قازىرگى كەزدە ەلدەگى كاسىپ-ورىندارعا حالىقارالىق ستاندارتتاردى پايدالانۋ, سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, ساپا مەنەدجمەنتى جۇيەسى بويىنشا 9000 ستاندارتتار توپ-تاماسىن جاپپاي ەنگىزۋ ماسەلەسىنە مەملەكەت تاراپىنان باسا نازار اۋدارىلۋدا. ونىڭ ايقىن كورىنىسى مەنەدجمەنت جۇيەلەرى بويىنشا حالىقارالىق ستاندارتتاردى قولدانۋدىڭ بارلىق العىشارتتارى جاسالۋىندا. ماسەلەن, كاسىپورىنداردا قاجەتتى زاڭنامالىق بازا قۇرىلىپ, مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرى انىقتالدى. سونىمەن قاتار, مەنەدجمەنت جۇيەلەرىن ازىرلەۋ, ەنگىزۋ جونىنەن تاجىريبە جيناقتالىپ, مەنەدجمەنت جۇيەسىن دايارلاپ ەنگىزۋ جانە سەرتيفيكاتتاۋ بويىنشا بىلىكتى كەڭەسشىلەر مەن ساراپشى-اۋديتورلار توبى قالىپتاسىپ, كوپتەگەن كاسىپورىن باسشىلارى حالىقارالىق ستان-دارتتاردى, سونىڭ ىشىندە ساپا مەنەدجمەنتى جۇيەسىن ەنگىزۋدىڭ پايداسى مەن قاجەتتىلىگىن تو-لىقتاي تۇسىنە باستادى.
بۇگىندە دۇنيە جۇزىندە مە-نەدجمەنت جۇيەلەرىنە تالاپتار بەلگىلەيتىن بىرنەشە ستاندارت بار. ولارعا ءىSO 9000 (ساپا مەنەدج-مەنت جۇيەلەرى نەمەسە سمج), يسو 14000 (ەكولوگيالىق مەنەدجمەنت), وHSAS 18000 ء(وندىرىس قاۋىپسىزدىگى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ), HASSP نورمالارى جانە يسو 22000 (تاماق ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى), SA 8000 (الەۋمەتتىك جانە ەتيكالىق مەنەدجمەنت) ستاندارت توپتامالارى جاتادى.
تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك مەنەدجمەنت جۇيەسى بويىنشا سەرتيفيكاتتاۋدان وتكەن كاسىپورىندار سانى 2010 جىلدىڭ ءبىرىنشى مەزگىلىندە تومەندەگىدەي بولدى:
يسو 9001 – 2662
يسو 14001 - 193
وHSAS 18001 - 135
يسو - 22000 - 43
جوعارىداعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا كاسىپورىندار سمج ەنگىزۋ ماسەلەسىنە ارتىقشىلىق بەرەتىنى بايقالادى. الايدا, ەكولوگيا, دەنساۋلىق ساقتاۋ, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىنە ت.ب. قاتىستى مەنەدجمەنت جۇيەلەرىن ەسكەرمەۋ كاسىپ-ورىن جۇمىسىن تولىققاندى ەتە المايدى. سەبەبى, سمج كاسىپ-ورىننىڭ جالپى مەنەدجمەنتىنىڭ ءبىر عانا بولىگى بولىپ تابىلادى. جالپى, مەنەدجمەنتكە سونىمەن بىرگە “قارجى مەنەدجمەنتى”, “قىزمەتكەر مەنەدجمەنتى”, “يننوۆاتسيالىق مەنەدجمەنت”, “حورلار مەنەدجمەنتى”, “اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك”, ء“وندىرىس قاۋىپسىزدىگى جانە ەڭبەكتى قورعاۋ” ت.ب. مەنەدجمەنتتەر قامتىلادى.
ءبىزدىڭ ەلدىڭ كەيبىر كاسىپورىندارى بىرنەشە حالىقارالىق ستاندارت تالاپتارىنا سايكەسەتىن مەنەدجمەنت جۇيەلەرىن ەنگىزۋ جونىنەن العاشقى قادامدار جاساي باستادى. حالىقارالىق ستاندارتتاردىڭ قۇرىلىمى ولاردى مەنەدجمەنتتىڭ بىرلەسكەن جۇيەسىنە (ينتەگراتسيالىق جۇيەگە) بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى كەزەڭدە دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەدە ينتەگراتسيالانعان مەنەدجمەنت جۇيەسىنە (يمج) نەگىزىنەن ساپا مەنەدجمەنتى, ەكولوگيالىق مەنەدجمەنت, وندىرىستىك قاۋىپسىزدىك جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مەنەدجمەنتى, الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك مەنەدجمەنتى قاتارلى مەنەدجمەنتتەر قامتىلۋدا.
ساپا مەنەدجمەنتى جۇيەسىن ەنگىزگەن كاسىپورىندار سوعان قوسا بىرتىندەپ باسقا مەنەدجمەنتتەردى ەنگىزۋ ارقىلى نەمەسە بارلىق مەنەدجمەنت جۇيەلەرىن كەشەندى تۇردە بىرىكتىرە وتىرىپ تولىقتاي ينتەگراتسيالانعان مەنەدجمەنت جۇيەسىن (يمج) قۇرۋدى جۇزەگە اسىرۋىنا بولادى. ينتەگراتسيالانعان مەنەدجمەنت جۇيەسىن قۇرۋ يسو 9000 ستاندارتتار توپتاماسى قاعيدالارىنا نەگىزدەلۋى ءتيىس. ياعني ينتەگراتسيالانعان مەنەدجمەنت جۇيەسىن ەنگىزۋدىڭ بازالىق قاعيدالارى رەتىندە ۇردىستىك جانە جۇيەلىك ءتاسىل, باسشىنىڭ وزىقتىعى, قىزمەتكەرلەردى تارتۋ (جۇمىلدىرۋ) پرينتسيپتەرىن نەگىزگە الۋ قاجەت.
مەنەدجمەنت سالاسى بويىنشا ەۋروپا مەن امەريكا كومپانيالارىنىڭ تاجىريبەلەرىنە قاراعاندا كومپانيا ءوزىنىڭ مەنەدجمەنت جۇيەسىنە يسو 9001 ستاندارتىن بىرىكتىرە وتىرىپ ۇيىمنىڭ بارلىق ءىس قىزمەتىن قامتىعان مەنەدجمەنت جۇيەسىن قۇرا الادى. بۇل دەگەنىمىز, شىن مانىندە ينتەگراتسيالانعان مەنەدجمەنت جۇيەسىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن جاپپاي ساپا باسقارۋ قاعيداسىن جۇزەگە اسىرۋ دەگەن ءسوز (TQM – Total ءQualىty Management).
TQM-ءنىڭ يسو 9000 ستاندارتتار توپتاماسىنان نەگىزگى ايىرماشىلىعى ونىڭ ساپانى ارتتىرۋدا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيگە جەتكەن كاسىپورىن ءۇشىن بەيىمدەلگەندىگىندە. ال يسو 9000 ستاندارتتار توپتاماسىنىڭ ماقساتى ساپانى قامتاماسىز ەتۋدىڭ العاشقى كەزەڭدەرىن (دەڭگەيىن) باعىندىرۋ بولىپ تابىلادى. ساپانى جاپپاي باسقارۋ كەز كەلگەن مەكەمەنى باسقارۋدىڭ جاڭا ءتاسىلى. ول كاسىپورىننىڭ بارلىق قىزمەتكەلەرىن قاتىستىرا وتىرىپ, تۇتىنۋشى تالاپتارىن قاناعاتتاندىرۋ ارقىلى ۇيىم قىزمەتكەلەرى مەن قوعامعا تۇتاستاي پايدا كەلتىرۋگە باعىتتالعان. ينتەگراتسيالانعان مەنەدجمەنت جۇيەلەرىن ەنگىزۋ كەزىندە جۇيەگە قامتىلاتىن ءاربىر ستاندارت مازمۇندىق جانە ءتاجىريبەلىك جەتىستىگىمەن ەرەكشەلەنەتىندىگىن ەسكەرۋ قاجەت. سوندىقتان ولاردىڭ تالاپتارىن ورىنداي وتىرىپ, كاسىپورىن ءوز باعدارلاماسىنىڭ كەم دەگەندە ەڭ تومەنگى دەنگەيىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولا الادى. ينتەگراتسيالانعان مەنەدجمەنت جۇيەسىنىڭ كەلەسى ارتىقشىلىعى ەگەر كاسىپورىن ءوندىرۋشى بولاتىن بولسا, سونىمەن قاتار حالىقارالىق ستاندارت تالاپتارىن تولىقتاي ورىنداي السا وندا ول كاسىپورىن الەۋەتتى تاپسىرىس بەرۋشى ءۇشىن نەعۇرلىم بەدەلدى دە تارتىمدى بولىپ سانالادى. سەبەبى, ول كاسىپورىنعا ساپا مەنەدجمەنتى ستاندارتتارىمەن قوسا ەكولوگيالىق ستاندارتتار مەن ءوندىرىس قاۋىپسىزدىگىنىڭ ستاندارتتارى ەنگىزىلگەن. بۇل دەگەنىمىز, كاسىپورىن ۇجىمىنىڭ قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ جوعارى ەكەنىن ايعاقتايتىن كورىنىس بولىپ تابىلادى. اتالعان مەنەدجمەنت جۇيەسىن ەنگىزۋ ناتيجەسىندە كوزدەلگەن ماقساتتار جۇزەگە اسۋى ءتيىس. ەگەر ولاي بولماعان كۇندە ونىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋ قاجەت. مۇمكىن, ستاندارتتاردى ەنگىزۋ ءۇردىسى دۇرىس جۇرگىزىلمەگەن بولار نەمەسە قانداي ءبىر سەبەپتەردەن بىرىكتىرىلگەن مەنەدجمەنت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى تومەندەگەن بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان كاسىپورىن ءوز ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋ جولىندا, ياعني نارىقتاعى باسەكەلەستىك قابىلەتىن ارتتىرۋ جولىندا قوماقتى تابىستارعا جەتۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى جاساندىلىقتان اۋلاق بولا وتىرىپ, شىنايى ىنتا-جىگەرىمەن, دۇرىس ءىس-قيمىل جاساعاندا عانا ءوز ماقساتىنا جەتە الادى.
مەنەدجمەنت جۇيەسىن ەنگىزىپ, ونىڭ ناتيجەلىلىگىن ارتتىرۋدا باسشىلىقتىڭ ءرولى اسا جوعارى بولىپ تابىلادى. بىلىكتى باسشى كاسىپورىننىڭ بولاشاق مەجەسىن ايقىن بولجاي وتىرىپ, ناقتى يدەيالاردى جوسپارلاۋ ارقىلى ولاردىڭ ورىندالۋىنا ۇجىمنىڭ بارلىق مۇشەلەرىن تارتىپ, جۇمىلدىرا الادى. بۇل جەردە, اسىرەسە, ادامي فاكتوردىڭ ماڭىزدىلىعىنا باسا نازار اۋدارىلۋى ءتيىس. ەگەر باسشى ادام ءوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا كوڭىل بولمەسە وندا ولارعا ساپانى جاقسارتۋ ءجونىنەن قاتاڭ تالاپ قويا المايدى. ءتىپتى قويسا دا ونىڭ ورىندالۋى ويداعىداي بولا بەرمەيدى. سەبەبى, ۇجىم ىشىندە كوڭىل-كۇيى ورتاشا, جۇمىس ناتيجەسىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى مەن ىنتا-جىگەرى جەتكىلىكسىز جۇمىسشى, قىزمەتكەردىڭ جۇمىس ونىمدىلىگى دە ماردىمدى بولمايدى.
ساپا مەنەدجمەنتى جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى دوكتور دجۋراننىڭ ۇستانىمى بويىنشا ساپا تۇتىنۋشىعا بەيىمدەلۋ جانە قىزمەتكەرلەردى قاناعاتتاندىرۋ دارەجەسىمەن ايقىندالۋى ءتيىس. وسى تۇرعىدان العاندا كاسىپورىننىڭ الدىنا قوياتىن ستراتەگيالىق ماقساتتارى تۇتىنۋشىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋ, يننوۆاتسيا ەنگىزۋ, شىعىندى ازايتۋ, ساپانى ارتتىرۋ ارقىلى باسەكەلەستىك بايگەسىندە العا وزۋ بولىپ تابىلادى.
كاسىپورىننىڭ ماقساتى مەن مىندەتىن ايقىنداي وتىرىپ ۇزاق مەرزىمدى جوسپار, باعدارلاماسىن ازىرلەۋشى رەتىندە ۇيىم جەتەكشىلەرى مەنەدجمەنت جۇيەسىن ازىرلەۋ, ەنگىزۋ جانە ۇزدىكسىز جاقسارتۋ جۇمىستارىنا قاتىستى جەكە باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرادى. باسشىلىق تاپسىرىس بەرۋشىلەرمەن, ءوز ءارىپتەستەرىمەن جانە قالىڭ جۇرتشىلىقپەن قارىم-قاتىناستا بولىپ, ۇيىم قىزمەتكەرلەرىن ىنتالاندىرۋ, قولداۋ, كاسىپورىن ءىس-قيمىلىنا جاڭاشا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاتارلى وزەكتى ءىس شارالاردى جۇزەگە اسىرا الادى. سونداي-اق, ۇيىمنىڭ ماقساتى مەن دامۋ باعىتىنىڭ بىرتۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ۇجىمنىڭ ىشكى تىنىس-تىرشىلىگىنە قولايلى جاعداي تۋعىزۋ, ءوز ءىس-ارەكەتىمەن باسقاعا ۇلگى بولا ءبىلۋ سياقتى قاسيەتتەر باسشى ادامنىڭ بويىنان تابىلۋى ءتيىس. ول ءۇشىن باسشى تۇلعا ءوزىن ءاردايىم دامىتۋعا كوڭىل ءبولۋى قاجەت.
قانداي دا ءبىر ءونىمنىڭ نەمەسە قىزمەتتىڭ ساپاسى ونىڭ ومىرلىك تسيكلىنىڭ بارلىق كەزەڭدەرىندە, ءونىم ءوندىرۋ نەمەسە قىزمەت كورسەتۋ يدەياسىنىڭ العاش تۋىنداۋىنان باستاپ ونىڭ جۇزەگە اسىپ تۇتىنۋشىنىڭ پايدالانۋىنا دەيىنگى ارالىقتا قالىپتاساتىنىن ەسكەرسەك اينالىمنىڭ ءاربىر كەزەڭىندەگى ۇدەرىستەر ءونىم (قىزمەت) ساپاسىنا ارقيلى دارەجەدە اسەر ەتەتىنىن تۇسىنۋگە بولادى. سونداي ۇدەرىستەرگە مىسالى, نارىقتى زەرتتەۋ, شيكىزات نەمەسە دايىن ءونىمدى بەرۋشىلەرمەن (وتكىزۋشىلەرمەن) جۇمىس جاساۋ, قۇجاتتاردى باسقارۋ, كاسىپورىندى مەترولوگيالىق قامتاماسىز ەتۋ, كاسىپورىن قىزمەتكەرلەرىنە جەتەكشىلىك جاساۋ, تاعى سول سياقتىلار جاتادى. سونداي ۇدەرىستەردىڭ بارلىعىن ءبىر قاتاڭ جۇيەگە كەلتىرىپ, بارلىق قاتەلىكتەر مەن كەمشىلىكتەردى, اقاۋلار مەن اۋىتقۋلاردى كاسىپورىن جۇمىسىنىڭ بارلىق ساتىلارىندا ەڭ تومەنگى دەڭگەيگە جەتكىزۋ مەنەدجمەنت جۇيەسىنىڭ كوزدەگەن نەگىزگى نىساناسى بولىپ تابىلادى.
ساپا مەنەدجمەنتىنىڭ جۇيەسى قانداي دا ءبىر جاڭا تەحنولوگيانى ەنگىزبەي-اق, ارزان شيكىزات, ماتە-ريال پايدالانباي-اق تەك قانا ۇيىمداستىرۋ شارالارىن وڭتايلى جۇرگىزۋ ارقىلى ءونىمنىڭ (قىزمەتتىڭ) وزىندىك قۇنىن ازايتۋمەن قاتار, ساپانى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە باسەكەلەستىك قابىلەتتى ارتتىرىپ, نارىقتاعى جاعدايدى بەكەمدەيدى. ناتيجەسىندە, كاسىپورىننىڭ ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتى ارتىپ, جۇمىسكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن وسىرۋگە, جۇمىس جاعدايىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
سايد زاحان, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,
بەيبىت جۋسين, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.