مايرا باياناۋىل ەلىنىڭ قايماعى, مىقتى تۇعىرى, جاندى-جاقتى مىقتى اۋلەتى – شورمان تۇقىمىنىڭ كەلىنى بولدى. ول سادۋاقاستىڭ ۇلى جاس بولىس زارجانعا ايەل ۇستىنە توقال بولىپ تيگەن-ءدى. ءسويتىپ, ەركە كوڭىل ءانشىنىڭ ءبىراز عۇمىرى زارجانمەن ءوتتى.
ال ءبىر كۇندەرى ءزارجان كەسەلگە دۋشار بوپ, ومبىدا وپەراتسيا جاساتىپ, كەيىن ول قاعىنىپ, سول اسقىنۋدان دۇنيە سالادى. مايرا جەسىر قالىپ, ءوزىنىڭ تۋعان جەرى كەرەكۋدەگى اناسىنىڭ قولىنا كەلىپ تۇرادى. جۇرەگىندە مۇڭ, الدى-بۇلدىر, ارمان-كۇڭگىرت...
قانشا دەگەنمەن, ءومىردىڭ ءوز اۋەنى, ءوز جولى بار. ەل دۋمانىنىڭ ءسانى ءۇشىن جاراتىلعان مايرا تاعى ءبىر جىلت ەتكەن ءۇمىت ساۋلەسىن كورەدى. كەرەكۋدە بولىپ جاتاتىن سۇحباتتى وتىرىس, دۋلى جيىنداردىڭ بىرىندە ول جاڭاسەمەيلىك جىگىت ابىلماجىنمەن تانىسادى. ءابىلماجىن-ورىسشا, قازاقشا جورعالاعان جانى سەرگەك, سەرى, بالۋان جىگىت. مايرا ابىلماجىنگە بىردەن دەن قويادى. كوپ ۇزاماي ەكەۋى قوسىلادى. بۇل – 1918 جىل. اكادەميك احمەت جۇبانوۆ مايرا ءومىرىنىڭ وسى ءبىر كەزەڭىن «زامانا بۇلبۇلدارى» اتتى كىتابىندا: «... مايرا كەرەكۋدەن شەشەسىن كوشىرىپ الىپ كەلىپ, ءبىرجولا سەمەيگە ورنىعادى. ابىلماجىنمەن سۇرگەن ءومىرى بۇلتسىز اشىق كۇندەي كوڭىلدى ءوتىپ جاتادى...»(253-254-بەتتەر).
ءدال وسى ءبىر باقىتتى شاعىندا سەمەي جۇرتى مايرانىڭ «باقشا» دەگەن جاڭا ءانىن شىرقاتا باستايدى. بۇل ءاننىڭ ءار ءسوزى ابىلماجىنگە ارنالادى. مايرا ءبىرىنشى شۋماعىندا:
دوس تۇتتىم, بولدىم جاقىن,
تىلىڭە ەردىم,
باسقادان سەنى ەرەكشە ارتىق كوردىم.
كىرشىكسىز ماحابباتتىڭ قويىنىندا,
ءوزىڭ ءبىل, جۇرەگىمدى حاققا بەردىم.
مەيىلىڭ سۋىققا ءۇسىر,
مەيىلىڭ سۋعا ءتۇسىر
ايتەۋىر قۇداي دەدىم, قاسىڭا ەردىم,
وي, حا-لاي- ءلىم! – دەپ ءوز تاعدىرىنا مىڭ دا ءبىر شۇكىرشىلىك ەتىپ, شاتتانادى, شالقيدى.
بىراق مايرانىڭ بۇل الاڭسىز, ءماز كۇندەرى كوپكە بارمايدى. «ادام سوزىنە اسپانداعى بۇلت تا ازادى ەكەن عوي» دەپ ءابىلماجىننىڭ ىقىلاس, پەيىلىنەن سالقىندىق سەزەدى. مايرا ءوزى جايلى گۋلەگەن ەل سوزىنە كۇيەدى. سۋماڭداعان ناقاق ءسوز مايراداي اسىل جاننىڭ قادىر-قاسيەتىنە داق ءتۇسىرىپ, ءابىلماجىن ودان سۋىپ, جاتسىنادى. مايرا ونى اقىلعا كەلتىرمەك بوپ:
ءار ءىستىڭ اقىرىندا سابىر جاقسى,
پايداسىز جيعان مالدان قادىر جاقسى.
جىگىت بوپ ءبىر اتىڭدى شىعارماساڭ,
جۇرگەنشە ءويتىپ ءتىرى قابىر جاقسى,
– دەپ ارلى جۇرەگى ءدىرىل قاعادى.
سەمەيدە وسى ءان ايتىلعان سايىن مايرانىڭ عازيز باسىن انا جىگىتكە ءبىر, مىنا جىگىتكە ءبىر تەلىگەن كوپ قاڭقۋ ءسوز اقىرى ءابىلماجىن ەكەۋىن اجىراتىپ تىندى. قىزعانىش پاك ماحابباتتىڭ تۇبىنە جەتەدى. وسى كەزدە مايرانىڭ شەشەسى ولەدى. اكادەميك احمەت جۇبانوۆ مايرانىڭ وسى ءبىر كۇيزەلىستى ءحالىن:.. ء«سويتىپ, كەرەكۋدەن ۇشەۋ بولىپ كەلگەن مايرا ابىلماجىننەن ءتىرى ايىرىلىپ, شەشەدەن ءولى ايىرىلىپ, كەرەكۋگە جالعىز قايتادى...» دەپ جازدى. (253-254 بەتتەر.)
مايرانىڭ ءۇمىتى تاعى ءسوندى. ارمانى الدادى. دۇنيە وپاسىز, وعان ەندى ءبارى سۋىق, ءبارى جات, ءبارى سەنىمسىز. ول – جالعىز. تاقسىرەت... تورىققان مايرانىڭ ەندىگى ءار ءسوزى:
كەرەكۋ كۇيىپ كەتسىن قالا بولىپ,
كورگەم جوق ءومىر مۇنداي بالا بولىپ.
ىشكەنىم التى اي جاز قايعى شايى,
بايلاندى كوكىرەككە نالا بولىپ,
– دەگەن سەكىلدى ۋ تولى جۇرەگىنەن كوز جاسىنداي بوپ ءۇزىلىپ تۇسە بەرەدى.
1963 جىلدىڭ يۋل ايىندا وسى جولداردىڭ اۆتورى پاۆلودار وبلىسىنىڭ ماي اۋدانىنان كەلگەن ايگىلى ءانشى بايعابىل جىلقىباەۆتان قازاق راديوسى كونتسەرتتىك ستۋدياسىندا جازدىرعان «تەمىرتاس», ء«بىر مىسقال» اندەرىنىڭ شىعۋ تاريحىن جازىپ العان-دى. سول اڭگىمە ۇستىندە بايعابىل اقساقال مايراعا شاكىرت بوپ, ۇيىندە جاتقانىن, بىرگە ءان سالىپ جيىن-تويلارعا بارعانىن ايتىپ, الگى اندەرمەن بىرگە مايرانىڭ ەشكىم بىلمەيتىن «تولقىن», «باقشا» اندەرىن دە قوسا جازدىرعانىن رازىلىق سەزىممەن بايان ەتكەن-ءدى. بۇل اندەر بۇگىندە راديودان ءار كەز بەرىلىپ تۇرادى.
الەكساندر ۆيكتوروۆيچ زاتاەۆيچتىڭ «قازاق حالقىنىڭ 500 ءان, كۇيى» اتتى جيناعىندا (1931) اتاقتى عالىم, اكادەميك قانىش ساتباەۆ جيىرما التى ءان جازدىرعان. سولاردىڭ ىشىندە مايرانىڭ «ارعى جاعى ەرتىستىڭ» دەگەن ءانى بار. زاتاەۆيچتىڭ تىلەگىمەن قانىش ساتباەۆ سول اندەردى ەركىن اۋدارىپ, ورىسشالاپ بەرگەن. زاتاەۆيچ بولسا, ول مايرانىڭ ەكى ءانىنىڭ ورىسشا اۋدارماسىن شاتاستىرىپ, «باقشا» ءانىنىڭ:
پريۆيازالاس,
ستالا تەبە بليزكويۋ ي پوسلۋشنويۋ.
پرەدپوچيتايا درۋگيم تۆويۋ
نارۋجنوست.
بەزۋپرەچنى تۆوي ۆيد تۆويا رەچ,
ا سۋششنوست ي دۋشۋ – پورۋچايۋ بوگۋ!
حوت موروز حولودوم,
حوت بروساي ۆ ۆودۋ.
يا ۆسە-تاكي پويدۋ زا توبوي,
بۋدۋچي تەبە تىسياچۋ راز بلاگودارنوي,
زا تو, چتو وبراتيل تى نا مەنيا ۆنيمانيە!
– دەپ كەلەتىن وسى شۋماعىن «ەرتىستىڭ ارعى جاعى...» ءانىنىڭ ءسوزى رەتىندە تۇسىندىرەدى. ارينە, بۇل زەرتتەۋشىنىڭ جاڭساق كەتكەن جەرى.
«باقشا» انىنە زاتاەۆيچ: «...بۇل كەرەمەت, جانىڭا تيەتىن, قايعىعا تولى مەلوديا» دەپ تاڭعالعان ءوزىنىڭ مايرا جونىندەگى تۇسىنىك سوزدەرىندە.
ال اكادەميك احمەت جۇبانوۆ: «..قالاي دەگەندە دە «باقشا» – ءاننىڭ اسىلى. ا.زاتاەۆيچشە ايتقاندا, مايرانىڭ ءوزى قالدىرىپ كەتكەن «ازا ءانى» دەۋگە بولادى» دەپ ءتۇيىن جاسايدى. (257-بەت.)
ارۋ مايرانىڭ ابىلماجىنمەن ماحابباتىنىڭ ۇمىتىلماس اۋىر زارى ونىڭ ەڭ سوڭعى... ءيا, ەڭ سوڭعى ءانى – «ارعى جاعى ەرتىستىڭ...» انىندە تەرەڭدەي تۇسەدى.
يليا جاقانوۆ