ديقانداردا دامىل جوق. ءبىرى تەحنيكاسىن جوندەسە, كەيبىرەۋى قولداعى تۇقىمىن زەرتحانالارعا وتكىزۋگە اسىق. ارزانداتىلعان جانار-جاعارمايدى الۋعا قۇجاتتارىن رەتتەپ جاتقاندارى دا از ەمەس. قىسقاسى, جىلداعى ماڭىزدى ناۋقانعا داعدىلانعان شارۋالاردىڭ اياقالىسى ءتاۋىر. ءبارى مول ونىمنەن ءۇمىتتى.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى نۇربولات ماقاشەۆتىڭ مالىمەتىنشە, بيىل ەگىس القابى 1 554,1 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى دەپ بولجانۋدا. بىلتىر ديقاندار 1 468,9 مىڭ گەكتارعا داقىل ەككەن ەدى. ياعني استىق, جەمشوپ جانە كارتوپ ەگىستەرىن كەڭەيتۋ ەسەبىنەن ەگىس القابى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 6 پايىزعا ارتپاق. تىزبەلەسەك, ءداندى داقىلدار 887,8 مىڭ گەكتارعا, مايلى داقىلدار 265,1 مىڭ گەكتارعا, ازىقتىق داقىلدار 370,2 مىڭ گەكتارعا, كارتوپ 21,4 مىڭ گەكتارعا, كوكونىستەر مەن باقشا داقىلدارى 9,6 مىڭ گەكتارعا ەگىلمەك.
– اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى ءتيىمدى يگەرۋ بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار ءوز ناتيجەسىن بەرگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ديۆەرسيۆيكاتسيالاۋ شارالارىنىڭ دا وڭ اسەرى بار. قالا بەردى, نارىقتا استىق داقىلدارىنا سۇرانىس ارتقان سايىن ديقاندار دا جىل سايىن ەگىس القابىن ارتتىرۋعا ىنتالى. ماسەلەن, بيىل ءداندى داقىلدار القابى 14 مىڭ گەكتارعا ۇلعايىپ وتىر. ەستەرىڭىزگە سالساق, الدىڭعى جىلدارى رەسەي مەملەكەتى تاراپىنان بيدايعا سۇرانىس ارتىپ, جەرگىلىكتى ديقاندار استىقتىڭ ءار تونناسىن 600-650 مىڭ تەڭگەگە وتكىزگەن ەدى. وسىلايشا, ايماعىمىزدا كارانتيندىك شەكتەۋلەر ورىن العانىمەن, شارۋالارعا استىقتى وتە ءتيىمدى باعامەن رەسەي مەن وزبەكستانعا ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ءالى دە بولسىن بيدايدىڭ باعاسى تۇراقتى. سوندىقتان دا الداعى ناۋقاندا ديقاندار كوبىنە بيداي ەگۋگە نيەتتى, – دەيدى ن.ماقاشەۆ.
كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىنا دايىندىق قىس ايلارىندا باستالاتىنى بەلگىلى. ياعني شارۋالار قار توقتاتۋ جۇمىستارىنا كىرىسەدى. بيىل ماڭىزدى ءادىس ءداندى داقىلدار سەبىلەتىن 400 مىڭ گەكتاردان استام القاپتا جۇرگىزىلگەن. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى جۇيەلى اتقارعان ۋسپەن, شارباقتى جانە تەرەڭكول اۋداندارىنىڭ شارۋالارى كۇزدىگۇنى مول ونىمنەن ءۇمىتتى.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى وسىمدىك جانە مەحانيكالاندىرۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ەسەنتاي ءمۇرسالىموۆتىڭ ايتۋىنشا, شارۋالاردىڭ يەلىگىندە 129 قار توقتاتۋ تەحنيكاسى بار. «قاردىڭ قالىڭدىعى وبلىس بويىنشا ورتاشا ەسەپپەن 15 سانتيمەتردى قۇرادى. ارينە, بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا اق ۇلپا از. اقپان ايىندا عانا بوران سوقتى. ەگەر كۇن كۇرت جىلىنباي, قار سۋىنىڭ جەرگە ءسىڭۋى باياۋ بولسا, ىلعال مولىنان ساقتالادى. ديقانداردىڭ تىلەپ وتىرعانى – وسى» دەيدى مامان.
ماڭىزدى ءادىستى, اسىرەسە, ايماعىمىزداعى ءىرى شارۋا قوجالىقتارى كەڭىنەن مەڭگەرىپ, جەرگىلىكتى عالىمداردىڭ ءجون سىلتەۋىمەن جۇيەلى قولعا الىپ كەلەدى. جاسىراتىنى جوق, كەيبىرەۋلەرى ءالى كۇنگە دەيىن قادىرىنە جەتپەي ءجۇر. بۇل باعىتتاعى شارالار ەگىستى اۋدانداردا قولعا الىناتىنى بەلگىلى. جىل سايىن ەڭ العاشقى كەزەكتە كوكتەمدە جىرتىلاتىن تاناپتاردا, سۇدىگەر جەردە, سونداي-اق كوپجىلدىق شوپتەردىڭ ەگىس الاڭىندا اتقارىلادى. «پوبەدا», «گاليتسكوە», «اباي اتىنداعى» جشس, «ورازباەۆ», «زامانداس» قوجالىقتارى جانە «جازدىق» فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارىندا قار توقتاتۋعا قاجەتتى زاماناۋي تەحنيكالار (وراق سالعىشتار) بار. ارنايى تەحنيكا قار توقتاتۋ جۇمىستارىن شىعىنسىز جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تاۋەكەلدى ەگىنشىلىك جاعدايىندا بارلىق جاۋىن-شاشىننىڭ ساقتالۋى مەن ونىڭ ۇتىمدى پايدالانىلۋى ماڭىزدى. قار توقتاتۋ توپىراقتىڭ اگروفيزيكالىق قاسيەتتەرىن جاقسارتىپ, ىلعالدى تولىق جيناۋ ءارى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بيىل وسىمدىك شارۋاشىلىعىن قولداۋعا 3,4 ملرد تەڭگە سۋبسيديا بولىنگەن. جىكتەپ بەرسەك, مينەرالدى تىڭايتقىشتار قۇنىن سۋبسيديالاۋعا 870,9 ملن تەڭگە, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ گەربيتسيدتەر قۇنىن ارزانداتۋعا 1 458 ملن تەڭگە, تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى قولداۋعا 844 ملن تەڭگە, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەرگە سۋ جەتكىزۋ قۇنىن ارزانداتۋعا 224,6 ملن تەڭگە قاراجات قاراستىرىلعان.
«اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق-نىڭ پاۆلودار وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى ارداق تاڭجارىق شارۋالار ءۇشىن ءتيىمدى باعدارلامالار از ەمەس ەكەنىن ايتادى.
– جىل سايىن كوكتەمگى ەگىس ناۋقانى كەزىندە ديقاندار ءبىزدىڭ كومەككە جۇگىنەدى. سەبەبى باعدارلامالاردىڭ تالاپتارى جەڭىل, قۇجات تولتىرىپ تا باس قاتىرمايدى. شارۋالار «كەڭ دالا», «ىسكەر» جانە «اگروبيزنەس», «سىباعا» باعدارلامالارى ارقىلى قارجىلاي قولداۋدى سەزىنە الادى. بىلتىر 8,864 ملرد تەڭگە كولەمىندە 505 شارۋاعا كومەك كورسەتىلدى. بيىل قاراجات مولشەرى ارتتى. «كەڭ دالا», «ىسكەر» جانە «اگروبيزنەس» باعدارلامالارىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا 10,181 ملرد تەڭگە قارجى قاراستىرىلىپ وتىر. شارۋالار ءتۇرلى جاعدايلارعا دۋشار بولىپ, نەسيەسىن تولەي الماۋى مۇمكىن. ونداي كەزدە قام جەمەسە بولادى. كەپىلدىك زاتىن تارتىپ الۋ ماقسات ەمەس. شارۋالاردىڭ اياققا تۇرۋىنا اتسالىسىپ, پروبلەمانى بىرىگىپ شەشۋگە ىنتالىمىز, – دەيدى ا.تاڭجارىق.
ديقاندار كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىنا دايىندىق بارىسىندا تۇقىم ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرەدى. مول ءونىم جيناۋدىڭ امالى بۇل. بيىل شارۋالار 147,2 مىڭ توننا تۇقىم ازىرلەپ وتىر. بۇل قاجەتتىلىكتەن اسىپ جىعىلادى. اتاپ ايتساق, 93,2 مىڭ توننا ءداندى داقىلدار, 2,8 مىڭ توننا مايلى داقىلدار, 51,2 مىڭ توننا كارتوپ تۇقىمى قوردا ساقتاۋلى. قازىرگى ۋاقىتتا «قازاگرەكس» اق ارقىلى ارنايى زەرتحانالاردا تۇقىمنىڭ ساپاسى تەكسەرىلۋدە. ايتپاقشى, بۇگىندە ايماعىمىزدا تۇقىم شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا زاڭدى قۇقىعى بار 27 شارۋاشىلىق تىركەلگەن. ياعني جەرگىلىكتى ديقاندار قاجەتتى تۇقىمدى سولاردان ساتىپ الا الادى.
– تۇقىم شارۋاشىلىقتارى قولداۋدان كەندە ەمەس. اتاپ ايتساق, ەليتالىق تۇقىم ءوسىرۋ شارۋاشىلىقتارىنا اۋدانداستىرىلعان جانە پەرسپەكتيۆالى سورتتاردىڭ بىرەگەي تۇقىمدارىن ساتىپ العانى ءۇشىن شىعىنداردى ءىشىنارا (70 پايىز) وتەۋ قاراستىرىلعان. قالا بەردى, ساتىپ الۋشىلارعا دا, ياعني شارۋالارعا تۇقىمدى ساتىپ العانى ءۇشىن سۋبسيديا بەرىلەدى. ونىڭ ارنايى تالابى مەن ءتارتىبى بار, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ن.ماقاشەۆ.
الدىڭعى جىلدارى ايماعىمىزدا شارۋالارعا بولىنگەن ارزانداتىلعان جانار-جاعارمايدى تاسىمالداۋ ىسىندە پروبلەمالار ورىن العانى بەلگىلى. ءتىپتى بۇل ماسەلەنى وبلىس اكىمى جەكە باقىلاۋىنا العان ەدى. بيىل بۇل باعىتتاعى شارۋالاردىڭ بارىسى قالاي بولماق؟
– كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىنا 22,2 مىڭ توننا (بىلتىر 21 مىڭ توننا) ارزانداتىلعان ديزەل وتىنى قاجەت. بۇگىندە ەسەپتەۋلەر مەن ءوتىنىم قۇجاتتارى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە جولداندى. ەگىس القابى ۇلعايعان سايىن جانار-جاعارمايعا دەگەن قاجەتتىلىك تە ارتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. بىلتىر جانار-جاعارماي تاسىمالداۋعا جاۋاپتى بولعان LF TRADE, «تك پارناس» جانە «رىمجان ترەيد» سەرىكتەستىكتەرى ءوز مىندەتتەرىن ويداعىداي اتقاردى. ديقاندار ارزانداتىلعان جانار-جاعارمايعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن Qoldau.kz سايتى ارقىلى ءوتىنىش بەرەدى. ءبىر ارتىقشىلىعى, سايتتا شارۋالار جانار-جاعارمايدى قاي ۋاقىتتا الىپ كەتەتىنىن وزدەرى بەلگىلەيدى. ەلەكتروندى جۇيەدە ءار شارۋاشىلىقتىڭ ەگىس القابىنىڭ كولەمى ەسەپكە الىنادى. بۇگىندە وبلىستا ەگىن شارۋاشىلىعىمەن 1 300-دەن اسا شارۋاشىلىق اينالىسادى. ارقايسىسىنىڭ ارزانداتىلعان جانار-جاعارماي الۋعا مۇمكىندىگى بار, – دەيدى ن.ماقاشەۆ.
كوكتەمگى دالا جۇمىستارى كەزىندە تەحنيكاڭ سىر بەرسە, ورتا جولدا وپىق جەپ قالۋىڭ ابدەن مۇمكىن. وسى ورايدا شارۋالار جىل سايىن تەحنيكا پاركىن جاڭارتۋدى ۇمىت قالدىرعان ەمەس. جەكە قاراجاتىنا دا, باعدارلامالار ارقىلى دا قاجەتتى تەحنيكالاردى ساتىپ الۋدا. بۇگىندە كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىنا تەحنيكا پاركىنىڭ دايىندىعى 90 پايىزدى قۇراپ وتىر. ەگىس جۇمىستارىنا 200-گە جۋىق ەگىس كەشەنى تارتىلادى دەپ جوسپارلانۋدا.
قورىتا ايتساق, ءوڭىر ديقاندارى ماڭىزدى ناۋقانعا قىزۋ دايىندىق ۇستىندە. تابيعاتتىڭ توسىن سىيى بولماسا, وزگە پروبلەمالاردى شەشۋ وڭايىراق. سەبەبى مەملەكەت تاراپىنان بولىنگەن قاراجات كولەمى جىل سايىن ارتىپ, ناۋقاندى ويداعىداي اياقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك. باستىسى – شارۋالارعا قاراستىرىلعان قاراجاتتىڭ ۋاقتىلى قولعا ءتيۋى.
پاۆلودار وبلىسى