“قاراشىعاناق مۇنايگازكوندەنساتى” كەن ورنى تۋرالى نەگىزگى كەلىسىمنىڭ ءونىم بولىمىندە “قاراشىعاناق پەتروليۋم وپەرەيتينگ ب.ۆ.” (كپو) حالىقارالىق كونسورتسيۋمىنىڭ جۇمىسىنداعى تەحنولوگيالىق اسپەكتىلەردەن وزگە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك دامۋىندا ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋى تۋرالى دا انىقتالعان بولاتىن. وسىعان بايلانىستى جىل سايىن كپو الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ميلليون دوللار اقشا بولەدى. دەگەنمەن, كوپتەگەن جوبالار قۇجاتتا كورسەتىلگەن كەلىسىم-شارتتار شەڭبەرىنە سىيماي قالىپ, ايتىلماي جاتادى. مىسالى – دەمەۋشىلىك قىزمەتى. كونسورتسيۋم دەمەۋشىلىك قىزمەتتى دە بەلسەندى الىپ جۇرۋدە.
مەرەكەگە سىي جاسالۋ قالىپتاسقان ءداستۇر. وعان قوسا ءمانى مەن ماڭىزى ۇلكەن مەرەكە بولسا, ورنى ەرەكشە ەكەندىگى تاعى بار. وندىرىسكە جاقىن ءبورلى اۋدانىنىڭ اۋىلدىق جەرلەرىندە تۇراتىن 20 ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرى مەن تىل ەڭبەككەرىنە شەتەل فيرمالارى اليانسى ساناتوريلەرگە جولداما سىيلادى. تازا اۋا, جارقىراعان كۇن جانە سۋ. بۇنىڭ ءبارى دەمالىس ورنىنىڭ تۋرا ماعىناسىنداعى قۇرامداس بولىكتەرى بولىپ تابىلادى. ءبىز اڭگىمە ەتەتىن وسى دەمالىس ورنىندا شىنىندا دا تازا سۋدىڭ شيپالى قاسيەتى كەز كەلگەن ءدارى مەن ميكستۋرانى الماستىرا الادى. ءساناتوريدىڭ اتاۋى دا سۋ اتىمەن بىردەي “اقجايىق” دەپ اتالادى.
ادەتتەگىدەي “ورالدىق” دەپ اتالاتىن بۇل دەمالىس ورنى اۋەلگىدە باسقا دەمالىس ورىندارىنان ەشقانداي ايىرماسى جوق بولاتىن. ۋاقىت وتە كەلە, 80-ءشى جىلداردىڭ ورتاسىندا سيرەك مينەرالدى سۋلاردىڭ كولەمدى قورى تابىلعان سوڭ كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, ساناتوري-كۋرورت مارتەبەسىن الدى. داعدارىس قيىندىعى “اقجايىقتى” دا اينالىپ وتپەدى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن عانا وبلىس اكىمى باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆتىڭ باستاماسىمەن جانە تىكەلەي قاتىسۋىمەن ونىڭ ەكىنشى اشىلۋى بولدى. وبلىستىق بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىنىپ, وعان جاڭادان تۇرعىن جانە ەمدەۋ كورپۋستارى سالىنىپ, اۋماعى اباتتاندىرىلدى. ەڭ باستىسى – “اقجايىق” ورالدىڭ سول جاعالاۋىنداعى سالىنىپ جاتقان “قاراشىعاناق-ورال” گاز قۇبىرىنان ءبىرىنشى رەت تابيعي گاز تارتىلدى. ءوڭىر ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزى بار وسىناۋ ءىرى كولەمدى جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا تاپسىرىس بەرۋشى “قاراشىعاناق پەتروليۋم وپەرەيتينگ ب.ۆ.” ەكەندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك.
وسىناۋ جاڭعىرۋلار مەن جاڭالىقتار تۇرعىسىنان قاراعاندا ساناتوري كپو-نىڭ كەن ورنى پەريمەترىنە قاراي ورنالاسقان اۋىلداردا تۇراتىن ارداگەرلەردىڭ دەمالىسى مەن ساۋىعۋىنا ارنالعان تەندەرىن ۇتىپ الۋى زاڭدى دا. كپو-نىڭ تۇرعىن حالىقپەن جۇمىس ىستەۋ ءبولىمىنىڭ مامانى اقمارال ءادىلوۆانىڭ ايتۋىنشا, ينۆەستورلاردىڭ اتالمىش دەمەۋشىلىك باعدارلامانى قولداپ كەلە جاتقاندىعىنا قاتارىنان 6 جىل بولىپ قالىپتى. وسى جىلداردا ساۋىقتىرۋ ورنى ءوزىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ءىس جۇزىندە تالاي دالەلدەدى. ال ونداعى ۇجىم ساپالى مەديتسينالىق قىزمەتتەر ۇسىنادى. سوندىقتان قاريالار بۇل جەردە 3 اپتا بويى تەك قانا ءتيىمدى ەم الىپ قانا قويماي, ومىرلىك كۇش پەن سەرگەكتىك ارقىلى, شيرايدى, تىڭايا تۇسەدى. بيىل جوبا ءوز شەڭبەرىن كەڭەيتىپ, مۇعالىمدەر ءۇشىن دە 40 جولداما ساتىپ الىندى. بالاقايلاردىڭ جازعى دەمالىسىن دۇرىس قامتاماسىز ەتۋ دە كپو-نىڭ تۇراقتى تاجىريبەسىنە ەنىپ وتىر. وقۋ ۇزدىكتەرى مەن وزاتتارىنا قوسا, مۇندا كوپ بالالى جانە از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ بالالارى كىرەدى. ال ارداگەرلەر – ەرەكشە قامقورلىققا الىنادى. ۇستىمىزدەگى جىلى ولاردىڭ 30 استامى ۇلى جەڭىس كۇنى مەرەكەسى قارساڭىندا كپو تاراپىنان سىيلىقتارعا يە بولدى. كومپانيا ءبورلى اۋدانىنىڭ ەستەلىك كىتابىنىڭ جارىق كورۋىنە كومەكتەستى. بەلگىلى داتا كۇنىن تويلاۋدا ءمۇگەدەكتەر قوعامى ۇيىمىنا كومەكتەسىپ, ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا وراي زەلەنوۆ اۋدانىنىڭ ششاپوۆ كەنتىندە اشىلعان مەموريالدى ەسكەرتكىش كەشەنىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ بەردى.
كپو وكىلدەرى ارداگەرلەردى ءۇيلەرىنەن ساۋىقتىرۋ-ەمدەۋ ورنىنا اپارىپ-اكەلۋدى دە ءوز مويىندارىنا العان. بۇل 200 شاقىرىمدى قۇرايدى. بۇل جولى بەرەزوۆكا كەنتىنەن كەلگەن 20 ادام دەمالىپ قايتسا, ولاردىڭ ورنىنا جارسۋات اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى كەلدى. قالىپتاسقان ءداستۇر مەرەكەلىك شاراعا اينالىپ كەتكەن سەكىلدى, ۇنەمى كونتسەرتتىك باعدارلامالارمەن قوسا جۇرەدى. اركەز ولاردىڭ سوزدەرىندە قاراشىعاناق اكىمشىلىگى مەن “اقجايىقتىڭ” مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە دەگەن زور العىس سەزىلەدى. سوڭعى جىلدارى قىزمەتتىڭ بارلىق ءتۇرى جاقسارىپ كەلە جاتقانىن ساناتوري ديرەكتورى قايدار بازاراليەۆ تە جوققا شىعارمايدى. ول “اقجايىق” كورسەتەتىن مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسى تەك ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, سىرت ەلدەردەگى ساناتوريلەرمەن باسەكەگە تۇسە الاتىنداي دەڭگەيدە ەكەندىگىنە ءشۇبا كەلتىرمەيدى.
كپو-نىڭ دەمەۋشىلىك باعدارلامالارىندا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تالاپ-تىلەكتەرى دە ەسكەرىلىپ وتىرادى. دەمەۋشىلىك كوميتەتى جۇمىس جاسايدى, ولار ساۋالنامالار ءجۇرگىزىلىپ, جالپىلاما تىڭداۋلار ءوتكىزىلەدى. اتالمىش اۋىلداردا ارنايى كەڭەستەر قۇرىلىپ, كومپانيامەن تىكەلەي بايلانىساتىن بولدى. كەڭەسكە اۋىلدىڭ قۇرمەتتى ازاماتتارىمەن جانە قاريالارىمەن قوسا, كپو وكىلدەرى كىرەدى. مۇنداي تىعىز قارىم-قاتىناس حالىقتىڭ ماڭىزدى دەگەن پروبلەمالارىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وعان قوسا, ءاربىر جوبانىڭ تيىمدىلىگى, ماقساتتىلىعى ەسەپتەلىپ, پايدالى جۇمىستىڭ كوەففيتسيەنتى بولجانادى. مىسالى, قازىرگى تاڭدا ەكونوميكالىق قاتىسۋى ارقىلى اگرارلىق بيزنەستى دامىتۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسى قولعا الىنۋدا. كەيبىر مەكتەپتەرگە جانە ءبىلىم بەرۋ ورىندارىندا جوندەۋ جۇرگىزۋدى قارجىلاندىرۋ مەن اۆتوبۋسپەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانۋدا. كەن ورنىنا تاياۋ ورنالاسقان اۋىلداردا “سولاقاي” كوشپەلى ونەر مەكتەبى ۇلكەن تانىمالدىلىقپەن قولدانىلۋدا. اۋىل بالالارىنىڭ تاڭداۋىندا دا شەك جوق. بۇلار – سۋرەت, سازبالشىقتان ءمۇسىن جاساۋ, ءمۇسىن, كادەسىي دايىنداۋ, توقۋ, توقىما, تىگىن تىگۋلەر. باسقاشا ايتساق, “پاتشا كوڭىلىڭ ءبىلسىن” قاعيداتىن ۇستانادى, ياعني اركىم ءوز قالاعانىمەن اينالىسادى. اۋىل تۇرعىندارى بۇل باعدارلامانى وتە ءساتتى شىققان دەپ ەسەپتەيدى. كوشپەلى مەكتەپتىڭ ءتاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, كپو اعىلشىن ءتىلىن فاكۋلتاتيۆتى وقىتۋعا مۇمكىنشىلىك قاراستىرىلۋدا.
2009 جىلى كپو 45 ۇيىمعا قولداۋ كورسەتتى. نەگىزگى باسىم باعىت – بالالار مەن اعا ۇرپاقتى قامقورلىققا الۋ بولىپ تابىلادى وسى ورايدا, ارداگەرلەردى ساۋىقتىرۋ مەن دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋ ەڭ ۇزاق مەرزىمدىك جوبالار ساناتىنا كىرەدى.
ء“بىزدىڭ العا قويعان ماقساتتارىمىز – ۇلكەن, جوسپارلارىمىز – كوپ”, – دەيدى “اقجايىق” ديرەكتورى قايدار بازاراليەۆ. “تاعى ءبىر كورپۋسقا جوندەۋ جۇرگىزىلۋدە. ول بىتسە جەرلەستەرىمىزدى وتباسىلىق دەمالىسقا دا شاقىرا الاتىن بولامىز. بىراق بىزدە دەمالۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى ۇلكەن جاستاعى ادامدار. مەن ءوز قىزمەتكەرلەرىمە ارداگەرلەرگە ءوز اتا-انالارىڭداي قاراپ, ماپەلەڭدەر دەپ ايتۋدان جالىقپايمىن. ويتكەنى, جاقسى كوڭىل-كۇي دە ەمنىڭ ءبىر ءتۇرى”.
ۆەنەرا تۇگەلباي.