الەمدەگى ساياسي جاعداي شيەلەنىسە ءتۇسىپ ەدى, تەڭگەمىز تەڭسەلىپ كەتتى. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قۇلدىراۋى ەلدەگى تۇرعىن ءۇي باعاسىن قۇبىلتىپ جىبەردى. سالدارىنان سىرتتان كەلەتىن قۇرىلىس ماتەريالدارى قىمباتتاۋى مۇمكىن. وسىنى اڭعارعان قۇرىلىس سالۋشىلار جۇمىستى ۋاقىتشا توقتاتۋعا ءماجبۇر. ءبىردىڭ كەسىرى مىڭعا تيەدى دەگەن – وسى.
رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى شيەلەنىس, سولتۇستىكتەگى كورشىمىزگە سالىنعان ەكونوميكالىق سانكتسيالار ءرۋبلدىڭ, تيىسىنشە ءبىزدىڭ تەڭگەنىڭ دە جاعدايىن ناشارلاتىپ جىبەردى. تەڭگەنىڭ السىرەۋى تۇرعىن ءۇي نارىعىن تەڭسەلتىپ جىبەردى. قازاقستان قۇرىلىس سالۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ۆيكتور ميكريۋكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى كومپانيالاردىڭ ءبىرازى پاتەر ساتىلىمىن ۋاقىتشا توقتاتىپتى. ولار باعانى قايتا قاراۋعا نيەتتى. قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ ەندى ءبىر توبى تۇرعىن ءۇي باعاسىن قازىردىڭ وزىندە 5-7 پايىزعا قىمباتتاتىپ ۇلگەرگەن. قۇرىلىس كومپانيالارى ۇلكەن تاۋەكەلدىڭ الدىندا تۇر. بۇعان تەڭگەنىڭ قۇلدىراۋى سەبەپ بولىپ وتىر.
ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ازاماتتىق زاڭنامادا تاراپتاردىڭ جاسالعان شارتىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى مۇمكىن جاعدايلار بەلگىلەنگەن.
– قۇرىلىس كومپانيالارى مەن كليەنتتەر اراسىنداعى شارتتاردىڭ كوبىندە بەلگىلەنگەن باعانى وزگەرتۋ مۇمكىندىگىنە قاتىستى تالاپتار قامتىلعان. شارتتى مۇقيات وقىعان ادامدار مۇنى جاقسى بىلەدى. ياعني قارجى نارىعىنداعى دەۆالۆاتسيا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدەن اسىپ كەتسە نەمەسە باسقا دا وزگەرىستەر ورىن السا تاراپتار كەلىسكەندەي باعا وزگەرۋى مۇمكىن. دەمەك, قازىرگى جاعدايعا بايلانىستى شارتتاردىڭ تولەم بولىگىنە قاتىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى مۇمكىن, – دەيدى قازاقستان قۇرىلىس سالۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى.
ۆ.ميكريۋكوۆ قارجى نارىعىنداعى جاعداي تۇراقتالعانعا دەيىن تولەمدى ءبولىپ تولەۋ تەتىگى الىنىپ تاستالۋى مۇمكىن ەكەنىن جەتكىزدى.
– تاراپتاردىڭ كەلىسىمى بويىنشا اعىمداعى شارتتاردىڭ تالاپتارى وزگەرۋى ىقتيمال. ويتكەنى ماتەريالداردىڭ قىمباتتاۋىنا بايلانىستى قۇرىلىستىڭ اعىمداعى قۇنى دا ايتارلىقتاي وزگەرەدى. مۇنداي كەلىسىم تاراپتاردىڭ ورتاق ماقساتى ءۇشىن, ياعني نىسان قۇرىلىسىنىڭ ۋاقتىلى اياقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كەرەك, – دەيدى ۆ.ميكريۋكوۆ.
قازاقستان جىلجىمايتىن مۇلىك فەدەراتسياسىنىڭ باسشىسى ەرمەك مۇسىرەپوۆ تە ۆيكتور ميكريۋكوۆتىڭ پىكىرىن قولداپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, گەوساياسي جاعدايعا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ قازىرگى تۇرعىن ءۇي نارىعى پەسسيميستىك سيپاتقا يە.
– ءسوز جوق, قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ باعاسى قىمباتتايدى. سوندىقتان قۇرىلىس سالۋشى كومپانيالاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى ۋاقىتشا تايم-اۋت الۋى مۇمكىن. دوللاردىڭ قازىرگى باعامىنا سايكەس بيزنەس جانە ەليت كلاستاعى ۇيلەردىڭ باعاسى وسەدى. ويتكەنى مۇنداي ۇيلەردىڭ قۇرىلىسىنا يمپورتتىق ماتەريالدار پايدالانىلادى. قولدانىلاتىن قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ كەم دەگەندە 70 پايىزى شەتەلدەن اكەلىنەدى. ياعني دوللارعا تاۋەلدى. ال بيۋدجەتتىك جوبالاردا يمپورتتىڭ ۇلەسى تومەن. سوندىقتان تەڭگەنىڭ السىرەۋى ەكونوم جانە كومفورت كلاستاعى ۇيلەردىڭ باعاسىنا اناۋ ايتقانداي اسەر ەتپەۋى مۇمكىن. بىراق بۇل جەردە الىپساتارلار جاعدايدى ۋشىقتىرىپ جىبەرۋى ىقتيمال, – دەيدى ە.مۇسىرەپوۆ.
نارىقتاعى مامىلەلەردىڭ ءبارى تەڭگەمەن جاسالسا دا, جىلجىمايتىن م ۇلىك يەلەرى مەن ساتۋشىلار باعانى دوللار باعامىنا بايلانىستىرا وتىرىپ كوتەرەدى. سوندىقتان ساراپشى ساتىپ الۋشىلاردى جاعدايدىڭ دامۋىن باقىلاۋدا ۇستاۋعا, دۇربەلەڭگە ەرمەۋگە, سالقىنقاندىلىق تانىتۋعا شاقىردى.
– راس, نارىقتا اجيوتاج بار. شامالى كۇتكەن دۇرىس. ال شارشى مەتردىڭ قۇنىنىڭ وزگەرەتىنى انىق. قازىرگى جاعداي ەكونوميكا ءۇشىن دە, نارىق ويىنشىلارى ءۇشىن دە قيىن. مۇنداعى ەڭ ءبىرىنشى ويىنشى كىم؟ ەلىمىزدىڭ اقشاسى جوق, بىراق باسپانا الۋعا نيەتى بار ازاماتتارى. گەوساياسي جاعداي جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىندا ۇلكەن داۋ تۋدىرادى. ەندى «كەپىلاقى تولەپ قويىپ ەدىم», ء«بىز باسقا باعاعا كەلىسكەنبىز» دەگەن اڭگىمەلەر ايتىلا باستايدى. مۇنىڭ ءبارى قانشا ۋاقىتقا سوزىلاتىنى بەلگىسىز. بەلگىسىزدىك قاشاندا قيىن. اسىرەسە, نارىق ءۇشىن, – دەيدى قازاقستان جىلجىمايتىن م ۇلىك فەدەراتسياسىنىڭ باسشىسى.
ەكونوميست, DM Technology كومپانياسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ەلدار ءشامسۋتدينوۆتىڭ پىكىرىنشە, ءدال قازىر نارىق فورس-ماجور جاعدايىندا تۇر. ال مۇنداي كەزدە نارىققا بولجام جاساۋ دۇرىس ەمەس. ويتكەنى ءاربىر اقپارات كوپشىلىكتى اداستىرۋى مۇمكىن.
– قىسقا جانە ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا باستاپقى نارىقتاعى دا, قايتالاما نارىقتاعى دا باعا كوتەرىلەدى. جالپى, باعانىڭ ءوسۋى بيىلعى قاڭتار وقيعالارىنان كەيىن باستالعان. ال وعان دەيىن باعانى تۇراقتاندىرۋعا جانە تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن العىشارتتار بولدى. بۇل دەگەنىمىز – كارانتيندىك شەكتەۋلەردىڭ جەڭىلدەۋى, لوگيستيكا مەن يمپورتتىڭ جولعا قويىلۋى. جىلجىمايتىن م ۇلىك – ينۆەستيتسيالىق اكتيۆ. جۇرتشىلىقتىڭ قولىندا مۇنداي اكتيۆ كوپ تە ەمەس. بىزدىڭشە, تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا جاتىر. ويتكەنى باعامداعى ايىرماشىلىقتان اقشا تابۋعا نيەتتىلەردىڭ قولىندا ءبىر عانا كارتا بار. ول – جىلجىمايتىن م ۇلىك. سوندىقتان ولار پايدا كورىپ قالۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي باعاسىن وسىرۋگە تىرىسادى. اسىرەسە, قۇرىلىس سالاسىنا الدىن الا ينۆەستيتسيا سالعاندار پايداعا بارىنشا كەنەلۋدى كوزدەيدى, – دەيدى ە.شامسۋتدينوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, نارىقتاعى سۇرانىس دوللار باعامىنا تاۋەلدى ەمەس. سۇرانىس دەگەنىمىز – ادامداردىڭ تۇرعىن ۇيگە دەگەن قاجەتتىلىگى جانە مۇنداي قاجەتتىلىك تومەندەگەن ەمەس.
– زەينەتاقى قورىنداعى شەكتى سومانى تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن شەشىپ الۋدى كوزدەگەندەردىڭ دەنى وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا-اق قيمىلداپ ۇلگەردى. دەمەك, شەكتى سومانىڭ نەگىزگى بولىگى پايدالانىلدى. ءساۋىر ايىندا بۇعان قاتىستى دۇربەلەڭ مۇلدەم باسىلادى. بىراق اقپاراتتىق دۇربەلەڭ كەزىندە باسپانا باعاسى ءبىز ويلاعاننان دا قىمباتتاپ كەتەدى. سوندىقتان باعانىڭ قاشان تۇراقتالاتىنىن بولجاۋ قيىن. ءدال قازىرگى جاعدايدا كورشى مەملەكەتتەردەگى جاعداي مەن حالىقتىڭ سىرتقى ساياسي احۋالعا دەگەن رەاكتسياسى تۇرعىن ءۇي باعاسىنا اسەر ەتەدى. سوندىقتان فورس-ماجور جاعدايىندا دۇربەلەڭگە ەرمەگەن دۇرىس. دەسە دە, تاجىريبەلى ينۆەستورلار وسىنىڭ ءوزىن مۇمكىندىككە اينالدىرىپ كەتەدى. مەنىڭ ايتارىم, جىلجىمايتىن م ۇلىك شىنىمەن قاجەت بولسا, وندا ونى قازىر ساتىپ العان ابزال. ال ەگەر اسا ءبىر قاجەتتىلىك بولماسا, ءالىپتىڭ ارتىن باققان دۇرىس, – دەيدى ەكونوميست.
استانالىق ريەلتور ايدانا بەيسەكەەۆانىڭ ايتۋىنشا, دوللار باعامىنىڭ وزگەرۋى ءبىرىنشى كەزەكتە باستاپقى نارىقتاعى ۇيلەرگە اسەر ەتەدى.
– دوللاردىڭ باعامى شەتەلدەن يمپورتتالاتىن قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ باعاسىن قىمباتتاتادى. سوندىقتان قازىر ءبىزدىڭ ىشكى نارىق ىشتەن تىنىپ تۇر. نارىقتاعى ويىنشىلاردىڭ ءبارى باعامنىڭ تۇراقتالعانىن كۇتەدى. دەمەك, الداعى بىرنەشە اپتادا مامىلەلەر سانى كۇرت كەميدى. قازىرگىدەي الماعايىپ شاقتا نارىققا بولجام جاساۋعا بولمايدى. بىلتىر ەلدەگى باسپانا باعاسى 17 پايىزعا قىمباتتادى. بيىل دا قىمباتتايدى. قازىردىڭ وزىندە ءوسىم بار جانە بۇل جالعاسا بەرمەك, – دەيدى ا.بەيسەكەەۆا.
الەمدەگى ساياسي جاعدايدىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنا قاتىستى اسەرى تۋرالى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ تا پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاعدايدىڭ كۇرت ناشارلاپ نەمەسە كۇرت جاقسارىپ كەتۋى دە مۇمكىن. ءبارى رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى كەلىسسوزدەردىڭ قالاي اياقتالارىنا بايلانىستى.
– قازىر بىزدەگى ينفلياتسيا ءدالىزى 5-7 پايىزدى قۇراپ وتىر. بالكىم, تاعى 1-2 پايىز قوسىلۋى مۇمكىن. ءبىز ايتىپ جۇرگەن نەگاتيۆتىڭ سالدارى ءتىپتى باسقاشا بولۋى دا ىقتيمال. سوندىقتان ناقتى بىردەڭە ايتۋ قيىن. ويتكەنى جاعداي كۇرت ناشارلاپ نەمەسە كۇرت جاقسارىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. بۇل رەسەي مەن ۋكراينا تاراپى جۇرگىزىپ جاتقان كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىنە بايلانىستى. ەكى ەل اراسىنداعى پروبلەما شەشىلمەي, سوزىلا تۇسكەن سايىن ونىڭ ەكونوميكاعا دەگەن كەرى اسەرى دە ۇلعايا بەرەدى. ياعني جاعداي جەدەل رەتتەلسە عانا وڭىردەگى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا كەلەتىن زالال ازايادى. ماسەلەن, گەوساياسي جاعداي جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن. تەڭگە السىرەگەن كەزدە كەيبىر قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ باعاسىنا قىسىم كۇشەيەدى. بىراق بۇگىندە ءبىز قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ كوبىن وزىمىزدە شىعارامىز. كەيبىر ماتەريالدار بويىنشا جەرگىلىكتى ۇلەستى 80-100 پايىزعا دەيىن جەتكىزدىك. بۇرىن قازاقستاندا شىعارىلماعان كەراميكا, شىنى سەكىلدى ماتەريالداردىڭ يمپورتىن تولىقتاي وتاندىق ونىمگە الماستىردىق, – دەدى ءا.قۋانتىروۆ.