ەقىۇ جانە يسلام الەمى

وتكەن اپتادا ەقىۇ-نىڭ ۆە­ناداعى شتاب-پاتەرىندە قازاق­ستان­­دىق توراعالىعىنىڭ شاقى­رۋىمەن يسلام كونفە­رەنتسياسى ۇيىمىنىڭ باس حات­شىسى ەكمە­لە­ددين يحسانوگلۋ قۇرمەتتى قوناق بولىپ, تۇ­راقتى كەڭەس مۇشەلەرى الدىن­دا ءسوز سويلەدى.

تالعات جۇماعۇلوۆ – ۆەنادان.

وسىدان بەس جىل بۇرىن, ياعني 2005 جىلى يحسانوگلۋ مىرزا ەقىۇ تۇراقتى كەڭەسىندە ءسوز سويلەگەن بولاتىن. سودان بەرى ەقىۇ مەن يكۇ اراسىنداعى ءۇن­قاتىسۋ ۇدايى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ەكى ۇيىم ىنتىماقتاستىعى نەگىزىنەن تولەرانتتىلىق پەن كەمسىتپەۋشىلىك سالاسىنداعى اقپارات پەن تاجىريبە الماسۋدى, ال سوڭعى ۋاقىتتا ساي­لاۋدى باقىلاۋ جانە ادام قۇقىعى ماسەلەلەرىن دە قامتيتىن بولدى. يحسانوگلۋ مىرزا مەن ەقىۇ باس حاتشىسى مارك پەررەن دە بري­شام­بو ءوزارا مەزگىز-مەزگىل باي­لانىس جاساپ تۇرادى. قۇرمەتتى مەيماندى تانىس­تىرا وتىرىپ, تۇراقتى كەڭەس ءما­جىلىسىن اشقان ەلشى قايرات ءابدى­راحمانوۆ ەقىۇ-نىڭ دەموكرا­تيا­لىق ينستيتۋتتار مەن ادام قۇقىقتارى بيۋروسىنىڭ يكۇ حات­شىلىعىمەن اراسىنداعى جە­مىستى تاجىريبە الماسۋلارىن اي­رىق­شا اتاپ ءوتتى. ەقىۇ يكۇ قۇ­رامىنداعى ادام قۇقىعى ءجونىن­دەگى تاۋەلسىز تۇراقتى كوميس­سيا­نىڭ قۇرىلۋىنا جانە باسقا دا ءما­سەلەلەرگە باي­لا­نىستى ءوز ساراپ­شىلىق تاجىريبە­سى­مەن ءبو­لىسۋگە ءازىر ەكەنىن ايتتى. ءوزارا قاجەتتى ىنتىماقتاستىق سالالارىنىڭ ءبىرى تەرروريزممەن كۇرەس بولىپ تابىلادى. 2001 جىلى قابىلدانعان تەرروريزممەن كۇرەسۋ جونىندەگى ەقىۇ-نىڭ بۋحارەستتىك ءىس-قيمىل جوسپارىندا, ۇيىم ەقىۇ-دان تىسقارى ايماقتىق قۇ­رىلىمدارمەن, سولاردىڭ ىشىندە يكۇ-مەن ۇنقاتىسۋدى كەڭەيتۋگە شاقىردى. ەقىۇ-عا قاتىسۋشى 56 مەم­لە­كەت­تىڭ سەگىزى جانە ارىپتەس 12 مەم­لەكەتتىڭ التاۋى يكۇ-عا مۇشە بو­لىپ تابىلادى ەكەن. بۇل ءجايت ەكى ۇيىمدى ايرىقشا ءتۇيىستىرىپ, ءوزارا ءىس-قيمىلعا قوسىمشا نەگىز بەرەدى. 2010 جىلى ەقىۇ-عا, ال 2011 جىلى يكۇ-عا توراعالىق ەتەتىن قازاقستان ەكى ۇيىم اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى تەرەڭ­دەتۋگە ءازىر. ءسوزىن باستاي وتىرىپ, يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى ەكى حالىقارالىق ۇيىم­نىڭ ماقساتتارى مەن مىندەت­تەرىن­دەگى اسا ايىرماشىلىقتارىنىڭ جوق ەكەنىن اڭعارتتى. ەكى قۇرى­لىم جۇمىسى حالىقارالىق بەي­بىت­شىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعاي­تۋعا باعىت­تالعان. سوندىقتان دا ءوزارا ءتيىمدى ءىس-قيمىل مەن كون­سۋلتاتسيالاردى جان-جاقتى جان­داندىرۋ قاجەت. ەقىۇ, ال كەيىن يكۇ-عا توراعا­لىق ەتەتىن قا­زاق­ستان ەكى ۇيىم اراسىن جاقىن­داس­تىراتىن مۇرات قالدىراتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. بىلتىرعى جىلى ءوزىنىڭ 40 جىلدىق مەرەيتويىن اتاعان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى بۇگىنگى كۇنى 57 مۇشە مەملەكەتى جانە 5 باقىلاۋشىسى بار, جاھان­دىق بەيبىتشىلىك, تۇراق­تىلىق, ۇيلەسىمدىلىك, قاۋىپسىزدىك جانە دا­مۋدى قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيتىن بەلسەندى حالىقارالىق قۇرىلىم بولىپ تابىلادى. ءححى عاسىرعا اياق باسقان ۇيىم ءوز قىزمەتىندە بايسالدىلىق پەن جاڭارتۋ قاعي­دا­لارىن باسشى­لىققا العان. بۇلار يكۇ-نىڭ ونجىلدىق ءىس-ارەكەت باعدارلا­ماسى جانە جاڭا يكۇ حارتياسى اتتى ەكى قۇجاتتا جان-جاقتى باياندالعان. اتاپ كورسەتىلگەن ونجىلدىق باعدارلامانىڭ ماقساتتارى تەر­روريزممەن جانە ەكسترەميزممەن كۇرەس; تاۋەلسىز جانە ەگەمەن پا­لەس­تينا مەملەكەتىن قۇرۋ ارقىلى پالەستينا ماسەلەسىنىڭ ادىلەتتى ءارى تياناقتى شەشىمىن ىزدەستىرۋ; ادام قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋ جانە سا­پالى مەملەكەتتىك باسقارۋ; جان­جال­داردى بولدىرماۋ, جانجال­دار­دى رەتتەۋ جانە جانجالدان كەيىنگى بەيبىت ءومىردى ورناتۋ; ەكونومي­كا­لىق دامۋ; كليماتتىڭ وزگەرۋى, جا­ھاندىق جىلىنۋ جانە باسقا دا ەكولوگيالىق ماسەلەلەردىڭ شەشى­مىن تابۋ; الەۋمەتتىك ماسەلەلەر, سو­لاردىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ, ايەل­دەر, جاستار مەن بالالار دامۋى سياقتى پروبلەمالاردى قامتيدى. قۇجات سونىمەن قاتار وركەنيەتتەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى جۇرگىزۋ, سونىڭ اياسىندا ءدىني توزىمسىزدىك­پەن, اسىرەسە يسلاموفوبيامەن كۇرە­سۋدى باسىم مىندەت رەتىندە ايقىندايدى. يكۇ جانجالداردى, سولاردىڭ ىشىندە پالەستينا, اۋعانستان, سومالي, دارفۋر جانە يراك جان- جالدارىن رەتتەۋ بويىنشا باستا­مالاردىڭ كوبىسىنە قاتىستىرىل­عان. يحسانوگلۋ مىرزا پالەس­تيناداعى جانجالدىڭ جاھاندىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە توندىرەتىن ەڭ وتكىر قاۋىپ ەكەنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. الپىس جىلدان استام شەشى­مىن تاپپاي كەلە جاتقان جانجال حالىقارا­لىق, سونىڭ ىشىندە يسلام قوعام­داستىعىن ايرىقشا الاڭ­دا­تۋدا. ءوز كەزەگىندە يكۇ تاۋەلسىز, دەمو­كراتيالىق, ۇزدىكسىز ءارى ءومىر­شەڭ پالەستينا مەملەكەتى بار ەكى ەلدى كوزدەيتىن شەشىمگە باعىت­تالعان جۇمىستى جالعاستىرماق. يحسانوگلۋ مىرزا جوعارىدا ايتىلعان يكۇ-نىڭ ادام قۇقىعى جونىندەگى تاۋەلسىز تۇراقتى كوميس­سياسىنىڭ قۇرىلعانى جانە ونىڭ جاقىن ارادا قىزمەتكە كىرىسەتىنى تۋرالى حاباردار ەتتى. قۇرامىنا كورنەكتى زاڭگەرلەر مەن ادام قۇ­قىق­تارى سالاسىنداعى ساراپشى­لار, بارلىعى 18 مۇشە كىرەدى. كو­ميس­سيا تولىعىمەن تاۋەلسىز جۇمىس اتقارادى, سونىمەن قاتار بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىعى جونىندەگى كە­ڭەسى, ەقىۇ-نىڭ دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار مەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بيۋروسى ءتارىزدى حالىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ ەڭ ۇزدىك ءتا­جىريبەلەرىن ەنگىزەدى. يكۇ باس حاتشىسى سويلەگەن ءسوزىنىڭ وراسان بولىگىن ەۋروپاداعى ءدىني تولەرانتتىلىق سالاسىنداعى وتكىر پروبلەمالارعا ارنادى, اسىرەسە يسلاموفوبيانىڭ ءوربۋى قاۋپىنە باسا نازار اۋدارتتى. يكۇ ءدىني ۇيىم بولىپ تابىلماسا دا, ونىڭ مۇسىلمان الەمىنىڭ ۇجىم­دىق داۋىسىن قالىپتاستىرۋعا مان­داتى بار. ەكسترەميستىك ەلەمەنتتەر ءدىندى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ كۇن تارتىبىنە شىعارىپ, قوقان-لوققى مەن وشتەستىرۋ ارقىلى تۇ­راقتىلىق پەن كەلىسىمگە قاۋىپ ءتون­دىرۋدە. يكۇ باس حاتشىسى بۇل پروب­لەمانى ەقىۇ قازىرگى توراعا­سىنىڭ مۇسىلماندارعا قاتىستى توزىمسىزدىككە جانە كەمسىتۋشىلىككە قارسى كۇرەس جونىندەگى جەكە وكىلى, قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ءادىل احمەتوۆپەن جانە دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار مەن ادام قۇقىقتارى بيۋروسىنىڭ دي­رەك­تورى يانەش لەنارچيچپەن ءبىر­نە­شە مارتە تالقىلاعان بولاتىن. يسلاموفوبيانىڭ ورلەۋى, سونداي-اق مۇسىلماندارعا قاتىستى ءتوزىم­سىزدىك پەن كەمسىتۋشىلىك اسىرەسە ەۋروپادا ورىن الىپ وتىر, دەدى ول. مۇنداي فەنومەن ادام قۇقىعى مەن ءدىن ۇستانۋشىلاردىڭ نامى­سىن جابىرلەيدى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ توراعا­لى­عى ۇرانىنداعى ءتورت ت-نىڭ ءبىرى “تولەرانتتىلىق” ەكەنى ءمالىم. وسىعان وراي 29-30 ماۋ­سىمدا استانادا بولاتىن تولە­رانت­تىلىق پەن كەمسىتپەۋشىلىك جونىندەگى جوعارى دەڭگەيلىك كونفەرەنتسيا شاقىرىلادى جانە ونىڭ اياسىندا يسلاموفوبيا مەن باسقا دا قوعامدىق دەرتتەر تالقىلانباق. ­­­يحسانوگلۋ مىرزا ەقىۇ مەن يكۇ-نىڭ ناقتى ناتيجەگە باعىت­تالعان كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋگە شاقىردى. بىرلەسكەن جۇمىس ادام­داردى ءدىنى مەن تەگىنە بولمەي, ولار­دىڭ ازاماتتىق, ساياسي, ەكونو­ميكالىق, الەۋمەتتىك, مادەني قۇ­قىقتارىن قۇرمەتتەۋ جانە ءتوزىم­دىلىك مادەنيەتىن دامىتۋعا باعىت­تالۋى ءتيىس, دەدى ول. ­وز ءسوزىن ەقىۇ-عا كەلگەن قۇر­مەت­تى مەيمان مىنانداي اراب ماقا­لىمەن اياقتادى: ء“تورت نارسە ەكى اينالىپ كەلمەيدى, ولار: اي­تىلعان ءسوز, اتىلعان وق, وتكەن ءومىر جانە پايدالانباعان مۇمكىندىك”. توزىمسىزدىكپەن كۇرەسۋگە بار مۇمكىندىكتى پايدالانۋ – كەلەر ۇرپاق الدىنداعى پارىز, دەپ ءسوزىن ءتۇيدى باس حاتشى.