, گەرمانيا سياقتى ەلدەر, امەريكانىڭ جاڭا باسشىلىعى قولداپ وتىر, جاڭا توراعاعا تابىس تىلەيمىز”,– دەپ اتاپ ءوتتى ج.سوارەش. فورۋمنىڭ اشىلۋ راسىمىندە العاش­قى بولىپ كىرىسپە ءسوز سويلەگەن ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ءتور­اعاسى ج.سوارەش وسى ايتقاندارىن جانە ءبىر قايتالادى. پارلامەنتتىك اسسام­بلەيانىڭ قازاقستان توراعالىعىن ۇنەمى قولداپ كەلە جاتقاندىعى جانە الداعى ۋاقىتتا قولداي بەرەتىندىگى مارتەبەلى مىنبەردەن تاعى دا پاش ەتىلدى. ارينە, وڭىردە پروبلەمالار بارشىلىق. ساياسي بوستاندىق دەگەنىمىز – ەڭ اۋەلى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى بولۋى كەرەك. وسى ورايدا قىرعىزستانداعى جاع­داي كوپتەگەن ەلدەرگە ورتاق پروب­لەمالاردىڭ دا بەتىن اشىپ بەرگەندەي. قازاقستان توراعالىعىنىڭ باۋىرمال­دىق, ادال دا ىزگىلىكتى ميسسياسى ناق وسى قىرعىز ەلىندەگى احۋالدى تۇزەتۋگە, ونداعى ءتارتىپتى جولعا قويۋعا جانە ءبۇل­دىرگى ارەكەتتەرگە جول بەرمەۋگە باي­لانىستى ناقتى قادامدارىنان كورىنىس تاپتى. دەمەك, قازاقستان ۇكىمەتىنە, قازىرگى توراعاعا راحمەت. وسىنىڭ ءبارى توراعالىق دۇرىس جولدا ەكەنىن ايعاق­تايدى. ونىڭ ەقىۇ-نى نىعايتا تۇسە­تىندىگىنە سەنىمى زور. ناق وسى امبەباپ حالىقارالىق ۇيىم قازىرگى تاڭدا الەمگە كەرەك, دەپ تۇيىندەدى ءوز ويىن شەشەن. ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋم­نىڭ وسىناۋ اشىلۋ سالتاناتىندا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ فورۋمعا قاتىسۋشىلارعا ۇندەۋىن ەقىۇ-نىڭ قازىرگى توراعاسى, قر مەملەكەتتىك حات­شىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ وقىپ بەردى (ن.نازارباەۆتىڭ ۇندەۋى بولەك جاريالانىپ وتىر). ق.ساۋداباەۆ فورۋمعا قاتىسۋشى­لار­دى قوناقجاي قازاق جەرىنە قادام باسۋىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاي وتىرىپ, توراعالىق كەزەڭىندە قازاقستان اتقارعان جۇمىستاردى قىسقاشا ايتىپ بەردى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 14 قاڭتا­رىن­داعى تۇراقتى كەڭەس وتىرىسىندا پرە­زيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ەقىۇ قوعام­داستىعىنا ارناعان باعدارلامالىق بەينەۇندەۋىندە ەقىۇ قىزمەتىنە قۋاتتى سەرپىن بەرگەن قازاقستان ءتور­اعالىعىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى مەن ۇستانىمدارى كەڭىنەن باياندالدى. ءتور­اعالىقتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ ەقىۇ-نىڭ بارلىق ينستيتۋتتارىمەن تولىققاندى ءىس-قيمىل بىرلىگى قامتا­ما­سىز ەتىلىپ, سوڭعى بەس جىلدا العاش رەت ۇيىمنىڭ بيۋدجەتى ۋاقتىلى قابىل­دانۋىنا قول جەتكىزىلدى. – ءبىز ءوز قىزمەتىمىزدە ەقىۇ كەڭىس­تىگىندە جاڭا اجىراتقىش مەجەلەردىڭ تۋىنداۋىن بولدىرماۋعا, بارشانىڭ مۇددەسى جولىنداعى سەنىم اۋانىن دا­مىتۋعا جانە ۇيىمدى دامىتۋدىڭ نەگىز­گى ماسەلەلەرى بويىنشا مامىلە الاڭىن كەڭەيتىپ, نىعايتۋعا كوڭىلدى باسا بولە­مىز. ءبىز سونداي-اق ەقىۇ جاۋاپ­كەر­شىلىگى ايماعىنداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن ناقتى شەشۋ ماقساتىن كوزدەيمىز. قازاقستان توراعالىعى ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىزدىڭ بايىپتى ۇسىنىستارى ءۇشىن اشىق. سونىڭ ءبىر دالەلى بۇگىنگى فو­رۋم بولىپ تابىلادى. ءوز جۇمىسىمىزدا ءبىز ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ دە, سونداي-اق جالپى ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ دە ورتاق سيپاتتاعى قاۋىپسىزدىك پروبلە­ما­لارىن شەشۋگە كوپ ءمان بەرەمىز. وڭىرلىك قاۋىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىز­دىلىعى وسى جىلعى ءساۋىردىڭ با­سىن­دا ەلدى تارتىپسىزدىك, داعدارىس پەن زاڭسىز­دىق جىلىمىنا تارتقان قىرعىزستانداعى قايعىلى وقيعالار تاعى ءبىر ايگىلەدى. بۇل قازاقستان توراعالىعى جانە تۇتاستاي ەقىۇ ءۇشىن زور سىن بولىپ تابىلدى. وسى قيىن جاعدايلاردا ءبىزدىڭ ۇيىم ءوزىنىڭ قاجەتتىلىگىن جانە پارمەندىلىگىن تانىتا ءبىلدى. وسىعان بايلانىستى ءبىز بۇۇ باس حاتشىسىنا, ەۋرووداقتىڭ جانە ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ باسشىلى­عىنا قىرعىزستانعا وزدەرىنىڭ ارنايى وكىل­دەرىن جەدەل جىبەرگەندەرى ءۇشىن ايرىق­شا راحمەتىمىزدى ايتامىز. توراعالىق قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە باسىنىڭ بەدەلى سىندى ماڭىزدى رەسۋرستى ىسكە قوستى. پرەزيدەنتتەر نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ, باراك وبامانىڭ جانە دميتري مەدۆەدەۆتىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرلەرىنىڭ ارقاسىندا زورلىق-زومبىلىقتى اۋىزدىق­تاۋعا جانە ازامات سوعىسىن بولدىرماۋعا قول جەتتى, – دەدى ق.ساۋداباەۆ. بۇدان ءارى ەقىۇ-نىڭ قىرعىزستاننىڭ تەز ارادا داعدارىستان شىعۋىنا كومەك كورسەتۋدى جالعاستىرىپ وتىرعاندىعى ايتىلدى. ۇيىمنىڭ رەزەرۆ قورىنان قو­عامدىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىكتى قولداۋعا, زاڭنىڭ ۇستەمدىگى مەن دەموكراتيانى نى­عايتۋعا 200 مىڭ ەۋرو بولىنگەن. ەكى جاقتى نەگىزدە قازاقستان دا قاجەتتى گۋمانيتار­لىق كومەك كورسەتۋدە. بۇدان ءارى شەشەن قا­زىرگىدەي الماعايىپ زاماندا, قاۋىپسىز­دىككە قاتەر كوبىرەك تونگەن شاقتا تىعىز ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىك, بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتەر مەن ۇيىم­داردىڭ كوزقاراس بىرلىگى جانە ءىس-قيمىل­دارىنداعى ۇيلەسىمدىلىك اسا قاجەتتىگىنە توقتالدى. وسى رەتتە قازاقستان پرەزي­دەنتى ن.نازارباەۆتىڭ الەمدەگى سەنىم مەن ءوزارا تۇسىنىستىك اۋانىن قامتاماسىز ەتۋ­دەگى پارلامەنتارالىق ءىس-قيمىل بىرلىگىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىرعان­دىعىن اتاپ كورسەتتى. كەلەسى كەزەكتە فورۋمعا قاتىسۋشىلار الدىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, دەدى ول, ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇگىنگى ۇندەۋى ونىڭ ەقىۇ-داعى پارلامەنتتىك ولشەمگە دەگەن اسا بەيىلدى ىقىلاسىن كورنەكى تۇردە ايعاقتايدى. قازاقستان پرەزيدەنتى بۇدان ءارى دە ەۋرازيا قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ جولىندا بەلسەندى جۇمىس ىستەۋگە ءوزىنىڭ ازىرلىگىن تاعى دا راستادى. – الەم جاھاندىق قارجى داعدارى­سى­نىڭ سالدارىنان ءالى ايىعىپ بولعان جوق. مەملەكەتتەر قارجى رىنوگىنداعى تۇراق­سىز­دىققا, تابيعي جانە تەحنوگەندىك اپات­تارعا, سونداي-اق ەكسترەميزم مەن لاڭ­كەستىككە, يادرولىق قارۋدى تاراتۋعا, ەسىرت­كىلەردىڭ زاڭسىز اينالىمىنا بايلانىستى ءارتۇرلى قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلۋدە. ناق سوندىقتان دا ترانسوڭىرلىك ىنتى­ماقتاستىق قاجەتتىلىگى وسە تۇسۋدە. البەتتە, تابىستى رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ جانە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تاجىريبەسىن يەلەنگەن قازاقستان وسى ۇدەرىستى باستاپ جۇرگىزۋگە جانە ەقىۇ-داعى جالعاسقان وڭ وزگەرىستەرگە ءوز ۇلەسىن قوسۋعا ءازىر. ءبىز پارلامەنت قوعامداستىعى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعى­نىڭ دايەكتى ءارى ادال جاقتاۋشىسى بول­عان­دىعىن تەرەڭ العىس سەزىمىمەن اتاپ وتەمىز. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايقىن بايانداعان قازاقستاندىق باسىمدىقتاردى ىسكە اسىرۋدا اسسامبلەيانىڭ ءاردايىم قولدايتىندىعىنا نىق سەنەمىز. قازىرگى كەزەڭدە توراعالىقتىڭ اسا ماڭىزدى باسىمدىعى بيىل ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ بولىپ تابىلادى. ءبىز سامميت ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ كوشباسشى­لارى­نا جاڭا تاريحي جاعدايلاردا حەل­سين­كي رۋحىن دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جانە الداعى جىلدارداعى ۇيىم باسىم­دىقتارىن ايقىنداۋدىڭ بىرەگەي ءمۇم­كىن­دىگىن بەرەدى دەپ سانايمىز,– دەدى ق.تو­قاەۆ. ودان ءارى سەنات توراعاسى كۇن ءتار­تىبىندەگى كوكەيكەستى پروبلەمالار ءتوڭى­رەگىندەگى پىكىرتالاس ترانسازيالىق پارلا­مەنتتىك فورۋمنىڭ العا قويعان ماقسات­تارىنا جەتۋگە جانە قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىندەگى الۋان ءتۇرلى كوزقاراستارىمىزدى جاقىنداتۋعا كومەكتەسەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. پارلامەنتارالىق فورۋم ەقىۇ كەڭىستىگىندەگى ىنتىماقتاستىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىك ۇدەرىسىنە جاڭا سەرپىن بەرەدى. ويتكەنى, وسى ماڭىزدى باسقوسۋعا قاتى­سۋشىلار ءوز حالقىنىڭ سەنىمدى وكىلدەرى بولىپ تابىلادى. بۇل جونىندە فورۋمعا قاتىسۋشىلار الدىندا قر پارلامەنتى ءما­جىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇحامەد­جانوۆ مالىمدەدى. سوندىقتان دا ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەم­لەكەتتەر پارلامەنتشىلەرىنىڭ قازاق­ستاندا باس قوسۋى قازىرگى زامانعى ماڭىزدى ماسەلەلەردى ءتيىمدى شەشۋدىڭ جولدارىن ايقىنداۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولىپ وتىر. وسى ورايدا و.مۇحامەدجانوۆ ايماقتاعى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋدا, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالانى قار­قىندى دامىتۋدا, توزىمدىلىك پەن مادە­نيەت­ارالىق كەلىسىم يدەياسىن العا باس­تىرۋدا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بىرەگەي تاجىريبەسى بار ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. ءماجىلىس توراعاسى قازىرگى كۇردەلى دە قايشىلىققا تولى الەمدە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز بەن حالىقتارىمىزدىڭ اراسىندا ءتۇرلى ىنتىماقتاستىق فورۋمدارىنىڭ وركەن جايۋى وتە قاجەت ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ وتىر­عانىمىزدى باسا ايتتى. سوڭعى ون جىل كولەمىندە ەۋرازيا ايماعىن جانە الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن, جاھاندىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ بەرىكتىگىنە ناعىز سىناق بولعان بىرنەشە وقيعالار ورىن العانى انىق. عالامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە ازيالىق باعىتتىڭ ماڭىزدىلىعى ارتۋدا جانە ەقىۇ قىزمەتىنىڭ ەۋرازيا­لىق قىرىنا قاتىستى ماسەلە وتە وزەكتى بولا تۇسۋدە. ءماجىلىس توراعاسى قازاقستان اتالعان ۇيىمنىڭ كوزقاراسىن ەۋروپا­لىق­تان ەۋرازيالىققا قاراي بۇرۋدى ۇسىنىپ وتىرعانىنا ماڭىز بەرىپ ءوتتى. سوندىقتان ەقىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق ولشەمى جونىندەگى ماسەلەنى قاراۋ وتە كوكەيكەستى جانە اقىلعا سىيىمدى ەكەنىن اتادى. ەۋرازيا جۇرەگىندە ورىن تەپكەن قازاقستانعا ەۋروپالىق جانە ازيالىق جاھاندىق “قاۋىپسىزدىك ءتىنىن” جالعاستىرۋ ءرولىن تاعدىردىڭ ءوزى جۇكتەگەن ىسپەتتەس. وسى ويدىڭ دالەلى رەتىندە ورال مۇحا­مەدجانوۆ ءوز سوزىندە پاپا يوانن پاۆەل ءىى ءبىر كەزدە ايتقان: “قازاقستان – بىرنەشە عاسىرلىق تاريحى بار ەل, سوندىقتان بەيبىتشىلىكتى قورعاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جاقسى بىلەدى. ەۋروپا مەن ازيا اراسىن­داعى كوپىر بولاتىن ەرەكشە سىي بۇيىرعان ەل ەكەندىگى اسىرا ايتقاندىعىم ەمەس”, دەگەن پىكىرىن كەلتىردى. ءماجىلىس توراعاسى ءبىزدىڭ بەيبىتشىلىك سۇيگىش ساياساتىمىزدىڭ ايعاعى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۆاشينگتون سامميتىندە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدىڭ باستاماشىسى بولعاندىعىنا دا بايلانىستى دەپ مالىمدەدى. قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ىسىندە حالىق­ارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ كوكجيەگىن كە­ڭەيتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى سول سالادا ۇلت­تىق زاڭناما مەن حالىقارالىق قۇقىقتى جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى, دەدى ورال مۇحامەدجانوۆ. بۇل جولدا پارلامەنتتىك ديپلوماتيانىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانعان دۇرىس. ءار ءتۇرلى ەلدەر مەن حالىقتار اراسىندا تۋىنداعان ماسەلەلەردى كۇشپەن شەشۋگە بولمايدى. بۇدان سوڭ ەقىۇ-نىڭ باس حاتشىسى مارك پەررەن دە بريشامبو جينالعان قاۋىمعا قۇتتىقتاۋ ءسوز ارنادى. ول وسىن­داي القالى جيىندى ۇلكەن جاۋاپكەرشى­لىكپەن ۇيىمداستىرعان قازاقستان تارا­بىنا, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا, سونداي-اق ەلدىڭ باسقا دا باسقارۋشى ءھام اتقارۋشى, زاڭ شىعارۋشى ورگاندارىنىڭ باسشىلىعىنا العىسىن ءبىلدىردى. 1975 جىلدان بەرگى حەلسينكي رۋحىن جاڭعىر­تىپ, ەۋروپالىق جانە ازيالىق ولشەمدەردى تەڭدەستىرۋ باعىتىندا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلە جاتقان قازاقستان قانداي بولسا دا ماقتاۋلارعا لايىقتى, دەدى ول. وسى رەتتە قىرعىزستانداعى جانجالدى, سونى تۋىنداتقان, ەلدى ىشتەن ىرىتكەن پروب­لەمالاردى وڭىرگە تاراتپاۋ ورايىن­داعى قازاقستان توراعالىق ەتىپ وتىرعان ەقىۇ-نىڭ رولىنە توقتالدى. دەمەك, ەقىۇ ناق وسى جاعدايدا ءوڭىر ەلدەرىندەگى كەيبىر ساياسي السىزدىكتەرگە جول بەرمەي, جۇدىرىقتاي جۇمىلا بىرلەسىپ, سەرپىندى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ وسى ۇدەدەن شىعاتىنىنا سەنىم زور. فورۋم اياسىندا وتكەن ماڭىزدى كەزدە­سۋلەر از ەمەس. ماسەلەن, فورۋم بارىسىندا قر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ اۋعانستان يسلام رەس­پۋبليكاسىنىڭ ۆولەسي دجيرگا ء(تو­مەنگى پالاتا) توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ميرۆايس ياسيني باستاعان دەلەگاتسيامەن كەزدەستى. قازاقستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتىپ تۇرعان كەزەڭدە ىرگەلەس ەلدىڭ ەلىمىزدەن كۇتەرى كوپ ەكەنى ءمالىم بولىپ وتىر. ءماجىلىس توراعاسى كەزدەسۋ­دەن كەيىن جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇح­با­تىندا: – فورۋمعا 40 مەملەكەتتىڭ دەلەگا­تسيا­لارى قاتىسىپ وتىر. بۇل – كوپتەن دايىندالعان فورۋم. ەقىۇ-نىڭ قازىرگى توراعاسى رەتىندە وسىنداي ۇنقاتىسۋلاردى ءجيى وتكىزۋگە مۇددەلىمىز. ويتكەنى, ءححى عاسىردىڭ وزىندە ەۋروپادا, ەۋرازيادا, ەلدەر مەن ەلدەر اراسىندا بولسىن بۇرىن كۇتپەگەن, جاڭا سيپاتتاعى قاۋىپتەر تۋىن­داپ جاتىر. سول قاۋىپتەردىڭ الدىن الۋ, بىرلەسە توتەپ بەرىپ, ونىڭ جولىن بوگەۋ بۇگىنگى فورۋمعا وزەك بولۋدا. ال اۋعان­ستانعا كەلسەك, وندا ءالى دە بەيبىتشىلىك جوق. ونداعى اۋرۋحانالاردى, جولداردى قا­لىپقا كەلتىرۋ دە كەزەگىن كۇتۋدە. ال قازاقستاننىڭ ءوزى سوڭعى جىلداردا بۇل ەلگە 2,5 ميلليون دوللار كولەمىندە قارجى­لاي كومەك, 2 مىڭ توننا استىق بەردى. قازىر 50 ميلليون دوللارعا اۋعانستاندا ماماندار دايارلاۋ ماسەلەسى كوزدەلىپ وتىر, – دەدى. ءماجىلىس توراعاسى كەزدەسۋ كەزىندە ءما­جىلىستە اۋعانستان ماسەلەسىمەن اينالى­ساتىن ارناۋلى جۇمىس توبى بار ەكەندىگىن مالىمدەدى. ميرۆايس ياسيني ەكى ەلدىڭ پارلامەنتارالىق قانا ەمەس, سەناتارالىق بايلانىستارىن دا بەلسەندى ەتسەك, حا­لىقتار اراسىنداعى ارالاس-قۇرالاستىقتى ۇلعايتساق دەگەن مۇددەلەس پىكىرىن ءبىلدىردى. ورال مۇحامەدجانوۆ فورۋمنىڭ كو­كەيكەستى ماسەلەلەرىنە اينالعان اۋعانستان جانە قىرعىزستانداعى جاعدايعا قازاق­ستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتپەگەن كۇننىڭ وزىندە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ىرگەلەس, باۋىرلاس ەل رەتىندە جاعدايدى تۇراقتان­دىرۋعا اتسالىسقانىن العا تارتتى. تۇستەن كەيىن فورۋم دەلەگاتتارى “ايماقتىق قاۋىپسىزدىك” تاقىرىبىنىڭ توڭىرەگىندە توقايلاستى. بۇل ترانسازيا­لىق پارلامەنتتىك فورۋمنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسى بولىپ تابىلادى. “اۋعانستان, لاڭكەستىكپەن, ەسىرتكى تاسىمالىمەن كۇرەس, قارۋسىزداندىرۋ” اتتى ساعاتتارعا سوزىل­عان وتىرىستا نەگىزگى بايانداماشىلار وسى ەلدەگى احۋالعا ەگجەي-تەگجەيلى ساراپتاما جاساپ, ءتىپتى ەل ۇمىتا باستاعان ەسكى ماسەلەلەردى دە ەسكە ءتۇسىردى. وتىرىستا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءسوز العان اۋعانستانداعى ۆولۋ­سي دجيرگا (تومەنگى پالاتا) توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ميرۆايس ياسيني ءوز ەلىندە قالىپتاسىپ وتىرعان كەرى جاعدايلاردىڭ قاتپارلارىن سوگۋگە ۇمتىلدى. لاڭكەستىك پەن ەسىرتكى ەگىز جۇرگەن ەلدەگى تەرروريزمگە ەسىرتكىدەن تۇسكەن قارجى تامىزىق بولىپ وتىرعاندا, ونى تەك حالىقارالىق دەڭگەيدە اۋىزدىق­تاۋعا بولاتىندىعىن اتاپ كورسەتتى. – ءبىز حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ەلىمىزدەگى ينفراقۇرىلىمدى, ءبىلىم جانە باسقا دا الەۋمەتتىك ينستيتۋتتاردى قال­پىنا كەلتىرۋدە جاساپ جاتقان شارالارىنا رازىمىز. الايدا, ودان دا ۇلكەن نارسە تالاپ ەتىلەدى. قوعام ومىرىنە بەلسەنە ارالاسۋ ءۇشىن ايەلدەرگە تەڭ قۇقىق بەرىپ, ەسىرتكى ترافيگىن تۇبىرىمەن جويۋ قاجەت. ال لاڭكەستەر ەسىرتكىدەن تۇسكەن قاراجاتقا ءومىر سۇرۋدە, ەسىرتكى ساۋدالاۋشىلار لاڭ­كەستىكتى قولداپ وتىر. اۋعانستان گەروين جا­ساۋ ءۇشىن حيميالىق رەاكتيۆتەر ءوندىر­مەيدى, ونى باسقا ەلدەر قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان ونىڭ دا قارۋ-جاراق سەكىلدى جولىن كەسۋ كەرەك, – دەدى ميرۆايس ياسيني. ول اۋعانستانعا كورشى ەلدەردەن قارۋ-جاراقتار قانداي جولدارمەن بولسا دا اعىلىپ كەلىپ جاتقاندا جاعدايدى ۋىستان تاعى دا شىعارىپ الۋ قاۋپىنىڭ بار ەكەندىگىن جوققا شىعارمايدى. – اۋعانستاندا پوزيتيۆتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ورناعانىن قالاپ ەدىك. بىزگە ترانسپارەنتتى سوت جۇيەسى قاجەت. ول بىزدە جوق, وسى قاتەلىكتەردى تۋىنداتاتىن قاۋىپتەردىڭ ءبارى قىلمىستىق توپتاردىڭ ارەكەتىنەن بولىپ وتىر, – دەدى ياسيني. اۋعانستاننىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ابدوللا ابدوللا: قولداۋدى اۋعاندىقتار تەك ءبىر ادامعا قولداۋ كورسەتۋ تۇرعىسىندا تانىماۋى ءتيىس. بۇل – وتە ماڭىزدى. مۇنداي جاعدايدا بۇل كومەكتى بىرەۋلەر تەرىس پايدالانۋى مۇمكىن. وكى­نىشكە قاراي, اۋعانستان ۇكىمەتى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ءتۇپ-تامىرىن قۇرتا الماي وتىر. حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قولداۋىنا كەلەر بولساق, ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى مەردىگەرلىك جاعدايدا سالىق تولەۋشىلەردىڭ ميللياردتاعان قارجىسى جوعالىپ كەتىپ جاتادى. ءدال وسىنىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلە ەكەندىگىن ايتقىم كەلەدى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار وزدەرىنىڭ ءىسى ءۇشىن دونورلار الدىندا جانە اۋعانستان ۇكىمەتى الدىندا ەسەپ بەرۋى ءتيىس. ولار قازىر تىم تاۋەلسىز بولىپ كەتكەن, دەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ناتو اسكەرلەرىن شىعارۋدان تۋىندايتىن سالدارلار ءار­تۇرلى. اۋعانستان حالىقارالىق قوعامداس­تىقتىڭ قاتىسۋىمەن 9 جىل بويى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتىر. ەندى ونسىز ءومىر سۇرەتىن بولادى, بىراق, اياعىنان نىق تۇرىپ كەتە الاتىن دەڭگەيگە ءالى جەتكەن جوق. “اۋعاندىقتار سىزدەردىڭ قولداۋلارى­ڭىزدى تۇسىنىستىكپەن قابىلدايدى. ازامات­تىق شىعىندار ورىن العان كەزدە, ارينە, بۇل جاعدايدى دا قابىلداي ءبىلۋ قاجەت. ءبىز اسكەري قاتىسۋدىڭ مەرزىمىن قىسقارتۋى­مىز كەرەك. دەموكراتيالىق دامۋ ۇدەرىستەرىندە اۋعاندىقتاردىڭ كوپشىلىگى ءبىرى­گىپ, وزدەرىن وزدەرى قولداۋعا جۇمىلۋى ءتيىس. وعان قول جەتكىزبەيتىن بولساق, اۋعانستان 1999 جىلدىڭ قاراڭعى كەزەڭىنە قايتا ورالادى. ونىڭ سالدارى ۇزاققا سوزىلىپ جانە الەمگە تارالۋى مۇمكىن. ال ميلليونداعان بەيبىت حالىق لاڭكەس شاعىن توپتاردىڭ ىقپالىنا تۇسپەك”, دەدى ابدوللا ابدوللا. ول ءدال قازىرگى تاڭدا اۋعانستاندا ادامداردىڭ سەنىمىنە يە جۇيە قۇرىلماسا, حالىق زاڭعا سەنبەسە, تەپە-تەڭدىككە قۇرىلعان تۇراقتىلىق قالىپ­تاسپاسا, بارلىق ارەكەتتەر زايا بولا بەرەتىندىگىن قىنجىلا العا تارتتى. دەگەنمەن, سوڭعى 2 جىلدا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ جانە قاراپايىم حالىقتىڭ ءوز نيەتىمەن ەلىندە ازداپ بولسا دا يگى تىرلىكتەر ورىن الىپ وتىرعانىن ورتاعا سالعان ابدوللا ابدوللا, ءبىز قازىر ەشتەڭە بولماعانداي سىڭاي تانىتىپ, تىرشىلىك ەتە بەرۋگە ءتيىستى ەمەسپىز. الدا تاعى دا ۇلكەن سايلاۋلار كەلە جاتىر, دەدى. ەقىۇ-نىڭ باس حاتشىسى مارك پەررەن دە بريشامبو اۋعانستاننىڭ تراگەدياسىن تارقاتىپ ايتىپ بەرگەن جوعارىداعى ەكى شەشەنگە دە العىس بىلدىرە وتىرىپ, ءبىز ەندى وسىعان نە ۇلەس قوسا الامىز دەگەن ساۋال تاستادى. اۋعانستان 10 جىلدان بەرى بىزگە ارىپتەس. ءبىزدىڭ ۇيىمنان تىس مەملەكەت بولسا دا تۇراقتىلىق تۋرالى پىكىرتالاس­تار­دا ويى بىزبەن ۇندەسىپ كەلەدى. اۋعان­ستانداعى جاعدايدان ەش ەل شەت قالا ال­ماي­دى. بۇل ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەرگە دە, مۇشە ەمەس مەملەكەتتەرگە دە قاتىستى. ەندىگى جەردە ەقىۇ اۋعانستانعا جان-جاقتى كومەك بەرۋ كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلدىك, دەگەن باس حاتشى ونىڭ ناقتى شارالارىن تۇيىندەپ بەردى. ونىڭ ىشىندە شەكارانى نىعايتۋ ماسەلەسى تۇرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. سول سياقتى بريشامبو اۋعاندىق ازاماتتاردىڭ تايلاندتىڭ تاۋلى ايماقتارىندا اپيىندىق شوپتەر وسىرۋگە تىيىم سالىپ, ونىڭ ورنىنا باسقا داقىلدار ەگۋگە قول جەتكىزگەندىگىن ايتتى. وسى ماسەلەلەردىڭ بارىندە ەقىۇ باس حاتشىسى بارلىق ەلدەردىڭ پارلامەنت­شى­لەرىنىڭ قولداۋىنا ءزارۋ بولىپ وتىرعان­دىعىن جاسىرعان جوق. ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ اۋعانستان جونىندەگى ارناۋلى توراعاسى, فرانتسيا ۇلتتىق اسسامبلەياسىنىڭ دەپۋتاتى ميشەل ۆۋازەن سوڭعى ەكى ايدا­عى احۋالعا الاڭداۋشىلىق بىلدىرە كەلە, ازداپ بولسا دا وپتيميستىك تۇرعىدا اڭگىمە ورىستەتۋگە مۇددەلىلىك تانىتتى. ول جوعا­رىداعى قيىنشىلىقتاردى جوققا شىعار­ماي-اق, وسى ەلدەگى سايلاۋ ەرەجەلەرىن ءوز­گەرتۋ قاجەتتىگىن جانە تاليبتەرمەن كەلىس­سوز جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن كولدەنەڭ تارتتى. بىراق, قالاي جانە قانداي جاعدايدا؟ قازىر اۋعانستانداعى جاعدايدى تۇراق­تاندىرۋعا بايلانىستى رەسەي, اقش سياق­تى ەلدەرمەن جانە بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە قول جەتكىزىلگەندىگىن, 2007 جىلى اۋعانستان­داعى جاعدايدى قالپىنا كەلتىرۋگە قاتىستى 16 جوبا جاسالىپ, ونىڭ قازىر 14-ءى جۇمىس ىستەپ جاتقاندىعىن مالىمدەدى. “وسى ماسەلەلەردىڭ بارىندە ەقىۇ ءوزىنىڭ قۇدىرەتتىلىگىن دالەلدەپ بەرگەن ۇيىم”, دەي كەلە ميشەل ۆۋازەن: “ەرىك بار جەردە – دۇرىس شەشىم تابۋ مۇمكىندىگى بار!” دەدى. ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس (اوسشك) حاتشىلىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى دۋلات باكىشەۆ كوتەرىلگەن ماسەلەلەردەن بولەك, ازيادا قاۋىپسىزدىكتىڭ بولىنبەيتىن, بارشاعا ورتاق اۋماعىن قۇرۋ كەرەكتىگىن العا تارتىپ, ول تەك كوپ قىرلى ەكونومي­كالىق جانە ساياسي ارىپتەستىكتەردىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اساتىندىعىن اوسشك-ءنىڭ يگى مىسالدارى ارقىلى اتاپ بەردى. بىرقاتار فورۋم دەلەگاتتارى نەگىزگى بايانداماشىلاردىڭ ءسوزىن تىڭداي كەلە, كوتەرىلگەن ماسەلەلەرگە قاتىستى تۇسىنىك­تەمەلەر بەرىپ, ءوز ۇستانىمدارىن ءبىلدىرىپ ءوتتى. ەۋروپالىق پارلامەنتتىڭ دەپۋتاتى ليبور رۋچەك: – ءبىز دە وسى سىزدەر ايتىپ وتىرعان ماسەلەمەن اينالىسىپ كەلەمىز. ەۋرووداق تا وسىعان ارالاسىپ ءجۇر. اۋعانستاندا ءبىزدىڭ ءتىپتى ارناۋلى وكىلىمىز دە بار. جۋىردا, ءساۋىر ايىندا ول جاقتا ەلشى تاعايىندالدى. ەۋرووداق وسى ەلدەگى ىشكى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋشى بولىپ تابىلادى. بۇل ءۇشىن ارناۋلى بيۋدجەت تە قاراستىرىلعان. دەگەنمەن, قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ جۇمىسىن رەتتەۋ ءالى الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ وتىر, – دەدى. “تاۋسىلا بەرمەيىكشى...” دەپ بارىپ ءسوز باس­تاعان ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتى الدا كابۋل كونفەرەنتسياسى كەلە جاتقانىن ەسكە سالىپ: “تاليبتەرمەن ىمىراعى كەلۋدى, اۋعانستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن, وسى ەلدەگى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرە­سۋدى, ۇكىمەتتىڭ شوعىرلانۋ كەرەكتىگىن ايتايىقشى. ءبىز وسىلاردى تەك تالقىلاپ قانا كەلە جاتقان جوقپىز. 2004 جىلى اۋعانستانمەن قارىم-قاتىناس جاسايتىن توپ تا قۇرىلعان. سايلاۋعا دا قاتىستىق. ەندى ءبىز سىزدەرگە قانداي كومەك كورسەتە الامىز؟” – دەگەن سۇراۋلى جۇزبەن جينالعاندارعا قارادى. بۇل سۇراقتىڭ تولىققاندى, كوڭىل كونشىتەتىن جاۋابىن كەيىن دە ەستي المادىق. ال اۋعانستانداعى جاعدايدى ساياسي قۇرالداردى پايدالانا وتىرىپ جەڭۋىمىز قاجەت دەگەن كەيبىر پارلامەنتشى­لەر بۇل ماقسات جولىندا كوپ ساتىلى سترا­تەگيا قاجەت ەكەندىگىن كولدەنەڭ تارتتى. ءسوز ساپتاۋلارعا قاراعاندا, حالىقارا­لىق قوعامداستىقتىڭ باسىن قاتىرعان ماسەلە دە سول – قازىر بۇل ەل ەڭ قارا­پايىم دەگەن قاجەتتىلىكتەرىن دە وتەي ال­ماي, ادامزاتتىق ورتاق يگىلىكتەرىن پاي­دا­لانا الماي وتىر. 150 مىڭ ناتو سولدات­تارىمەن دە ەسىرتكى ەسسىزدىگىنە يە بولا الماي وتىرعان ەلدە ەندى نە ىستەمەك كەرەك؟ دەموكراتيانى ينۆەستيتسيالاۋ قاجەت, دەدى ياسيني. تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋگە كابۋل كونفەرەنتسياسى سەپتىگىن تيگىزە السا, قانەكەي؟! وسى ماسەلەدە اۋعانستان­نىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ابدوللا ابدوللا: – ءبىراز ۋاقىت بۇرىن لوندوندا دا كون­فەرەنتسيا بولعان. قانداي ۋاعدالاس­تىق­تارعا, ءتيىمدى تەتىكتەرگە قول جەتكىزدىك؟ الدە بەلگىلى ءبىر ماتىندەردى ازىرلەۋمەن كەلەمىز بە؟ – دەپ شاراسىزدىقتىڭ شەتىن شىعاردى. وسى تۇرعىدا پارلامەنتشىلەردىڭ ءبارى­نىڭ ويى ءبىر جەردە توعىساتىندىعى قايتا-قايتا اڭعارىلدى. ياعني, اۋعانستانداعى داعدارىستى اسكەري كۇشتەرمەن شەشۋ مۇمكىن ەمەس. ءدال وسى فورۋمدا تەرروريزم اۋعان­ستان مەن پاكستانعا عانا ءتان ەمەس, ول جاھاندىق ماسەلە دەگەن پىكىردى ەستىرتكەن­دەرىڭىزگە ريزامىن. سىزدەر كاناداعا 144-ءشى تابىت كەلگەنىن قايتا-قايتا ايتاسىزدار. ال پاكستاندا قانشا ادام قۇربان بولعانىن بىلەسىزدەر مە؟ دەدى وسى ەلدەگى سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مير جان مۇحاممەد حان جامالي. ول ءدال وسىنداي فورۋمدار تاپتاۋرىن كوزقاراستاردى وزگەرتە الاتىندىعىن ايتا كەلە, لاڭكەستىككە قارسى كۇرەستە پارلا­مەنتتەردىڭ ءرولى ۇلكەن ەكەندىگىن العا تارت­تى. پارلامەنتتە ۇلتتىق سيپات جوق. بۇكىل ەلدەردىڭ پارلامەنتارالىق بايلانىستارى مەن ناقتى ءىس-شارالارى كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى شەشە الادى, دەدى ول. نيدەرلاند تومەنگى پالاتاسىنىڭ دەپۋتاتى, دەلەگاتسيا جەتەكشىسى كوشكۋن كورۋز ءدال قازىرگى كۇندەرى قازاقستان توراعالىق ەتكەن ەقىۇ بەلسەندى جۇمىس ىستەپ وتىرعانىنا العىس بىلدىرە كەلە, مامىر ايىنىڭ اياعىندا نيدەرلاند سىرتقى ىستەر ءمينيسترى گااگادا تەر­روريزم­گە قارسى ورتالىق اشىپ, بۇل ورتا­لىق ساراپشىلاردىڭ باسىن قوسىپ قانا قويماي, ادامداردان قالاي تەرروريستەر دايارلاناتىنىن زەرتتەۋدى قولعا الاتىنىن ايتتى. قىسقاسى, ساعاتتارعا سوزىلعان وتى­رىس­تا اۋعانستان اينالاسىنداعى ماسەلە جاھاندىق سيپات العانى انىق بولدى. ەسىرتكى ترافيگى ماسەلەسى دە تەك اۋعان­ستانعا ءتان ەمەس. ماسەلەن, رەسەيلىكتەر سينتەتيكالىق جولدارمەن جاسالعان ەسىرت­كىلىك زاتتار ورتالىق ەۋروپادان وزدەرىنە اعىلىپ كەلىپ, قانشاما تاعدىرلاردى ۋلاپ جاتقانىن العا تارتىپ, بىزگە دە كومەك­تەسىڭىزدەر دەيتىن جانايقايلارىن جاسىر­مادى. يتاليالىق پارلامەنتشىلەر 2001 جىلدان بەرى اپيىن ءوندىرۋ تىيىلۋدىڭ ورنىنا, كولەمى بىرنەشە ەسە ءوسىپ كەت­كە­نىنە كوز جەتكىزىپ وتىرعاندارىن كولدەنەڭ تارتتى. ساۋال كوپ, جاۋاپ از. تاعدىرلى تۇيتكىلدەردى شەشۋ ءۇشىن كۇرەستىڭ ورتاق مايدانىن قۇرۋ قاجەتتىگى كۇن وتكەن سايىن كوكەيكەستى بولىپ بارادى. سونىمەن, 40-قا جۋىق ەلدىڭ پارلا­مەنت­شىلەرى باس قوسقان فورۋم ادامزاتتى الاڭداتقان ماسەلەلەردى تالقىلاۋدى بۇگىن دە جالعاستىرادى. ناتيجەسى ۋاقىتتىڭ ۇلەسىندە. قورعانبەك امانجول, ايناش ەسالي, الماتى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.