ءتورت ت ۇلىكتىڭ ءجۇن-تەرىسى جايلى اڭگىمە قوزعالسا, اۋىل سىرتىنداعى قوقىس الاڭى ويعا ورالاتىنى راس. ۇلتتىڭ برەندىنە اينالۋعا ءتيىس شيكىزاتتىڭ قۇرتتىڭ جەمتىگىنە اينالعانى وكىنىشتى-اق. بىرەۋلەر بۇل ىسكە قولداۋ كورسەتپەي وتىرعان بيلىكتى كىنالاسا, ەندى ءبىرى ءجۇن-تەرى بيزنەسىمەن اينالىسۋعا ەشكىمنىڭ قىزىعۋشىلىعى جوق ەكەنىن العا تارتىپ وتىر. ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا ءۇڭىلىپ كورەلىك.
جەڭىل ونەركاسىپ جەتىستىككە جەتەلەيدى
ەلىمىزدە جەڭىل ونەركاسىپتىڭ تۇرالاپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. قولدا باردى ۇقساتا المايتىنىمىز قور قىلادى. ايتپەسە, اعىل-تەگىل شيكىزاتتان دايىن زاتتى شىعارىپ, جەرگىلىكتى دۇكەن سورەلەرىنەن قولجەتىمدى باعامەن ساتىپ الۋعا نە كەدەرگى؟ قاراپايىم مىسال كەلتىرسەك, پاۆلودار وبلىسىندا جىل سايىن شامامەن 50 مىڭ توننا قاراقۇمىق جينالادى. ونىڭ باسىم بولىگى ەكسپورتتالادى. سەبەبى ديقانعا شەتەلگە جونەلتىپ, قالتاسىن قامپايتقانى ماڭىزدى. الگى ءونىم كەيىن تازارتۋدان ءوتىپ, كوزدىڭ جاۋىن الاتىن قىزىلدى-جاسىلدى قاپتامالارعا سالىنىپ, بىزگە 2-3 ەسە قىمبات باعامەن قايتا ورالادى. اۋىلداعى شيكىزاتتى ءىس قىلماي, قايتا وڭدەۋ سالاسىن دامىتپاي, باعانى تۇراقتاندىرۋعا باس قاتىرىپ جۇرگەنىمىز-اي...
اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسى ءجۇن-تەرى ەدى عوي. ماسەلە كۇردەلى. قازىر جەر-جەردە ءوتىپ جاتقان اكىمدەردىڭ ەسەپتىك كەزدەسۋلەرىندە اۋىلداعى اعايىن وسى ماسەلەنى كوتەرۋدە. نان سالماي, سيىر ساۋماي, قۇرت قايناتپاي, مالدىڭ باسىن ءۇيىتۋ بىلاي تۇرسىن, ىشەك-قارنىن تازالاماي, ءجۇن-تەرىنى قوقىسقا تاستاپ كەلگەن تۇرعىندار قازىر ءتاۋباسىنا كەلە باستادى. دۇكەندەردە ءونىم باعاسى قىمباتتاعان سايىن ءار تەڭگەسىن ۇنەمدەيتىن بولدى. سوڭعى ۋاقىتتا ء«جۇن-تەرىنى وتكىزەتىن ورىن جوق» دەپ اكىمدەردى تىعىرىققا تىرەۋى دە بەكەر ەمەس.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ارداگەرى احمەت سەركەباەۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى ۋاقىتتا قويدىڭ باعاسى اجەپتاۋىر قىمباتتادى. ەندىگى جەردە تەرىسى مەن ءجۇنىن كادەگە جاراتۋ ماڭىزدى. جالعىز شوپان اتا ت ۇلىگى عانا ەمەس, ءىرى قارا تەرىسىنەن دە ءىرى جوبالاردى قولعا العان ابزال.
– بالا كەزىمىزدە قويدىڭ كۇزەم ءجۇنىن, جاباعى ءجۇنىن ءتيىستى جەرگە وتكىزىپ, از دا بولسا اقشا قىلاتىنبىز. قازىر تۇرعىندار مالدىڭ ءجۇنىن دالاعا تاستاپ, ورتەپ جىبەرەتىنى جاسىرىن ەمەس. ال وزدەرى موڭعول تۇيەسىنىڭ جۇنىنەن ىستەلگەن ش ۇلىق, كورپەنى ساتىپ الادى. باياعىدا ءشوپتىڭ باسىنا ءىلىنىپ قالعان ءبىر ۋىس ءجۇندى كورسەك, «وبال بولادى» دەگەن ويمەن قالتامىزعا سالىپ الاتىنبىز. ال قازىر بوقتىق رەتىندە كورەمىز. مال تەرىسىنىڭ جاعدايى دا سول. بۇل كۇنى توسەنىشىمىز – كوۆرولين, جامىلعى-جاستىعىمىز – سينتەپون. حيميالىق قوسپالارى بار تاۋارلار ادام اعزاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنىن ەستەن شىعارماعان ءجون, – دەيدى ا.سەركەباەۆ.
شىنىمەن دە بۇگىندە مەديتسينا ماماندارى حح عاسىردىڭ ادامزات بالاسىنا اكەلگەن ۇلكەن ءبىر دەرتى اللەرگەندەرمەن قوزاتىن اللەرگيا كەسەلى جايلى ءجيى ايتىپ ءجۇر. تۇگى پوليپروپيلەن جانە پولياميد تالشىعىنان جاسالاتىن كوۆروليننىڭ مىقتىلىعى مەن توزىمدىلىگىنە تەڭ كەلەر توسەنىش جوق شىعار, بىراق جىلىلىعى مەن دەنساۋلىققا پايداسى جونىنەن قازاق قويىنىڭ جۇنىنەن جاسالعان تەكەمەت پەن الاشاعا جەتپەيتىنى انىق.
قولداۋ بولسا, قور بولمايدى
ءتورت ت ۇلىكتىڭ ءجۇن-تەرىسىن جيناۋمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەرگە قولداۋ از دەيتىندەر كوپ. ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا ءۇڭىلۋ ءۇشىن وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنا حابارلاستىق. ونداعىلار جىل سايىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ ماقساتىندا قايتارىمسىز گرانتتار ۇلەستىرىلەتىنىن, بىراق وتىنىشتەردىڭ اراسىندا ءجۇن-تەرى كاسىبىن دوڭگەلەتۋگە نيەت بىلدىرەتىندەر كەزدەسپەيتىنىن ايتتى. ول تۇسىنىكتى دە. سوڭعى جىلدارى گرانتتاردىڭ بارلىعى يننوۆاتسيانىڭ ۇشقىنى بار جوبالارعا ۇلەستىرىلۋدە. «سىباعا» سياقتى مەملەكەتتىك باعدارلامالار مال باسى سانىن كوبەيتۋگە باعىتتالعانىن ەسكەرسەك, قايتا وڭدەۋ باعىتىندا ەڭبەك ەتكىسى كەلەتىن كاسىپكەرلەرگە قولداۋ بار ما ەكەن؟
بىردەن ايتۋ كەرەك, ەلىمىزدە تەرىدەن اياقكيىم سياقتى دايىن ءونىم شىعاراتىن كاسىپورىن جوقتىڭ قاسى. بۇل كاسىپپەن اينالىسۋعا ەشكىمنىڭ باتىلى بارا بەرمەيدى. سايىپ كەلگەندە تەرى وڭدەيتىندەردىڭ ءوزى شيكىزاتتى شەتەلگە ساتىپ, بىزگە دايىن ونىمدەر قىمبات باعامەن قايتا ورالادى.
الداعى ۋاقىتتا بىلعارى اياقكيىم شىعاراتىن ءىرى كاسىپورىندار اشىلار. ازىرگە تەرى وڭدەۋشىلەردىڭ ماسەلەسىن شەشىپ الايىق. قازاقستاننىڭ تەرى جانە وڭدەۋشىلەر قاۋىمداستىعى بار ەكەنىن ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلمەس. جاقىندا قاۋىمداستىقتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان نۇرمان نۇپتەكەەۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت تاراپىنان زور قولداۋ بولسا, 4-5 جىلدىڭ ىشىندە تەرى وڭدەۋ سالاسى اياققا تىك تۇرىپ, ەل ەكونوميكاسىنا وراسان پايدا اكەلمەك. ايتپاقشى, نۇرمان ەكىباستۇز قالاسىنداعى «كازليدەرمەح» تەرى وڭدەۋ كاسىپورنى ديرەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى بولىپ تا ەڭبەك ەتۋدە.
– ەلىمىزدەگى تەرى وندىرۋشىلەردىڭ جۇمىسى جاندانا باستاعانىنا 1 جىل عانا بولعان شىعار. سەبەبى الدىڭعى جىلدارى دۇنيەجۇزى بويىنشا بۇل سالادا توقىراۋ ورىن العان ەدى. وتاندىق كاسىپكەرلەر جان باعۋدىڭ امالىمەن وزگە سالاعا بەت بۇردى. قانشاما تەرى دالادا ءشىرىپ قالدى. ەكولوگيالىق زارداپ تۋىندادى. مۇنىڭ ءبارى قالىپتى قۇبىلىس. كەز كەلگەن سالانى الىپ قاراساق, قۇلدىراۋدى باستان كەشەدى. ەندىگى جەردە تەرى وڭدەۋشىلەردىڭ اياققا تىك تۇرۋىنا زور قولداۋ قاجەت. مەملەكەت تاراپىنان ۇزاق مەرزىمگە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرىلسە, شەتەلدەن تاسىمالداناتىن حيميالىق قوسپالار مەن قوندىرعىلارعا سالىناتىن كەدەندىك باج سالىقتارى الىنىپ تاستالسا, ينفراقۇرىلىم ماسەلەسى قولعا الىنسا, تەرى وتكىزۋشىلەرگە سۋبسيديا قاراستىرىلسا, تاعى دا باسقا كومەكتەر كورسەتىلسە, سالاعا سەرپىن بەرەرى ءسوزسىز. ءوزىمىزدى اياقكيىممەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋگە دە بولادى. الىسقا بارماي-اق, كورشى وزبەكستاندى مىسالعا الايىق. وندا سالانى دامىتۋعا باعىتتالعان باعدارلامالاردىڭ ناتيجەسىندە, تەرى ءوندىرىسىنىڭ قۋاتتىلىعى 800 پايىزعا ارتتى! ولار تەرىنى شيكى تۇرىندە سىرتقا شىعارۋعا تىيىم سالىپ, شەتەلدەن اكەلىنگەن قوندىرعىلار مەن حيمقوسپالار ءۇشىن سالىناتىن كەدەندىك باج جانە قوسىمشا قۇن سالىعىن الىپ تاستادى. «جاڭا قازاقستان» دەپ ۇرانداپ جاتىرمىز عوي. اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ دا جوبا-جوسپارلارى جاسالۋدا. بۇل رەتتە ەل باسقارىپ وتىرعان ازاماتتار تەرى وندىرىسىنەن تەرىس اينالماي, ومىرشەڭ باعدارلامالاردى ىسكە قوسسا ەكەن. جاسىراتىنى جوق, كوپ جاعدايدا ءتورت ت ۇلىكتىڭ تەرىسىن اجىراتا المايتىندار سوڭعى شەشىمدەرىن قابىلداپ جاتادى, – دەيدى ن.نۇپتەكەەۆ.
ءيا, سالانى دامىتۋ ءۇشىن كەشەندى جوسپار قاجەت. ەڭ اۋەلى تەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. ول ءۇشىن ءتورت ت ۇلىككە ەكپە ەگۋ شارالارى جۇيەلى جۇرگىزىلگەنى ابزال. تۇپتەپ كەلگەندە مالدىڭ تۇراتىن جەرى, جەم-ءشوبى, قالاي سويىلاتىنى تەرىنىڭ ساپاسىنا كادىمگىدەي اسەر ەتپەك.
– الەمدىك نارىقتا «قازاقستاننىڭ تەرىسى», «وزبەكستاننىڭ تەرىسى» دەگەن برەند بار. وكىنىشكە قاراي, تەرىنىڭ ساپاسىمەن ماقتانا المايمىز. ءبىزدىڭ وڭدەلگەن سيىر تەرىسىنىڭ باعاسى 50 دوللارعا باعالانسا, اقش-تىڭ وڭدەلمەگەن تەرىسىنىڭ باعاسى 110 دوللارعا تەڭ. ەلىمىزدەگى ءىرى دەگەن ەت كومبيناتتارىنىڭ وزىندە جاعداي ءماز ەمەس. كەڭەس داۋىرىندە ەت كومبيناتتارىنىڭ تەرى وڭدەيتىن ارنايى ورىندارى بولدى. مالدى سويۋ, تەرىنى تۇزداۋ سياقتى شارالار جۇيەلى اتقارىلىپ, ساپالى شيكىزات بىردەن شەتەلگە ساتىلىپ وتىردى. ءتىپتى ەتتەن گورى تەرىنىڭ جوسپارىنا كوپ كوڭىل ءبولىندى. جوسپار ورىندالماسا, جاۋاپتى باسشىلار قاتاڭ سوگىس العان. قازىر شە؟ ەت كومبيناتتارىنىڭ تەرى دايىندايتىن تسەحى جوق. قاي جەرگە بارساڭىز دا مالدىڭ تەرىسى قالاي بولسا, سولاي سىپىرىلادى. سويىلعان ءار مالدىڭ باسىنا اقشا الاتىن قاساپشىلار تەرىنىڭ ساپاسىنا ءمان بەرىپ جاتىر دەيسىز بە؟ كوپ سويسا, پايدا دا مول. مۇمكىن ارنايى مال سويۋ ورىندارىنىڭ جۇمىسىن رەتتەۋ كەرەك شىعار. نە دەسەك تە, تەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قولعا الىنۋى قاجەت-اق, – دەيدى ن.نۇپتەكەەۆ.
جاقىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى يۋري جۋلين ءىرى قارا مال تەرىسىن وڭدەۋدى ءارى قابىلداۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن بولاتىن. «وتاندىق مال شارۋاشىلىعىندا جىل سايىن ءارى كەتكەندە شيكى تەرىنىڭ 10-20 پايىزى عانا قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا وتكىزىلەدى. ءىرى قارا مالدىڭ وڭدەلمەگەن 2,5-3 ملن تەرىسى دالاعا تاستالىپ, اۋىلداردىڭ شەتىندە ءشىرىپ جاتىر. 2016, 2017 جانە 2019 جىلدارى ەلىمىزدىڭ بىلعارى كاسىپورىندارىن قولداۋ ءۇشىن تەرى ەكسپورتىنا باج سالىعى ەنگىزىلگەن بولاتىن. اتالعان شارا ەلەۋلى ناتيجە بەرمەدى», دەپ سىرتقا شىعارىلعان تەرى ءۇشىن بەكىتىلگەن 200 ەۋرو باج سالىعىن الىپ تاستاۋدى ۇسىنعان ەدى.
بۇل پىكىرمەن نۇرمان نۇپتەكەەۆتىڭ كەلىسكىسى جوق. «شەكتەۋلەر الىنسا, شەتەلدىكتەر تاڭداپ ءجۇرىپ ساپالى تەرىنى الىپ كەتەتىنى انىق. ياعني ەندى عانا دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن سەمەي, ارقالىق, شىمكەنت, تاراز, پەتروپاۆل, ەكىباستۇز قالالارىنداعى تەرى وڭدەۋ زاۋىتتارى ساپالى شيكىزاتسىز قالادى دەگەن ءسوز. ورتالىق ازيا بويىنشا الپاۋىت سانالاتىن الماتى تەرى وڭدەۋ زاۋىتىنا دا اۋىر سوققى بولىپ تيەتىنى ءسوزسىز. ءار كاسىپورىننىڭ جوسپارى ايقىن. قۋاتتىلىعىن ارتتىرىپ, ۇلكەن جوبالاردى قولعا الماق نيەتتە. ەگەر دەپۋتاتتىڭ ۇسىنىسى ىسكە اساتىن بولسا, كاسىپورىندار قايتادان قۇردىمعا كەتەدى. سالدارىنان جۇمىسسىزدىق پايدا بولىپ, الەۋمەتتىك ماسەلەلەر شيەلەنىسىپ كەتۋى مۇمكىن. شەتەلدىك ينۆەستورلار دا اياق باسپايتىن بولادى», دەيدى ن.نۇپتەكەەۆ.
ايتپاقشى, بىلتىر تاجىريبە رەتىندە باج سالىعى الىنىپ تاستالىپتى. بىراق كوپ نارسە وزگەرە قويعان جوق. ءبارى دە تەرىنىڭ ساپاسىنا كەلىپ تىرەلەدى. تەرىنى شەتەلگە وتكىزىپ, بايىپ كەتكەندەر شامالى. سىرتقا ساپالى شيكىزات شىعارا الماساق تا, سوڭعى جىلدارى پايدا بولعان جاڭا كاسىپتىڭ تۇرلەرى – اقۋىز, جەلاتين وندىرەتىن كاسىپورىنداردى جارىلقاۋعا شامامىز جەتەدى ەكەن. ولارعا بىزدەگى ساپاسى تومەندەۋ, بىلعارى جاساۋعا جارامسىز دەپ تانىلعان تەرىنىڭ 40 پايىزى جونەلتىلۋدە. ازىرگە ونداي كاسىپورىندار رەسەي, وزبەكستان, تۇركيا, بەلارۋس جەرلەرىندە قارقىن الا باستاعان. ەلىمىزدە اشىلسا, جەرگىلىكتى تەرى وڭدەيتىن زاۋىتتاردىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالاتىنى ءسوزسىز.
شاعىن تسەحتىڭ شاراپاتى
پاۆلودار وبلىسىندا شاعىن تسەح اشىپ, تۇرعىنداردان ءجۇندى ءوزى جيناپ, كاسىبىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان «مۇستافينوۆ» جەكە كاسىپكەرلىگىنىڭ باسشىسى رۋسلان مۇستافينوۆتى جۇرتشىلىق ەندى تاني باستادى. «قوقىسقا تاستاعانشا ازىن-اۋلاق تيىن-تەبەن بولسىن» دەپ حابارلاسىپ جاتقاندار كوپ.
تسەح پاۆلودار قالاسىنا قاراستى كەنجەكول اۋىلىندا ورىن تەپكەن. بۇل كاسىپ ماۋسىمدىق بولعاندىقتان, قازىر ءوندىرىس توقتاپ تۇرعان كورىنەدى.
– وبلىستىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن ارالاپ, ءجۇن جينايمىن. ءار كيلوسى 50 تەڭگەگە باعالانادى. كەيىن تسەحتا وڭدەپ, كيىز, بايپاق, قولعاپ شىعارامىز. باستىسى, سۇرانىس بار. ءجۇننىڭ ساپاسىنا قاتتى ءمان بەرمەيمىن. دەسە دە, كۇزگى ۋاقىتتاعى ءجۇننىڭ ساپاسى جوعارى. كەيبىر اۋىلداردا جەرگىلىكتى اكىمدەر ءجۇن جيناۋ ءىسىن ۇيىمداستىرىپ, بارىنشا اتسالىسادى. تۇرعىندار تاراپىنان دا قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى, – دەيدى ر.مۇستافينوۆ.
بىلتىر ەكىباستۇز وڭىرىندەگى بىرقاتار اۋىلدىڭ تۇرعىندارى ءجۇندى مولىنان وتكىزىپتى. شيقىلداق اۋىلىنان – 2 900, الكەي مارعۇلان اتىنداعى اۋىلدان – 1 600, قوياندى اۋىلىنان – 1 مىڭ, تورتقۇدىق اۋىلىنان 2 مىڭ جانە تەمىرجول اۋىلدىق وكرۋگىنەن 500 كيلو ءجۇن جينالعان. سايىپ كەلگەندە 8 مىڭ كيلو ءجۇن ءۇشىن تۇرعىندارعا 400 مىڭ تەڭگە قاراجات بەرىلىپتى. كەرەمەت ەمەس پە؟
قورىتا ايتساق, تەرى جانە ءجۇن ءوندىرىسىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى قاجەت-اق. شيكىزات كول-كوسىر. جەتكىلىكسىز بولسا, جەلىكپەيتىن ەدىك. مالدىڭ ءجۇن-تەرىسىن, ءسۇت پەن ەتتى ءتيىمدى باعامەن وتكىزگەن اعايىن اۋىلدا تۇراقتاپ قالماي ما؟ «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىنىڭ ماقساتى مەكتەپ پەن مادەنيەت ءۇيىنىڭ تەرەزەسى مەن شاتىرىن جوندەۋمەن شەكتەلمەسە ەكەن.
پاۆلودار وبلىسى