كەز كەلگەن ەلدىڭ تاعدىرى مەن كەلەشەگى اسكەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى. باسقاشا ايتساق, ارميانىڭ ابىرويى – مەملەكەتتىڭ بەت-بەدەلى. باتىر باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «توبىر – ارميا ەمەس, ارميا دا – توبىر ەمەس» دەگەن تۇسىنە بىلگەنگە ءتىلىپ تۇسەر تاعىلىمدى ءسوزى بار. الايدا كەشەگى ەلىمىزدى دۇربەلەڭگە سالىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى تەڭسەلتىپ كەتكەن قايعىلى قاڭتار قاسىرەتى مەن بۇگىن بۇكىل الەمدى ەكىگە جارىپ, ۇرەيدە ۇستاپ وتىرعان رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىستان كەيىن اسكەرىمىزدىڭ جوق-جىتىگىن قايتا تۇگەندەي باستادىق.
ارميامىزدىڭ الەۋەتى قانداي؟ كاسىبي ارميا قۇرۋدىڭ العىشارتى قانداي بولۋى كەرەك؟ قوعامنىڭ تالقىسىنا ءتۇسىپ جۇرگەن وسى جانە وزگە دە وزەكتى سۇراقتاردى دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا قورعانىس مينيسترلىگى ستراتەگيالىق دامۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى, پولكوۆنيك رۋسلانبەك بەكجىگىتوۆ, ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتى باس شتابى اكادەمياسى فاكۋلتەتىنىڭ باسشىسى, زاپاستاعى گەنەرال-لەيتەنانت اباي تاسبولاتوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى اسكەري كافەدراسىنىڭ باسشىسى, زاپاستاعى گەنەرال-مايور ەدىل ورازوۆ, ۇلتتىق ۇلان ارداگەرى, «گەنەرالدار كەڭەسى» رقب مۇشەسى, وتستاۆكىدەگى گەنەرال-مايور داۋلەت سالحانوۆ جانە اسكەري ساراپشى امانگەلدى قۇرمەتكە قويعان ەدىك.
– كاسىبي ارميا ەلىمىزدىڭ قورعانىسىن قانشالىقتى نىعايتا الادى؟ جالپى, كاسىبي ارميا قۇرۋدىڭ العىشارتى قانداي بولۋ كەرەك؟
رۋسلانبەك بەكجىگىتوۆ:
– ەل پرەزيدەنتى – قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى ق.توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس قازاقستان ارمياسىن رەفورمالاۋ بويىنشا كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وسىعان وراي قارۋلى كۇشتەردىڭ قۇرىلىمى مەن قۇرامىن جاڭعىرتۋ, اسكەري دايىندىقتى جەتىلدىرۋ, زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن جانە اسكەري تەحنيكامەن جاراقتاندىرۋ, تسيفرلاندىرۋ ءىسىن ودان ءارى جالعاستىرۋ, اسكەري ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, اسكەري قىزمەتتىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ جونىندەگى باسىم باعىتتار ايقىندالدى. وتكەن جىلى اسكەري قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەتتى ستراتەگيالىق جانە باعدارلامالىق بىرقاتار قۇجات ازىرلەندى. بۇل – 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسىنىڭ «ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىن نىعايتۋ» ءبولىمى, ەل قورعانىسىنىڭ جاڭا جوسپارى قۇجاتتارىنىڭ جيىنتىعى, 2030 جىلعا دەيىنگى قارۋلى كۇشتەردىڭ, باسقا دا اسكەرلەر مەن اسكەري قۇرالىمداردىڭ قۇرىلىسى مەن دامۋىنىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى. وسى جەردە تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى مەملەكەت باسشىسى بەكىتكەن «قاۋىپسىز ەل» ۇلتتىق جوباسى ەكەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك.
قازاقستان ارمياسىن ساپالىق تۇرعىدا جەتىلدىرۋ مىندەتتەرى اياسىندا جەكە قۇرامنىڭ كاسىبي شەبەرلىگى مەن ءبىلىم-بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ۇدەرىسى جالعاسۋدا. الەمدىك ستاندارتتارعا ساي زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن جابدىقتالىپ, كاسىبي شەبەرلىگى جوعارى جەكە قۇراممەن جاساقتالعان جاۋىنگەرلىك ازىرلىگى مەن قابىلەتى جوعارى ارميانىڭ بولۋى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىز بەن مەملەكەت مۇددەسىن سەنىمدى قورعاۋ شارتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنى انىق. بۇگىندە قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىن جاڭا ۇلگىدەگى جانە جاڭعىرتىلعان قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكا تۇرلەرىمەن جابدىقتاۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. اسكەرلەردىڭ يكەمدى باسقارۋ جۇيەسى قالىپتاسقان. سول سەبەپتى, قارۋلى كۇشتەرىمىزدى مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە دايار ۇتقىرلىعى جوعارى كاسىبي اسكەر دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. الايدا اسكەردىڭ قۇرىلىس پروتسەسى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. بۇل جەردە ارميانى ودان ءارى دامىتۋ مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە تونەتىن جاڭا سىن-قاتەرلەر مەن قاۋىپتەردى ەسكەرە وتىرىپ جۇرگىزىلەتىنىن ەسكەرۋ كەرەك. وسىعان سايكەس قارۋلى كۇشتەر قىزمەتىنىڭ جاڭا باعىتتارى رەتىندە ارنايى وپەراتسيالار كۇشتەرى, باسقا جاۋىنگەرلىك بولىمشەلەر مەن اۋماقتىق قورعانىستى دامىتۋعا باستى باسىمدىق بەرىلىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ورىندى. اسكەرلەردى كەلىسىمشارت بويىنشا جاساقتاۋ جۇيەسى دە جۇيەلى تۇردە جەتىلدىرىلىپ وتىرادى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىن جاساقتاۋدىڭ ارالاس جۇيەسى ەنگىزىلگەن. ياعني ازاماتتاردى اسكەرگە مەرزىمدى قىزمەتكە جانە كەلىسىمشارت بويىنشا شاقىرامىز.
قارۋلى كۇشتەردىڭ قازىرگى زامان تالابىنا جاۋاپ بەرە الارلىق جاڭا بەينەسىن قالىپتاستىرۋدا وسىنداي قاجىرلى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. الەمدەگى جانە وڭىردەگى اسكەري-ساياسي احۋالدىڭ دامۋ بولجامدارىن ەسكەرە وتىرىپ, ارميانى ودان ءارى جەتىلدىرۋ مەن ونىڭ اسكەري قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە, سونداي-اق داعدارىستىق جاعدايلارعا قارسى تۇرارلىق ءىس-قيمىلدارعا ازىرلىگى بويىنشا ناقتى شارالار قابىلدانا بەرمەك.
ەدىل ورازوۆ:
– الەمنىڭ كوپتەگەن دامىعان ەلى كاسىبي ارميا ۇستاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ءىس جۇزىندە تەكسەردى. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, قازاقستان حالقىنىڭ سانى اناۋ ايتقانداي كوپ ەمەس. سول سەبەپتى دە ەلىمىزدىڭ كاسىبي ارمياسى ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ قورعانىس قابىلەتىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. تولىعىمەن كاسىبي ارمياعا كوشۋ مەملەكەت بيۋدجەتىنەن ۇلكەن شىعىنداردى تالاپ ەتەدى. مۇنى دا ەسكەرگەن ءجون. كاسىبي اسكەرگە كوشۋ تۋرالى ماسەلە تۋىنداعان كەزدە كوپتەگەن داۋ, تالقىلاۋ, شەتەلدىك تاجىريبەنى الدىن الا زەردەلەۋ, بەلگىلى ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن قاراۋ, ءوز مۇمكىندىكتەرىن باعالاۋ جانە ت.ب. بولدى. وسىنداي جان-جاقتى تالقىلاۋلار مەن ساراپتامالاردىڭ ناتيجەلەرىنەن كەيىن عانا ارميانى جاساقتاۋدىڭ ارالاس نىسانىنا – كەلىسىمشارت نەگىزىندە اسكەري قىزمەتكە كوشۋ جانە شاقىرۋ بويىنشا جاساقتاۋدىڭ بەلگىلى ءبىر پايىزىن ساقتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سونىمەن قاتار بۇل كونتينگەنتتىڭ ۇلەسى مەملەكەتتىڭ اسكەرگە جۇمىلدىرۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى بولۋى كەرەك. ياعني ءبارى تارازىلانىپ, اقىلمەن شەشىلدى. ەندى وسى اتقارىلعان اۋقىمدى جۇمىستىڭ بارلىعىن, جۇمسالعان قارجى-قاراجات, اسكەردە جيناقتالعان وندىرىستىك تاجىريبە, ءبىلىم-بىلىك, ىسكەرلىك پەن قالىپتاسقان داعدىنىڭ بارلىعىن ىسىراپ ەتۋ, ءبارىن ءبىر ساتتە جويىپ جىبەرۋ اقىماقتىق بولار. سوندىقتان «ارميانى كاسىبيلەندىرۋ قاجەت پە؟» دەگەن سۇراقتى تالقىلاۋدىڭ ءوزى ارتىق. ويتكەنى بىزدە ءىشىنارا بولسا دا كاسىبي ارميا بار. ەندىگى ماسەلە – وسى جاساقتالعان اسكەردى ودان ءارى جەتىلدىرۋ جانە دامىتۋ.
امانگەلدى قۇرمەت:
– ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتى تۋرالى ءسوز ەتكەندە كوپتەگەن فاكتوردى ەسكەرۋ قاجەت. جالعىز قارۋلى كۇشتەر ارقىلى قورعانىستى نىعايتامىن دەۋ اقىلعا قونىمسىز. ويتكەنى ارميا – ادەتتە سىرتتان تونەتىن قاۋىپ-قاتەرگە قارسى قولدانىلاتىن قۇرىلىم. ال ەلدى السىرەتۋگە تىرىساتىندار ىشتەن دە شىعۋى مۇمكىن ءارى ولاردىڭ تاسىلدەرى دە سان ءتۇرلى بولادى. ايتالىق ەكونوميكالىق مۇددەگە قايشى جۇمىس ىستەۋ, الەۋمەتتىك جاعدايدى السىرەتۋ, ۇلتارالىق, دىنارالىق كيكىلجىڭ ۇيىمداستىرۋ, اقپارات قۇرالدارى مەن الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىن ازايتۋ ءتارىزدى سانسىز تاسىلدەر بار. سودان دا بولسا كەرەك 2017 جىلى قابىلدانعان اسكەري دوكتريناعا «گيبريدتى كۇرەس» دەيتىن ۇعىم ەنگىزگەن. وندا «گيبريدتى» كۇرەس ادىستەرى – قارسى كۇرەسەتىن مەملەكەت اۋماعىنداعى جاعدايدى تۇراقسىزداندىرۋ ءۇشىن اسكەري كۇشتى (ونىڭ ىشىندە قارسى تۇرعان تاراپتىڭ اۋماعىنداعى ارنايى وپەراتسيالار, جەكەمەنشىك اسكەري, كۇزەت كومپانيالارىنىڭ كۇشتەرىن), اسكەري ەمەس قۇرالداردى كەشەندى قولدانۋ, سونداي-اق باسقا مەملەكەتتەردىڭ, تەرروريستىك, ەكسترەميستىك ۇيىمدار مەن سەپاراتيستىك قوزعالىستاردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ ارقىلى اسكەري-ساياسي جانە اسكەري-ستراتەگيالىق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ تاسىلدەرى» دەپ اشىق سيپاتتالعان. قاڭتار وقيعالارى ەلىمىزدە وسى گيبريدتى تاسىلدەر قولدانىلعانىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار قارۋلى كۇشتەردەن باستاپ, ىشكى ساياساتقا جاۋاپتى مەكەمەلەرگە دەيىن قاپى قالعانىن كوردىك. ياعني «ۇيقىداعى ۇياشىقتاردى» نازاردان شىعارىپ العانىمىز بەلگىلى بولدى. ودان بولەك كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ اراسىندا ۇيلەسىمنىڭ بولماۋى, بارلاۋ قىزمەتىنىڭ تىم ناشار جۇمىس ىستەگەنى بايقالدى. سوندىقتان قورعانىسقا ارميا جالعىز ءوزى جاۋاپتى ەمەس. بىراق كاسىبي ارميا – قورعانىستىڭ ەڭ باستى قۇرامداس بولىگىنىڭ ءبىرى. وندا دا ءىس جۇزىندە كاسىبي بولسا عانا الاڭسىز ۇيىقتاۋعا بولادى. ەڭ باستىسى, كاسىبي اسكەر جاساقتاۋ بارىسىندا ادام ءومىرىنىڭ ەڭ قىمبات قازىنا ەكەنى ەسكەرىلۋى ءتيىس. ءار ساربازدىڭ ءومىرىن ساقتاندىرۋ, جارالانسا, مەرت بولسا, ناقتى بەلگىلەنگەن وتەماقى تولەۋ, ارمياعا جۇمسالاتىن قارجىعا پارلامەنتتىك باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ءتارىزدى قوسىمشا شارالار دا اسكەردىڭ كاسىبيلىگىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. كاسىبي ارميا جاساقتاۋ – كەشەندى ءىس. ازىرگە بىزدە كاسىبي ارميا قۇرۋ جولىندا ءتاۋىر قادامدار بار. بىراق ءالى دە ولقى تۇستارى كوپ.
اباي تاسبولاتوۆ:
– بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرمەس بۇرىن ەڭ ءبىرىنشى «كاسىبي ارميا» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىن ءتۇسىنىپ العانىمىز ءجون. ويتكەنى قاراپايىم حالىقتىڭ دەنى كاسىبي جانە جاي اسكەردىڭ ارا-جىگىن اجىراتا بەرمەيدى. قازاقستان اسكەرى كاسىبي ارميا قاتارىنا كىرەدى. سەبەبى اسكەر قۇرامىنداعى وفيتسەرلەر مەن گەنەرالداردىڭ بارلىعى كاسىبي ماماندار. ودان كەيىن كەلىسىمشارت بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن سەرجانتتار, قاتارداعى جاۋىنگەرلەر دە كاسىبي. ال ءبىر جىلدىق اسكەري بورىشىن وتەۋگە كەلگەندەر كاسىبي اسكەريلەر ەمەس. ولار ەلىمىزدەگى اسكەردىڭ 25 پايىزىن قۇرايدى. بۇل كورسەتكىش جىل سايىن كوبەيىپ كەلە جاتىر. ماسەلەن, جىل سايىن اسكەرگە شاقىرۋدى كەيىنگە قالدىرۋعا نەمەسە ودان بوساتىلۋعا نەگىزدەرى جوق 18-27 جاسقا دەيىنگى قازاقستان ازاماتتارى مەرزiمدi اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلادى. اسكەري مىندەتىن وتەۋگە كەلگەندەردى ءبىز ءبىر جىل بويى اسكەري تارتىپكە, تەحنيكانىڭ ءتىلىن ءتۇسىنىپ, قارۋ-جاراقتى قولدانۋ داعدىسىنا دايىندايمىز. ءبىر جىلدان كەيىن ولاردىڭ بارلىعى زاپاسقا كەتەدى. ال ەگەر اسكەر قاتارىندا قالىپ, ءارى قاراي قىزمەتىن جالعاستىرعىسى كەلسە, ارنايى اسكەري ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ارقىلى ولار دا كاسىبي ارميانىڭ قۇرامىن تولىقتىرا الادى. ال كاسىبي اسكەردىڭ ەڭ باستى شارتى بىلىكتى ءارى ءبىلىمدى كادرمەن جاساقتالۋىمەن ايقىندالادى.
داۋلەت سالحانوۆ:
– كاسىبي ارميا قۇرۋدىڭ العىشارتى – وتاندى, ەل قورعاۋدى جان-تانىڭمەن ءسۇيۋ. باتىر باۋكەڭ ايتقانداي, رۋحى مىقتى جاۋىنگەردى ەشقانداي جاۋ الا المايدى. سوندىقتان جاستار تاربيەسىندە ەڭ الدىمەن وتانسۇيگىشتىك تاربيەسى, ەلىمىزدى, جەرىمىزدى عاسىرلار بويى قورعاعان باتىر-بابالارىمىزدىڭ جاۋىنگەرلىك ءداستۇرى جالعاسىن تابۋعا ءتيىس. كاسىبي ارميا دەگەندە قازىرگى زامانعا ساي تەحنيكالىق جاراقتاندىرىلعان اسكەري قۇرامالار مەن بولىمدەردى ايتامىز. كەيىنگى جىلداردا جەكەلەگەن مەملەكەتتەر اراسىندا بولىپ جاتقان اسكەري قاقتىعىستار بۇرىن مىقتى دەپ سانالىپ كەلگەن وزدىگىنەن جۇرەتىن اۋىر تەحنيكالار مەن ارتيللەريانىڭ ەسكىرە باستاعانىن كورسەتىپ وتىر. سوعىس ءورتى تۇتانعان ايماقتاردا دىبىستان جىلدام ۇشاتىن شابۋىلشى ۇشاقتار مەن ارنايى ماقساتتاعى جاساق قۇرامىن جەتكىزەتىن تىكۇشاقتار جويقىن كۇشكە يە بولا باستادى. بۇدان باسقا الىس-جاقىن, ورتا قاشىقتارعا ارنالعان زىمىراندار كەشەنىنىڭ ورنى ءبىر بولەك. ەندى وسى تەحنيكالىق كۇشتەرگە ۇتقىر قيمىلدايتىن اۋە دەسانتتارى مەن ارنايى ماقساتتاعى جاساقتاردى قوسساق, كاسىبي ارميا دەگەنىمىز وسى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە, قورعانىس سالاسى دا جىل سايىن جاڭارتۋدى, جاڭعىرتۋدى, جاڭا قارۋ تۇرلەرىن ويلاپ تابۋدى قاجەت ەتەدى. ماسەلەن, تۇركيا ەلىنىڭ «بايراقتارى» اۋەدەن شابۋىل جاسايتىن وتە ىڭعايلى, وتە جويقىن قارۋ ءتۇرى ەكەنىن دالەلدەپ ۇلگەردى. سوندىقتان وسىنداي كۇشتى قارۋلارمەن جاراقتانعان كاسىبي ارميا ەلىمىزدىڭ قورعانىسىن بارىنشا قورعاي الادى.
– اسكەر سانىن ارتتىرۋ وسى سالاداعى قوردالانعان ماسەلەنى شەشە الا ما؟
رۋسلانبەك بەكجىگىتوۆ:
– جالپى, اسكەرلەردىڭ قۇرامى اسكەري قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرمالارىن شەشۋ ءۇشىن «قاجەتتىلىك پەن جەتكىلىكتىلىك» ءپرينتسيپىنىڭ نەگىزىندە انىقتالادى. سونىمەن بىرگە بۇل جەردە مەملەكەتتىڭ قاتەرلەرى مەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن دە ەسكەرۋ كەرەك. تاعى ءبىر نەگىز جاڭا قارۋ-جاراق پەن تەحنيكانى قابىلداۋ بولىپ تابىلادى. قارۋلى كۇشتەردى دامىتۋ جوسپارلى اسكەري-ساياسي جاعدايدىڭ بولجامدارى, زاماناۋي اسكەري جاعدايلار سيپاتىنىڭ وزگەرۋى, قارۋلى كۇرەس جۇرگىزۋدىڭ نىساندارى مەن ادىستەرى ەسكەرىلە وتىرىپ قالىپتاستىرىلادى.
وسى تاپسىرمالاردى شەشۋ ءۇشىن پرەزيدەنت جارلىعىمەن قارۋلى كۇشتەردىڭ, باسقا دا اسكەرلەر مەن اسكەري قۇرالىمداردىڭ قۇرىلىسى مەن دامۋ تۇجىرىمداماسى, ارميانى قايتا جاراقتاندىرۋ جوسپارى ازىرلەندى. اتالعان قۇجاتتاردىڭ شەڭبەرىندە قارۋلى كۇشتەردىڭ قۇرىلىمى مەن قۇرامىن جەتىلدىرۋ, اسكەرلەردىڭ جاۋىنگەرلىك مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ, اسكەرلەردى زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن جانە اسكەري تەحنيكامەن بىرتىندەپ قايتا جاراقتاندىرۋ قاراستىرىلعان.
وسىعان بايلانىستى قورعانىس مينيسترلىگىندە قاجەتتى قوسىمشا شتاتتىق سان مەن قارجىلاندىرۋدى انىقتاۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, جوعارعى باس قولباسشىنىڭ جارلىعىمەن ارنايى وپەراتسيالار كۇشتەرى قۇرىلدى. ونى ورىنداۋ ماقساتىندا جاڭا اسكەر تەگىنىڭ ۇيىمدىق-شتاتتىق قۇرىلىمى دايىندالدى, جاۋىنگەرلىك بولىمشەلەردىڭ قۇرامى انىقتالدى.
امانگەلدى قۇرمەت:
– اسكەر سانىن ارتتىرۋ قورعانىس سالاسىنداعى ماسەلەلەردى شەشپەيدى, كەرىسىنشە ءورشىتىپ جىبەرەدى. ويتكەنى سارباز سانى كوبەيگەن سايىن قارۋلى كۇشتەردى ۇستاۋعا, جاراقتاندىرۋعا, جاتتىقتىرۋعا كەتەتىن قارجى دا مولايادى. بۇل ءوز كەزەگىندە قوعامنىڭ وزگە دە سالالارىنا باعىتتالۋعا ءتيىس قارجى كولەمىن كەمىتەدى. جاۋىنگەرى كوپ ارميا قۇرامىز دەپ جۇرگەندە قوعامدا نارازى كوڭىل كۇيدەگى توپتار مەن راديكالدى كۇشتەر كوبەيۋى مۇمكىن. قورعانىس سالاسىنداعى باستى ماسەلە جەمقورلىقپەن بايلانىستى. اسكەريلەردىڭ ارميانى جابىق قۇرىلىم رەتىندە ۇستاۋى, قوعامدىق باقىلاۋعا جول بەرمەۋى ءتۇرلى زاڭسىزدىققا جول اشادى. ال جەمقورلىق, سىبايلاستىق جۇرگەن جەردە دۇرىس باقىلاۋ بولمايدى. ماسەلەن, تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى 30 جىل ىشىندە ەلدەگى وق-ءدارى ارسەنالدارى مەن قويمالارى ءالى تولىق ينۆەنتاريزاتسيادان وتكەن جوق. بىلۋىمشە, زاماناۋي ۇلگىدە بىردە-ءبىر اسكەري قويما سالىنعان جوق. تەحنيكالاردىڭ ەسكىرگەنى, ساربازدار دايىندىعىنىڭ كوڭىلدەگىدەي بولماۋى, ءتىپتى كسرو كەزىنەن كەلە جاتقان ۇعىمداردىڭ وزگەرمەۋى ءتارىزدى ماسەلەلەر قورعانىس سالاسىنا كەشەندى رەفورما قاجەت ەكەنىن كورسەتىپ تۇر. بىراق مۇنداي رەفورما اسكەر سانىن ۇلعايتۋمەن نەمەسە ازايتۋمەن عانا ولشەنبەيدى. رەفورما جەمقورلىققا قارسى ىمىراسىز كۇرەس پەن قازاقستان جاعدايىنا نەگىزدەلگەن اسكەري عىلىمدى دامىتۋ, زاماناۋي تەحنولوگياعا ۇمتىلىسقا نەگىزدەلگەنى ءجون.
اباي تاسبولاتوۆ:
– اسكەر سانىن كوبەيتۋدىڭ قاجەتى جوق. قاڭتار وقيعالارىنان كەيىن بۇل سۇراقتىڭ وتكىر قويىلا باستاعانىن تۇسىنەمىن. بىراق ءوز باسىم ارميا قاتارىن كوبەيتۋدى قۇپتامايمىن. سەبەبى قازىرگى تاڭدا بىزدە پوليتسيا مەن ۇقك-ءنىڭ جەكە قۇرامىن ساناماعاندا قارۋلى كۇشتەر, شەكارا قىزمەتى, ۇلتتىق ۇلان, مەملەكەتتىك كۇزەت قىزمەتىندە 150 مىڭداي سارباز بار. بۇعان زاپاستاعى وفيتسەرلەردى قوسىڭىز. ودان ءارى بۇل ساندى كوبەيتە بەرۋدىڭ ءدال قازىر ەشقانداي سەبەبى جوق.
داۋلەت سالحانوۆ:
– اسكەر سانىن ارتتىرۋ وسى سالاداعى قوردالانعان ماسەلەنى شەشەدى دەپ ويلامايمىن. اسكەر سانىن ەمەس, جوعارىدا ايتقانداي قارۋ-جاراق پەن اسكەر تەحنيكاسىنىڭ جاڭا تۇرلەرىن كوبەيتۋ ۇتىمدى. بۇرىن تۇتاس پولك, باتالون شەشەتىن سوعىس ماسەلەسىن قازىر تەز قيمىلدايتىن شاعىن توپتاعى بارلاۋ جانە ارنايى ماقساتتاعى جاساقتار شەشە الاتىن بولدى. حالىق سانى از ەلدەردىڭ ءوزى جاڭا قورعانىس قارۋ تۇرلەرىنىڭ ارقاسىندا وزدەرىن وزدەرى قورعاي الاتىن دارەجەگە جەتتى.
– قازاقستاننىڭ قورعانىس سالاسى زاماناۋي قارۋ-جاراقتارمەن, اسكەري تەحنيكامەن قانشالىقتى قامتاماسىز ەتىلگەن؟
رۋسلانبەك بەكجىگىتوۆ:
– قارۋلى كۇشتەردى زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن جانە اسكەري تەحنيكامەن جابدىقتاۋ, سونداي-اق مەملەكەتتىڭ اسكەري الەۋەتىن جەتىلدىرۋ جوعارعى باس قولباسشىنىڭ ۇدايى باقىلاۋىندا. مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلعى 19 قاڭتار كۇنگى سويلەگەن سوزىندە گەوساياسي جاعدايدى جانە وڭىرلىك دەڭگەيدەگى قاۋىپ-قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ, قارۋلى كۇشتەردىڭ جاۋىنگەرلىك قابىلەتىن تۇبەگەيلى ارتتىرۋدى تالاپ ەتتى. ول, سونداي-اق, اسكەري-كولىكتىك اۆياتسيا پاركىن تولىقتىرۋ قاجەتتىگىن دە باسا ايتتى. 2022 جىلعا ارنالعان قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانى ساتىپ الۋ جوسپارىن قايتا قاراۋدى تاپسىردى. قورعانىس مينيسترلىگىندە قازاقستان ارمياسىن زاماناۋي, جوعارى تەحنولوگيالىق قارۋ-جاراقپەن جانە اسكەري تەحنيكامەن جابدىقتاۋ جۇمىستارى تۇراقتى نەگىزدە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بۇل – قارۋلى كۇشتەردىڭ الدىندا تۇرعان باسىم مىندەتتەردىڭ ءبىرى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا اسكەري ۆەدومستۆو وتاندىق قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنىمەن ءوزارا ىقپالداسا وتىرىپ, اسكەردى تەحنيكالىق تۇرعىدان قايتا جاراقتاۋ شارالارىن قابىلداپ جاتىر. بۇگىندە وتاندىق كاسىپورىنداردا وندىرىلگەن «ارلان» بروندالعان دوڭگەلەكتى ماشينالارى, زىمىران-ارتيللەريالىق كورابلدەرى, «نۇر» راديولوكاتسيالىق ستانسالارى جاۋىنگەرلىك كەزەكشىلىكتى لايىقتى اتقارىپ كەلەدى. بۇل ءتىزىمدى جاڭا ۇلگىدەگى بايلانىس قۇرالدارىمەن, وپتيكالىق كوزدەۋىشتەرمەن, اۆتوموبيلدىك تەحنيكالارمەن دە تولىقتىرۋعا بولادى. مۇنان وزگە وسى وتاندىق قورعانىس ونەركاسىبى كەشەنىنە قاراستى كاسىپورىنداردا قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكالاردى كۇردەلى جوندەۋ مەن جاڭعىرتۋدان وتكىزۋ مۇمكىندىگى بار. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك قورعانىستىق تاپسىرىس شەڭبەرىندە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن سوڭعى قارۋلى قاقتىعىستاردا ءوزىن جاقسى قىرىنان كورسەتكەن قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكا ۇلگىلەرى ساتىپ الىنۋدا.
ەدىل ورازوۆ:
– جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىلداردىڭ نىساندارى مەن ادىستەرى كۇننەن-كۇنگە قارقىندى دامىپ كەلەدى. وسىعان وراي اسكەردى قازىرگى زامانعى قارۋ-جاراق, اسكەري تەحنيكامەن جابدىقتاۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. مەملەكەتىمىز ءوز بيۋدجەتىنىڭ مۇمكىندىكتەرى نەگىزىندە بۇل ماقساتتارعا قوماقتى قاراجات ءبولىپ كەلەدى. جالپى, كەز كەلگەن ەل, ءتىپتى ەڭ دامىعان ەلدەر دە اسكەرگە بولىنگەن قارجى ءوزىنىڭ قورعانىس قابىلەتىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى دەپ ايتا المايدى. سول سەبەپتى دە بۇل سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرۋ وتە قيىن. ويتكەنى ءبىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىمىزدىڭ قازىرگى زامانعى قارۋ-جاراقپەن جانە اسكەري تەحنيكامەن قانشالىقتى قامتاماسىز ەتىلگەنىن انىقتاۋ قيىن. بۇل تۇستا قارۋلاندىرۋعا قابىلداۋ ءۇشىن جوسپارلانعان قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكا ۇلگىلەرىنىڭ تەحنولوگيالىق كەلەشەگى, ولاردىڭ بولاشاقتا جاڭعىرتۋ مۇمكىندىگى تۋرالى, سونداي-اق ولاردىڭ ارمياداعى ۇلگىلەرمەن ۇيلەسىمدىلىگى تۋرالى ايتۋ وزەكتى بولار ەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇرىن بۇل ماسەلەلەردە ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىن ءتيىستى تۇردە نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىن بەلگىلى ءبىر قاتەلىكتەر بولعانىن دا جاسىرا المايمىز.
امانگەلدى قۇرمەت:
– ءوز باسىم قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن, تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتىلۋىن ورتاشا دەڭگەيدە دەپ باعالايمىن. ايتالىق, بىزدەگى تانكتەر ەسكىردى. كوبى 840 اتتىڭ كۇشى بار ت-72ب تانكتەرى. كورشى-قولاڭ 1200 اتتىڭ كۇشى بار تەحنيكا قولدانادى. ءبىزدىڭ تانكتەر 3++ بۋىنىنان كىرەتىن بولسا, كوپتەگەن ەلدەر كەمى 4+ بۋىنىنداعى تانكتەردى قولدانادى. اتىس قارۋلارىنىڭ دا توزا باستاعانى بايقالادى. دەگەنمەن وپتيكالىق جانە بايلانىس قۇرالدارىنىڭ ءبىرشاما زاماناۋي ۇلگىلەرىن العانىمىز راس. جاڭا سانالاتىن ۇشاقتارىمىز دا بار. بىراق تىكۇشاقتارىمىز ەسكىرىپ بارادى. قارۋلى كۇشتەردەگى ەڭ جاڭا تەحنيكا تەك اسكەري تەڭىز كۇشتەرىندە مە دەپ سانايمىن. ويتكەنى ولار قولداناتىن كەمەلەردىڭ باسىم كوپشىلىگىن ءوزىمىز قۇراستىرىپ ءجۇرمىز. سونىمەن قاتار ەڭ باستى ماسەلە قورعانىس سالاسىن زاماناۋي تەحنيكامەن, قارۋ-جاراقپەن قامتاماسىز ەتۋدە كونتسەپتۋالدىق ماسەلە بار. ايتالىق جاياۋ اسكەر قولداناتىن بارلاۋ دروندارى مەن شابۋىلداۋشى دروندارعا ەندى قول جەتكىزىپ جاتساق تا, ميني نەمەسە ناوندروندار بىزدە جوق. ماسەلەن, باتىس ەلدەرىنىڭ بىرقاتارى PD 100 Black Hornet مينيدروندارىن پايدالانادى. اسكەرلەر بۇل قۇرال ارقىلى عيمارات ىشىندە جاسىرىنعانداردى, تاسادا وتىرعانداردى انىقتاي الادى. الاقانداي عانا قۋىستان وتە شىعاتىن قۇرال ارنايى كۇشتەردىڭ «كوزى مەن قۇلاعىنا» اينالىپ وتىر. قاڭتارداعى ب ۇلىك كەزىندە ارميادا دا, ۇقك مەن ءىىم ارنايى كۇشتەرىندە دە مۇنداي تەحنيكانىڭ جوق ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. سول سياقتى راديولوكاتسيالىق جانە بايلانىس قۇرالدارىن جاڭالاۋدا دا ءبىرشاما كەشىگىپ قالعان سياقتىمىز. بىرەر جىل بۇرىن عانا «نۇر» رلس-ءىن الدىق. اۋە شابۋىلىنا قارسى قولدانىلاتىن زەنيتتىك-زىمىران كەشەندەرىنىڭ كەيبىر تۇرلەرىنە ەندى عانا قول جەتكىزدىك. وعان مىسال كەرەك بولسا «بۋك» ززك-ءنى اتار ەدىم. بۇرىن ول قازاقستان ارمياسىندا بولماعان. ەكى جىل بۇرىن عانا الدىق. قىسقاسى قورعانىس سالاسىنىڭ زاماناۋي تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتىلۋ دەڭگەيىنە كوڭىلىم تولمايدى. ەڭ باستىسى سول تەحنيكالاردى قولداناتىن ماماندارىمىزدىڭ دايارلىعى مەن دەربەس شەشىم قابىلداۋ قابىلەتىنە كۇدىگىم كوپ.
اباي تاسبولاتوۆ:
– ارينە, كوڭىلىم تولمايدى. بۇل ماسەلەگە قاتىستى سۇراقتاردىڭ بارلىعى ەل ەكونوميكاسىنا كەلىپ تىرەلەدى. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن اسكەرگە بولىنەتىن قارجى وتە ماردىمسىز. بىزدە جاسىراتىنى جوق, اۋە قورعانىسى, دەسانتتى شابۋىلداۋشى اسكەردىڭ تەحنيكالارىن جاڭالاۋعا, زاماناۋي قۇرالدارمەن جابدىقتاۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. بىراق ەرەكشە ايتا كەتەرلىك ءبىر نارسە بار, ول – ەلىمىزدە اسكەريلەردى الەۋمەتتىك-ماتەريالدىق تۇرعىدان قولداۋ, باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى وڭ شەشىمىن تاپقان. ارينە, كوش جۇرە تۇزەلەدى. الداعى ۋاقىتتا اسكەريلەردىڭ جالاقى كولەمىن كوتەرۋگە دە ءمان بەرگەن ءجون.
داۋلەت سالحانوۆ:
– قازاقستاننىڭ قورعانىس سالاسى زاماناۋي قارۋ-جاراقتارمەن, اسكەري تەحنيكامەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن دەپ ايتا المايمىن. جاقىندا ەل پرەزيدەنتى بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. بارلاۋ توپتارىن جانە ارنايى ماقساتتاعى كاسىبي جاساقتارمەن كوبەيتۋ كەرەكتىگىنە باسا نازار اۋداردى.
– اسكەرگە بارۋ – بارشاعا ورتاق مىندەت. الايدا بۇل قاسيەتتى بورىشىن وتەۋدەن باس تارتاتىندار كوپ. نەگە؟ اسكەرگە نەلىكتەن كوبىنە اۋىل بالالارى الىنادى؟
رۋسلانبەك بەكجىگىتوۆ:
– مەنىڭشە, شەكاراسى شەگەندەلگەن, اسكەري قۋاتى ەسەلەنگەن ەلدە «وتاندى كىم قورعايدى؟» دەگەن سۇراق تۋماۋعا ءتيىس دەپ بىلەمىن. ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تىنىشتىعىن قازاق اسكەرى قاس قاقپاي قورعايتىنىنا سەنىم زور. قارۋلى كۇشتەر مىندەتى – بىزگە اتا-بابادان جەتكەن مۇرانى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ. بۇل دەگەنىمىز التايدان كاسپيگە دەيىنگى ۇلان-عايىر اۋماقتى الىپ جاتقان كەڭ-بايتاق جەرىمىز. ماسەلە «كەيىنگى ۇرپاققا نە قالدىرامىز؟» بولۋى كەرەك سياقتى. سول سەبەپتى, «قاسيەتتى بورىشىن وتەۋدەن باس تارتاتىندار نەگە كوپ؟» دەگەن سۇراق تۋىنداماۋى كەرەك.
قارۋلى كۇشتەردى, باسقا دا اسكەرلەرى مەن اسكەري قۇرالىمداردى جاساقتاۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ازاماتتاردى مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە شاقىرۋ ەكەنى بەلگىلى. وسىعان سايكەس ءبىز ەڭ الدىمەن, جاس جىگىتتەردى مەرزىمدى قىزمەتكە شاقىرۋدىڭ الدىندا ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزەمىز. اسكەر قاتارىنا شاقىرىلۋشىلارمەن جانە ولاردىڭ اتا-انالارىمەن اڭگىمەلەسىپ, ادامگەرشىلىك, ىسكەرلىك قاسيەتتەرى, دەنساۋلىق جاعدايى, دەنە دامۋى, ءبىلىمى مەن ارناۋلى دايارلىعى, وتباسىلىق جاعدايى تۋرالى مالىمەتتەر ناقتىلانادى. تەك, وسى جۇمىستاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اسكەر قاتارىنا شاقىرىلۋشىلاردى قاي اسكەر تۇرىنە, تەگىنە جىبەرۋ تۋرالى شاقىرۋ كوميسسيالارىنىڭ شەشىمى قابىلدانادى.
ال «اسكەرگە نەلىكتەن كوبىنە اۋىل بالالارى الىنادى؟» دەگەن سۇراققا كەلسەك, 2021 جىلى وتىز مىڭنان استام جاس مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە شاقىرىلدى. ونىڭ ىشىندە اۋىلدىڭ دا, قالانىڭ دا بالالارى جەتكىلىكتى. كونستيتۋتسيامىزدا كورسەتىلگەندەي, زاڭ الدىندا جۇرتتىڭ ءبارى بىردەي. ەشكىمدى تەگىنە, الەۋمەتتىك, لاۋازىمدىق جانە م ۇلىكتىك جاعدايىنا, ۇلتىنا, تىلىنە, دىنگە كوزقاراسىنا, نانىمىنا, تۇرعىلىقتى جەرىنە بولۋگە بولمايدى. سول سەبەپتى, «مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە كوبىنە اۋىلدىڭ بالالارى الىنادى» دەگەن پىكىر جاڭساق دەپ بىلەمىن. ونىڭ ۇستىنە قازىرگى ۋربانيزاتسيا جاعدايىندا اۋىل بالالارىنان گورى قالا بالالارىنىڭ سانى ارتۋدا. سونىمەن بىرگە قارۋلى كۇشتەر قاتارىندا مەرزىمدى اسكەري قىزمەت اتقارۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى جانە ونىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قورعانىس مينيسترلىگى بىرقاتار ۇسىنىس دايىنداۋدا. اتاپ ايتقاندا, قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىلدى. ونىڭ ىشىندە كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە اقى تولەۋ كەزىندە مەرزىمدى قىزمەتتەگى اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە (مەرزىمدى اسكەري قىزمەتتى وتكەرۋ كەزەڭىنە) قوسىمشا جەڭىلدىكتەر بەرۋ, مەرزىمدى اسكەري قىزمەت وتكەرۋ كەزەڭىنە كرەديتتەر («كرەديتتىك دەمالىس») بويىنشا تولەمدەردى كەيىنگە قالدىرۋ, سونداي-اق ءبىلىم بەرۋ سەكتورىندا دا جەڭىلدىكتەر بەرۋ كوزدەلگەن. ودان بولەك, قارۋلى كۇشتەردە پرەزيدەنتتىڭ 2021 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جولداۋىندا ايتىلعان ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىندا تالاپ ەتىلەتىن جۇمىسشى ماماندىقتارىن مەرزىمدى اسكەري قىزمەت كەزىندە مەڭگەرۋ جونىندەگى تاپسىرماسى دا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر.
ەدىل ورازوۆ:
– ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس اسكەردەگى قىزمەت – بۇل ءاربىر ازاماتتىڭ قاسيەتتى جانە قۇرمەتتى مىندەتى, ال «اسكەري قىزمەت جانە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭعا سايكەس اسكەري قىزمەت – ازاماتتاردىڭ وتان الدىنداعى كونستيتۋتسيالىق بورىشىن ورىنداۋىمەن بايلانىستى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ەرەكشە ءتۇرى بولىپ سانالادى. ەڭ الدىمەن, «اسكەرگە بارۋدان ءبارى قاشادى» دەگەن تۇسىنىك دۇرىس ەمەس ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. بۇل ءارى شىندىققا دا جاناسا بەرمەيدى. سەبەبى ءوز وتانىنىڭ ناعىز پاتريوتتارى سانالى تۇردە, ىقىلاسپەن ءارى ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن قارۋلى كۇشتەرى قاتارىندا, باسقا دا اسكەرلەرى مەن اسكەري قۇرالىمدارىندا قىزمەت ەتۋگە بارادى. ال ەندى «نەگە قاشادى؟» دەگەن سۇراققا اسكەردە ناقتى جاۋاپ جوق. مۇمكىن, بۇل ماسەلەگە «نەگە بۇلاي بولدى؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋ ارقىلى كەلۋ كەرەك بولار.
بىرىنشىدەن, وداقتىڭ كۇيرەۋىمەن ارميادا بەلگىلى ءبىر حاوس پايدا بولدى. بۇرىنعى كسرو-نىڭ بارلىق رەسپۋبليكاسىنىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى ءبىر مەزەتتە وزدەرىنىڭ تاريحي وتانىنا ورالا باستادى. اسكەردەگى الىمجەتتىك, دەزەرتيرلىك, اسكەري قىلمىستار جانە باسقا دا كوپتەگەن جاعىمسىز قۇبىلىستىڭ ەلەمەنتتەرى ايقىن كورىنە باستادى. وتانىنا ورالعان, بىراق بەلگىلەنگەن قىزمەت مەرزىمىن اياقتاماعان كوپتەگەن ادام اسكەري بولىمدەرگە ورالعىسى كەلمەدى. اسكەري بولىمدەردىڭ كومانديرلەرى, اسكەري كوميسسارياتتار قاشقىنداردى ىزدەستىرە باستادى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ولاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتا باستادى. ەڭ وكىنىشتىسى, وسى قۇبىلىستار تولىعىمەن قازاقستاندا ورنالاسقان اسكەري بولىمشەلەر مەن بولىمدەردە دە كورىنىس تاپتى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ارمياسى جاڭا عانا قۇرىلدى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ, كازارمالارداعى تۇرمىستى جايلاستىرۋ پروبلەمالارى جانە جاعدايدى جەدەل تۇزەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيتىن باسقا دا كوپتەگەن قيىندىق كەزدەستى. ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىن قۇرۋدىڭ باستاۋىندا تۇرعان وفيتسەرلەر مەن گەنەرالدار جانە سول كەزدە قىزمەت ەتكەن ساربازدار سول كەزەڭدەگى بارلىق قيىندىقتاردى ءالى دە ۇمىتا قويعان جوق. قورعانىس مينيسترلىگى, مەملەكەتتىڭ باسقا دا كۇشتىك قۇرىلىمدارى اسكەردە قىزمەت ەتۋ ءۇشىن ونىڭ قازىرگى جاعدايىنا جەتۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولدى. جوعارىدا مەن تىزبەلەپ شىققان قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەردىڭ بارلىعى ارميانىڭ يميدجىنە تەرىس اسەر قالدىرعانى انىق. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قالىپ قويعان ارميا تۋرالى تەرىس پىكىر سول كەزدەگى ستاندارتتار بويىنشا جانە ەڭ الدىمەن, پسيحولوگيالىق تۇرعىدان ساقتالىپ قالعانى دا راس. مۇنداي الىپ-قاشپا اڭگىمەلەردىڭ اراسىندا «اسكەردە الىمجەتتىك دەندەپ كەتكەن», «وندا ۇرىپ-سوعادى», «مۇگەدەك بوپ قايتاسىڭ», «تۇرمىستىق جاعدايى جوق» دەگەن سىڭايلى تەرىس پىكىرلەر بار. ەگەر قازىرگى جاعدايعا تۋرا قاراپ, ناقتى تالداۋ جاساپ, وبەكتيۆتى باعا بەرەر بولساق, ءىس جۇزىندە ارمياداعى بۇگىنگى جاعداي مۇلدەم وزگەشە ەكەنىن كورۋگە بولادى. راس, كەمشىلىك مۇلدە جوق ەمەس, بار. بىراق بۇل ءبىرلى-جارىم كەمشىلىك جۇيەلى تۇردە جىبەرىلەتىن قاتەلىكتەر ەمەس جانە اسكەر قاتارىنا كەلۋگە ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتۋعا سەبەپ تە بولا الامايدى.
ەكىنشى سەبەپ, مەنىڭ ويىمشا, بۇل 2000-جىلداردىڭ باسىندا ورتا ارناۋلى وقۋ ورىندارى مەن ورتا مەكتەپتەردە باستاپقى اسكەري دايارلىقتى ء(باد) وقىتۋدى وڭتايلاندىرۋ ماسەلەلەرىندە, ءىس جۇزىندە وسى دايارلىققا بولىنەتىن ساعاتتار سانىن ەكى ەسە قىسقارتقاندا جىبەرىلگەن ەلەۋلى قاتەلىكتەردە جاتىر. بۇلاي ىستەۋگە مۇلدە بولمايتىن ەدى. ويلانباي قابىلدانعان وسى شەشىمدەردىڭ سالدارى مەن ىزعارى ءالى كۇنگە دەيىن سەزىلىپ تۇرادى. وتاندى قورعايتىن جاس ۇرپاقتى, بولاشاق ەل قورعانىن مەكتەپ قابىرعاسىنان, مەكتەپ پارتاسىنان باستاپ دايىنداۋ كەرەك. وتان قورعاۋ دەگەن قاسيەتتى بورىشتى بالاعا قارشادايىنان ساناسىنا ءسىڭىرىپ ءوسىرۋ قاجەت. بالانىڭ بۇل ارمان-تىلەگى مەكتەپ قابىرعاسىندا وتەتىن ءتۇرلى ءىس-شارالاردا اتا-انالارىنىڭ الدىندا پاتريوتتىق اندەر ايتىپ, وتانسۇيگىشتىككە باۋليتىن وتتى جىرلاردى جاتقا وقۋدان باستاپ قالىپتاسا باستايدى. بۇل باعىتتا ناقتى بىرنارسە جاساۋ ەشقاشان دا كەش ەمەس. سول سەبەپتى جاعدايدى تۇزەتۋ كەرەك.
امانگەلدى قۇرمەت:
– اسكەردەن قاشاتىندار سانى تىم كوپ دەي الماس ەدىم. ونىڭ ۇستىنە قوعامدا جۇمىسقا ورنالاسۋعا پايداسى تيەتىن اسكەري بيلەتتىڭ «بەدەلى» ءالى دە ساقتالعان. ەگەر بۇل تۇرعىدان قاراستىرساق, ارميا الەۋمەتتىك ليفت ءرولىن اتقارىپ تۇر. سول سەبەپتەن دە بولار, اۋىل جاستارى اسكەردەن باس تارتا قويمايدى. ال قالتاسى كوتەرەتىن ازاماتتاردىڭ بالاما تۇردە اسكەري بورىشىن وتەۋ مۇمكىندىگى بار. بىرىنشىدەن, اسكەري كافەدرالاردا وقىعاندار بۇل مىندەتتەن بوساتىلادى. ەكىنشىدەن, قارجىسى بار ازاماتتار قىسقا مەرزىمدى وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىنا قاتىسۋ ارقىلى اسكەري مىندەتتەن قۇتىلا الادى. دەگەنمەن ارمياداعى الىمجەتتىك, زاڭعا قايشى ارەكەتتەر ءالى دە جويىلماعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. كەيبىر ازاماتتاردىڭ اسكەري قىزمەتتەن جالتارۋىنا وسى جاعداي اسەر ەتۋى مۇمكىن. ال ءوز باسىم جىلىنا اسكەرگە شاقىرىلاتىن مىڭداعان ازاماتتىڭ ىشىنەن 100-200 ادام اسكەردەن جالتارعان بولسا, ونى تراگەديا ساناماس ەدىم. ويتكەنى جىلىنا 32-34 مىڭ ازامات مىندەتتى اسكەري بورىشىن وتەيدى. ونىڭ ۇستىنە اسكەردەن جالتارعاندارعا قاتىستى ءار دەرەكتىڭ سەبەبى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرۋ قاجەت. بىرەۋ اۋىلدان قالاعا جۇمىس ىزدەپ كەتىپ, شاقىرۋدى الماۋى مۇمكىن. بىرەۋدىڭ تۇراقتى تىركەۋى وزگەرىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. ال مۇنداي جاعدايدا شاقىرۋدى الماعانى ءۇشىن جىگىتتەردى ايىپتاي سالۋ قورعانىس ىستەرى دەپارتامەنتى ماماندارى ءۇشىن ەڭ وڭاي جۇمىس. سوندىقتان اسكەري قىزمەتتەن سانالى تۇردە باس تارتاتىندار ستاتيستيكاسىنا ءوز باسىم بىردەن سەنبەيمىن ءارى ءار وقيعانى جەكە تالداعان دۇرىس.
اباي تاسبولاتوۆ:
– مەن 43 جىلدان بەرى اسكەر سالاسىندا كەلە جاتىرمىن. وسى ۋاقىت ىشىندە تالاي قيىندىقتى دا, كەدەرگىلەردى دە وتكەردىك. الايدا كۇنى كەشە بۇكىل ەلىمىزدى ەسەڭگىرەتىپ كەتكەن قاڭتار وقيعاسىنان سوڭ قاراپايىم حالىقتا «وسى قايعىلى وقيعالاردان كەيىن جاستار اسكەرگە بارا ما؟», «اسكەرىمىزدىڭ ابىرويىن ساقتاپ قالا الامىز با؟» دەگەن سۇراقتار وتكىر قويىلىپ ءجۇر. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ الدىمىزدا اتقارىلۋعا ءتيىس اۋقىمدى جۇمىستار تۇر. ونىڭ ەڭ باسىندا حالىققا, سونىڭ ىشىندە ەرتەڭ ەل تىزگىنىن ۇستار, ەل قورعانى بولار جاستار اراسىندا ءتۇسىندىرۋ, ناسيحات جۇمىستارىن جانداندىرۋ ماسەلەلەرى تۇر. قازاقستاننىڭ ءاربىر جاسى قولىنا قارۋ الىپ, تاۋەلسىز ەلىن قورعاۋعا جاسقانباۋى كەرەك. ءاربىر جىگىتتىڭ جۇرەگىندە «وسى بورىش نە ءۇشىن قاجەت؟» دەگەن ءدۇدامال سۇراق تۋىنداماۋى ءتيىس. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ باستى زاڭىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قورعاۋ – ونىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ قاسيەتتى پارىزى جانە مىندەتى» دەپ جازىلعان. جالپى, «قازىر اسكەرگە ەشكىم بارمايدى» دەپ بىرجاقتى پىكىر ايتۋعا بولمايدى. مىسالى اسكەرگە شاقىرىلعان 10 جىگىتتىڭ ىشىندە 2-3-ءۋى عانا بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن قاتارعا قوسىلماي قالادى. اراسىندا راسىمەن اسكەري بورىشىن وتكەرۋدەن قاشقاقتايتىندارى بار. بىراق ولار اناۋ ايتقانداي كوپ ەمەس. قازىرگى جاستاردىڭ قيىندىقتان قاشاتىنى دا جاسىرىن ەمەس. استىندا كولىگى, تۇراقتى ايلىعى, الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسى جىگىتتەر ء«ساندى دە ءاندى ءومىرىنىڭ» ءبىر جىلىن وتان قورعاۋعا قيعىسى كەلمەيدى. ۇيقىسىن قيمايتىن, سپورتپەن شۇعىلدانبايتىن, جالقاۋلىق كەجەگەسىن كەرى تارقان جاستارعا اسكەردىڭ, اسكەري بورىشتىڭ قاجەتى قانشا؟! مۇنىڭ ءتۇپ-تامىرى – وتباسىنداعى تاربيەنىڭ وسالدىعىندا, مەكتەپ قابىرعاسىندا ەڭبەكقۇمارلىققا باۋلۋدىڭ السىزدىگىندە, جالپى قوعامداعى جاستار ماسەلەسىنىڭ سولقىلداقتىعىندا جاتىر.
قارۋلى كۇشتەردىڭ ەڭ باستى مىندەتى – ەلىمىزدى سىرتقى جاۋدان قورعاۋ. جاستارىمىزدىڭ اسكەري بورىشىن وتەۋدەن قاشۋىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وتىرىسىندا دا وزەكتى ماسەلە رەتىندە كوتەردى. وسىعان وراي قازىرگى تاڭدا قورعانىس مينيسترلىگى جاستاردى اسكەري قىزمەت وتكەرۋگە ىنتالاندىرۋ, جەڭىلدىك جاساۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ, ارنايى زاڭ جوباسىن دايىنداپ جاتىر. زاڭ جوباسىندا اسكەري بورىشىن وتەپ كەلگەن جاستارعا جوو-عا تۇسۋگە, جۇمىسقا ورنالاسۋعا جەڭىلدىك جاساۋ ماسەلەلەرى جان-جاقتى تالقىلانۋدا.
داۋلەت سالحانوۆ:
– اسكەرگە بارۋدان باس تارتاتىندار وكىنىشكە قاراي قازىر دە بار. دەگەنمەن مۇنىڭ ەڭ باستى سەبەبى وتاندى ءسۇيۋ, پاتريوتتىق تاربيەگە كوڭىل ءبولۋ جاعىنان كەمشىن كەتكەن تۇستار بار ەكەنىن كورسەتەدى. كەيبىر تەرىس باعىتتاعى ءدىني اعىمدارعا ىلەسىپ جۇرگەندەر دە بار. مۇنىڭ ءبارى اسكەرگە بارۋ – ەر ادامنىڭ مىندەتى دەگەن ازاماتتىق بورىشتى ۇمىتتىرىپ بارادى. اسكەرگە نەگە كوبىنە اۋىل بالالارى الىنادى دەگەنگە كەلسەك, بۇل بۇرىننان كەلە جاتقان ءۇردىس. اۋىلدا وسكەن بالالار شارۋاعا مىعىم, قيىندىققا ءتوزىمدى كەلەدى, ونىڭ ۇستىنە اۋىلداعى جۇمىسسىزدىقتىڭ اسەرى دە بار. جۇمىسسىز ادام اسكەرگە بارسا, بوس جۇرمەيتىنىن تۇسىنەدى. ءبىر جاعىنان شىڭدالىپ, اسكەر مەكتەبىنەن ءوتىپ قايتاتىنىن بىلەدى. قالا بالالارى كومپيۋتەرگە ءۇيىر, شەتەلدەردە وقىپ كەلۋگە بەيىم. ولاردىڭ كوبى ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن بويدا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسىپ جاتادى. ون سەگىز-ون توعىز جاسىندا بىردەن اسكەرگە بارماعان جىگىت كەيىن جاسىنا جاس قوسىلعان سوڭ اسكەردەن باس تارتقىسى كەلىپ تۇرادى. ونىڭ ۇستىنە اسكەردەگى كەيبىر كەلەڭسىزدىكتى ءوسىرىپ ايتاتىندار دا بارشىلىق.
– اسكەري بورىشتى وتەۋ مەرزىمىن 2 جىلعا ۇزارتۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسقا قالاي قارايسىز؟
رۋسلانبەك بەكجىگىتوۆ:
– قوعامدا مەرزىمدى قىزمەتتىڭ ۋاقىتى تۋرالى قايشىلىقتى اڭگىمەلەردىڭ تۇراقتى كوتەرىلەتىنى جاسىرىن ەمەس. سونىمەن بىرگە اسكەرلەردىڭ جاۋىنگەرلىك قابىلەتتىلىگىن ءتيىستى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋعا, كىشى اسكەري مامانداردى دايارلاۋعا جانە ولاردى كەيىننەن ءتيىمدى پايدالانۋعا كەتەتىن مەملەكەتتىڭ شىعىندارى مەرزىمدى ۇزارتۋدىڭ ورىندىلىعىنىڭ نەگىزگى كريتەريلەرى بولىپ تابىلاتىنىن دا ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بۇل اسكەرلەردى جاراقتاندىرۋ ءۇشىن جەتكىزىلەتىن قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانىڭ كۇردەلەنۋىنە, اسكەري سالاعا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ كەڭىنەن ەنگىزىلۋىنە, اسكەري دايارلانعان رەزەرۆتىڭ جيناقتالۋىنا دا بايلانىستى.
كەز كەلگەن يدەيانى پراكتيكالىق تۇرعىدا جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وعان ۇلكەن كولەمدەگى دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى كەرەك. بۇل باستاما ۆەدومستۆوارالىق دەڭگەيدە جان-جاقتى زەردەلەۋدى تالاپ ەتەدى جانە مەملەكەت باسشىسى مەن ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ تابۋعا ءتيىس. سونداي-اق مۇنداي ماسەلەلەر قوعامدا كەڭىنەن تالقىلاۋعا تۇسەتىنىن دە ۇمىتپاعان ءجون.
ەدىل ورازوۆ:
– جوق, ەكى جىلدىق اسكەري مەرزىمگە قايتا ورالۋدىڭ قاجەتى جوق! ەلىمىز ءۇشىن ءبىر جىل وڭتايلى قىزمەت مەرزىمى دەپ سانايمىن. بىرىنشىدەن, ۇكىمەتكە ءبىر جىلدىق قىزمەت مەرزىمىنە اۋىسۋ تۋرالى تۇپكىلىكتى شەشىم قابىلداماس بۇرىن, جاۋاپتى ۋاكىلەتتى ورگاندار ەكسپەريمەنتتىڭ بارلىق «وڭ جانە تەرىس جاقتارىن» مۇقيات, عىلىمي تالداۋمەن ەسەپتەپ بەردى. شەتەلدىك اسكەرلەردىڭ تاجىريبەسى دە ەسكەرىلدى. سودان كەيىن عانا قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىندە ءبىر جىلدىق قىزمەت ەتۋ مەرزىمىنە كوشۋ جۇزەگە اسىرىلدى. ەكىنشىدەن, بۇل ماسەلەدە تاعى بىرەۋلەردىڭ ساربازداردى 1 جىلدا ەمەس, ء«ۇش اپتانىڭ ىشىندە» دايىنداۋدى ۇسىنۋ مۇمكىندىگىن ەسكەرگەن ءجون. مىنە, ءبىز وسىدان قورقۋىمىز كەرەك.
امانگەلدى قۇرمەت:
– اسكەري بورىشتى وتەۋ مەرزىمىن 2 جىلعا ۇزارتۋ جاۋىنگەر سانىن كوبەيتۋگە الىپ كەلەدى. بورىش مەرزىمى ەكى جىل بولعانى ءۇشىن جىل سايىن شاقىرىلاتىن ازاماتتار سانىن ازايتا المايمىز. ال اسكەر سانى وسسە, شىعىن دا كوبەيەدى. سوندىقتان اسكەري بورىش مەرزىمىن 2 جىلعا ۇزارتۋدى قۇپتامايمىن. تەك ءبىر جىلدىق مەرزىمدە ساربازدارعا نە ۇيرەتىلەتىنىن, ولاردىڭ قانشا رەت قارۋدان وق اتاتىنىن, جاتتىعۋعا شىعاتىنىن, زاماناۋي تەحنيكالاردى قولدارىنا ۇستاپ كورەتىنىن انىقتاۋ كەرەك. كەيدە ءبىر جىل بويى بىردە-ءبىر رەت وق اتپاستان ۇيىنە قايتاتىندار بولادى. مەنىڭشە بۇل جاعداي ءار كومانديردىڭ دەربەس شەشىم قابىلداۋعا تاۋەكەل ەتە بەرمەيتىنىن كورسەتەدى. بالكىم رەۆيزيا جاسالسا وق-ءدارىنى شىعىندادى دەگەن ايىپ تاعىلماس ءۇشىن جاتتىعۋلارعا قاتىستى بۇيرىقتى تەك جوعارىدان كۇتەتىن شىعار. ءسويتىپ, بۇيرىق تۇسپەگەنى ءۇشىن دۇرىس جاتتىعۋ جاساتپاۋى دا عاجاپ ەمەس.
داۋلەت سالحانوۆ:
– اسكەري بورىشتى وتەۋ مەرزىمى بۇرىنعىداي ەكى جىل بولۋى كەرەك. وتاندى قورعاۋ, اسكەري بورىشتى ەكى جىلدىق مەرزىممەن اتقارۋ كامەلەتكە تولعان جاستاردىڭ مىندەتى رەتىندە زاڭدى قۇجاتتارمەن بەكىتىلۋگە ءتيىس. قازىرگىدەي ءبىر جىلدىڭ ىشىندە جاس سارباز اسكەري ءومىردى, اسكەري قارۋ-جاراقتى تەز مەڭگەرىپ كەتە المايدى. ەكى جىلدىق ساربازدىق مەرزىم بۇل ءومىردىڭ وزىندە, اسكەري وقۋ-جاتتىعۋلاردىڭ بارىسىندا دالەلدەنگەن نارسە.
اباي تاسبولاتوۆ:
– اسكەري بورىشتى وتەۋ مەرزىمىن 2 جىلعا ۇزارتۋ كەرەك دەگەن ماسەلەنى تالقىلاعاندا اسىعىستىققا بارۋدىڭ قاجەتى جوق. جالپى, بۇل ۇسىنىسقا تەرەڭىنەن قاراۋ كەرەك. سەبەبى الەم ەلدەرىنىڭ كوبى 1 جىلدىق اسكەري مەرزىمدى تاڭداپ وتىر. ماسەلەن, قىتايدىڭ ءوزى 1 جارىم جىلدى تاڭداپ الدى. رەسەيدە – 1 جىل. كاسىبي اسكەر قۇرۋداعى باستى شارتتاردىڭ ءبىرى دە وسى – مەرزىمى. قاتارداعى جاۋىنگەرگە اسكەري ءومىردىڭ نەگىزگى تالاپتارىن ءتۇسىندىرىپ, باستى ءتارتىبىن – تاۋلىكتىك جاساق پەن ساباق وقىتۋعا ءبىر جىل ۋاقىت جەتكىلىكتى. ال ەكى جىلدىق اسكەري مەرزىم ءبىر شەتىنەن مەملەكەتكە دە اۋىرتپالىق تۇسىرەدى, ەكىنشى جاعىنان كادر دايىنداۋ ۇدەرىسىن تەجەيدى. ارينە, كوماندير رەتىندە بىزگە 1,5 جىل وتە ىڭعايلى بولار ەدى. سەبەبى اسكەر قاتارىنا قوسىلعان جاستى ناعىز سارباز, تولىق جاۋىنگەر رەتىندە دايارلىقتان وتكىزىپ بولعاندا ونىڭ كەتەتىن ۋاقىتى كەلەدى دە, اسكەري قۇرىلىم قاتارىن باسقا جاستار كەلىپ تولىقتىرىپ جاتادى. مۇندايدا اسىرەسە وفيتسەرلەردىڭ دىڭكەسى قۇريدى. اسكەري ورتاعا ۇيرەنىپ, جاۋىنگەرلىك داعدىلارعا بەيىمدەلگەن كاسىبي جاۋىنگەر, مىقتى ساربازى ناعىز دەر شاعىندا كەتىپ قالادى. بىراق ەكى جىلدىق اسكەري مەرزىمنىڭ تاعى ءبىر ماسەلەسى بار. ول – اسكەردەگى الىمجەتتىك.
جالپى, اسكەر قاتارىنا قوسىلعان ساربازدى تولىق جاۋىنگەرلىك دايارلىقتان وتكىزۋ ءۇشىن ءبىر جىل جەتكىلىكتى. مەملەكەت باسشىسى, جوعارعى باس قولباسشىمىز ق.توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا جاستارعا ماماندىق الۋدىڭ تاعى ءبىر مۇمكىندىگى ارميادا بەرىلۋى قاجەت ەكەنىن ايتقان بولاتىن. وسىعان وراي قازىرگى تاڭدا قورعانىس مينيسترلىگى مەرزىمدى اسكەري قىزمەتتەگى ساربازداردىڭ 41 ماماندىقتىڭ 32-ءسىن يگەرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاپ جاتىر.
دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن
بانۋ ءادىلجان,
«Egemen Qazaqstan»