بۇگىن الماتىدا قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىعى اياسىنداعى ۇلكەن حالىقارالىق شارالاردىڭ ءبىرى – ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋم ءوز جۇمىسىن باستايدى. بۇل ايتۋلى شاراعا ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ بارىنەن دەلەگاتسيالار كەلىپ وتىر. كۇن ءتارتىبى بويىنشا بۇگىنگى كۇننىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرى تۋرالى ءسوز قوزعالادى دەپ كۇتىلۋدە. ونىڭ ىشىندە ۇيىمنىڭ “پارلامەنتتىك ولشەمىن” قامتاماسىز ەتەتىن جايتتەر تالقىلانادى دەپ جوسپارلانعان.
ال تومەندە ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلۋ سەبەپتەرى مەن ماقساتتارى جانە قاراستىراتىن تاقىرىپتارى جايىندا تۇسىنىك بەرەتىن ماقالا نازارعا ۇسىنىلىپ وتىر. ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋم پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ اسا ماڭىزدى قۇرىلىمدارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن دا نازارعا سالا كەتكەننىڭ ارتىقتىعى جوق دەپ بىلەمىز.
ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ
قىزمەتى مەن مىندەتتەرى تۋرالى
ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى 1991 جىلى ەقىۇ ەلدەرى پارلامەنتتەرى باسشىلارىنىڭ مادريدتەگى كەزدەسۋىندە قۇرىلدى.
اسسامبلەيا ۇيىمعا قاتىسۋشى (56 ەل) مەملەكەتتەردىڭ 320 پارلامەنتشىسى كىرەتىن ەقىۇ ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
ورىندار بەكىتىلگەن كورسەتكىش بويىنشا بولىنەدى, وعان سايكەس اقش-تا 17 ورىن, رەسەيدە 15 ورىن, ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, يتاليا, فرانتسيادا 13 ورىننان, ودان كەيىنگىلەر ەكى ورىنعا ازايا بەرەدى. قازاقستاننىڭ 6 ورنى بار.
ودان باسقا ەۋروپا كەڭەسىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى, باتىسەۋروپا وداعىنىڭ اسسامبلەياسى, ناتو پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى, پارلامەنتارالىق وداق, ەۋروپالىق پارلامەنت, تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى, قاراتەڭىز ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى مەن سولتۇستىك كەڭەستىڭ ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىندا بايقاۋشى مارتەبەسى بار. اسسامبلەيا جۇمىسىنا جەرورتا تەڭىزى ەلدەرى – الجير, ەگيپەت, يزرايل, يوردانيا, ماروككو جانە تۋنيس پارلامەنتتەرىنىڭ, سونداي-اق ەقىۇ-مەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ارىپتەس بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتەر – اۋعانستان, وڭتۇستىك كورەيا, موڭعوليا, تايلاند جانە جاپونيا پارلامەنتتەرىنىڭ وكىلدەرى دە بايقاۋشى رەتىندە قاتىسادى.
ەقىۇ-نىڭ “پارلامەنتتىك ولشەمىن” قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, اسسامبلەيا پارلامەنتتىك ينستيتۋتتاردىڭ پروبلەمالاردى تالقىلاۋ جانە قارارلار مەن ۇسىنىستار قابىلداۋ ارقىلى ۇيىم قىزمەتىنە قاتىسۋعا جاردەمدەسەدى, ەقىۇ كەڭىستىگىندە دەموكراتيانى ىلگەرىلەتۋدە پارلامەنتارالىق ۇنقاتىسۋدى جۇزەگە اسىرادى. ۇيىم اياسىنداعى مىندەتتەمەلەردى قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ورىنداۋىنا اسسامبلەيا باعالاۋ جۇرگىزەدى, قاقتىعىستاردى ەسكەرتۋ جانە رەتتەۋ تەتىكتەرىن ازىرلەيدى جانە ەنگىزەدى, دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى نىعايتۋعا جاردەمدەسەدى.
تۇراقتى كوميتەت, بيۋرو جانە ءۇش جالپى كوميتەت اسسامبلەيانىڭ نەگىزگى ورگاندارى بولىپ تابىلادى. بيۋرو, جالپى كوميتەتتەردىڭ وتىرىستارى مەن اسسامبلەيانىڭ جالپى وتىرىستارىندا شەشىم كوپشىلىك داۋىسپەن قابىلدانادى.
اتاپ ايتقاندا, 2010 جىلعى ساۋىردە ەقىۇ پا-نىڭ قىرعىزستان جونىندەگى ارنايى وكىلى بولىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ءادىل احمەتوۆ تاعايىندالدى.
ەقىۇ پا-نىڭ ءۇش جالپى كوميتەتى حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنىڭ نەگىزگى ءۇش “قورجىنىنا” سايكەس قۇرىلادى: ساياسي ماسەلەلەر مەن قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جالپى كوميتەت ء(بىرىنشى كوميتەت); ەكونوميكالىق ماسەلەلەر, عىلىم, تەحنولوگيا جانە قورشاعان ورتا ءجونىندەگى جالپى كوميتەت (ەكىنشى كوميتەت) جانە دەموكراتيا, ادام قۇقىعى جانە گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر جونىندەگى جالپى كوميتەت ء(ۇشىنشى كوميتەت).
ەقىۇ پا جىل سايىنعى سەسسيالارى اۋىسۋ نەگىزىندە ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ بىرىندە شىلدەنىڭ العاشقى ونكۇندىگىندە 5 كۇنگە دەيىنگى مەرزىمدە وتەدى. قىسقى وتىرىستار جىل سايىن اقپاندا ۆەنا قالاسىندا (اۋستريا) بولادى. قىركۇيەك-قازاندا اسسامبلەيا كۇزگى وتىرىسقا جينالادى.
جىل سايىنعى سەسسيانىڭ جالپى وتىرىستارىندا قورىتىندى دەكلاراتسيا مەن قارار قابىلدانادى, سونداي-اق اسسامبلەيانىڭ لاۋازىمدى ادامدارى سايلانادى. پا شەشىمى كوپشىلىك داۋىسپەن قابىلدانادى. قورىتىندى دەكلاراتسيادا ەقىۇ اياسىندا قابىلدانعان ناقتى مىندەتتەمەلەردى, سونداي-اق ەقىۇ ۇيىمدىق قۇرىلىمىن نىعايتۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى ورىنداۋعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر شاقىرىلادى.
جىل سايىنعى كەلەسى سەسسيا 2010 جىلعى 6-10 شىلدەدە وسلو قالاسىندا بولادى.
قازاقستان پارلامەنتىنىڭ ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىمەن ىنتىماقتاستىعى تۋرالى
قازاقستان پارلامەنتىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەيامەن ىنتىماقتاستىعى قازاقستاندىق پارلامەنتشىلەردىڭ اسسامبلەيا مۇشەلەرىمەن سىندارلى ۇنقاتىسۋى نەگىزىندە دامىپ كەلەدى.
قازاقستان پارلامەنتىنىڭ دەلەگاتسياسى جىل سايىنعى سەسسيالارعا, كۇزگى جانە قىسقى وتىرىستارعا, سونداي-اق اسسامبلەيانىڭ كونفەرەنتسيالارى مەن سەمينارلارىنا جۇيەلى تۇردە قاتىسىپ كەلەدى.
ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا قازىرگى كەزدە پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ق.-ج.توقاەۆ (دەلەگاتسيا باسشىسى), سەنات دەپۋتاتتارى ق.سۇلتانوۆ, ءا.احمەتوۆ, ب.دوسمانبەتوۆ, سونداي-اق ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ە.ءاپسالياموۆ, س.بىچكوۆا, ءا.جولشىبەكوۆ جانە ت.قوسمامبەتوۆ بار.
پارلامەنتتىك ديپلوماتيانىڭ ماڭىزدى باعىتى دەپۋتاتتاردىڭ سايلاۋدى بايقاۋ جونىندەگى ميسسياعا قاتىسۋى بولىپ تابىلادى.
ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى قازاقستان پارلامەنتىنە دەپۋتاتتار سايلاۋلارىن (1994 جىلعى ناۋرىز, 1995 جىلعى جەلتوقسان, 1999 جىلعى قازان, 2004 جىلعى قىركۇيەك, 2007 جىلعى تامىز), سونداي-اق 2005 جىلعى جەلتوقساندا پرەزيدەنت سايلاۋىن بايقاۋ ميسسياسىنا قاتىستى.
ءوز كەزەگىندە قازاقستاندىق پارلامەنتشىلەر 2007-2010 جىلداردا ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ قۇرامىندا البانيا, ارمەنيا, بەلارۋس, گرۋزيا, بۇرىنعى يۋگوسلاۆيانىڭ ماكەدونيا رەسپۋبليكاسىندا, مولداۆيادا, رەسەيدە, سەربيا, ۋكراينا, سونداي-اق ءازىربايجان, رەسەي, اقش جانە ۋكرايناداعى پرەزيدەنت سايلاۋلارىنا قاتىستى.
2003 جىلعى 7-9 ماۋسىمدا الماتىدا 250 دەلەگات قاتىسقان ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فورۋمى بولدى.
قازاقستان مەن اسسامبلەيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستارداعى ءىرى وقيعا 2008 جىلعى 29 ماۋسىم مەن 3 شىلدە ارالىعىندا استانا قالاسىندا ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ جىل سايىنعى 17 سەسسياسىنىڭ وتكىزىلۋى بولدى. جيىن جۇمىسىنا ەۋروپا, ازيا جانە امەريكانىڭ ەلۋدەن استام ەلدەرىنەن, حالىقارالىق جانە پارلامەنتارالىق ۇيىمداردىڭ 600-گە جۋىق دەلەگاتتارى قاتىستى.
جالپى وتىرىس بارىسىندا ەقىۇ ءىس باسىنداعى توراعاسى – فينليانديانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ا.ستۋبب, ەقىۇ باس حاتشىسى م.پ. دە بريشامبو, ەقىۇ پا گەندەرلىك ماسەلەلەر جونىندەگى ارنايى وكىلى ت.تينگسگارد, ەقىۇ ۇلتتىق ازشىلىق جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى ك.ۆوللەبەك ءسوز سويلەدى.
قورىتىندى جالپى وتىرىستا ەقىۇ اياسىنداعى ساياسي جانە قاۋىپسىزدىكتەگى ايقىندىق, ەكونوميكا, عىلىم, تەحنولوگيا جانە قورشاعان ورتا, دەموكراتيا, ادام قۇقىعى جانە گۋمانيتارلىق سالاداعى, ەقىۇ-نى ودان ءارى رەفورمالاۋ, ۇيىم جۇمىسىنا پارلامەنتشىلەردىڭ قاتىسۋىن ۇلعايتۋعا قاتىستى تاراۋلارى بار استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى.
جيىن اياسىندا ەقىۇ پا توراعاسى ي.لەننماركەردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆپەن جانە پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى ق-ج.توقاەۆپەن كەزدەسۋلەرى بولدى.
17 سەسسيانىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا اۋستريا, دانيا جانە ۋكراينا وكىلدەرىمەن قاتار سەنات توراعاسى ق.-ج.توقاەۆ 2011 جىلعا دەيىن ەقىۇ پا ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى.
ەقىۇ باسشىلىعى مەن سەسسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاننىڭ 2010 جىلى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىمەن قاتار ورتالىق ازيادا العاش رەت پارلامەنتتىك اسسامبلەيانىڭ سەسسياسىن وتكىزۋى ەقىۇ-نىڭ ايماقتاعى پارلامەنتارالىق ۇنقاتىسۋىن ودان ءارى كەڭەيتۋگە جاردەمدەسەتىن ماڭىزدى تاريحي وقيعا بولىپ وتىر.
ەۋروپالىق مەملەكەتتەردىڭ, اقش پەن كانادانىڭ دەپۋتاتتارى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ فورۋمعا قاتىسۋى مەن ونىڭ اشىلۋىنداعى ماڭىزدى بايانداماسىن ەرەكشە اتاپ وتە كەلىپ, اسسامبلەيانىڭ جىل سايىنعى سەسسياسىنىڭ استانادا ۇيىمداستىرىلۋ دەڭگەيىنە جوعارى باعا بەردى.