الەم ەكونوميستەرىنىڭ نازارى تاعى دا ۋكرايناعا اۋدى. بۇعان سوڭعى كەزدەرى ەلدەگى ەكونوميكالىق احۋالدىڭ كۇرت قۇلدىراپ كەتۋى سەبەپ بولدى.
ساراپشىلار جاعدايدىڭ بۇلاي ۋشىعۋىن بىرنەشە فاكتوردىڭ جيىنتىعىنان قاراستىرادى. ولاردىڭ ءدىڭىن سىرتقى ىقپال, ىشكى ەكونوميكالىق جانە رەتتەگىش ساياسات, سونداي-اق گەوساياسات قۇرايدى. ەندى بۇلاردىڭ سوڭعىسىن جيناپ قويىپ, قالعان ۇشەۋى تۋرالى تومەندەگى تۇجىرىمداردى قىسقاشا بايانداپ بەرەيىك.
سىرتقى ىقپال: ءتورت فاكت جانە ءبىر سۇراق وسى ورايدا الەمگە تانىمال Forbes باسىلىمى ۋكراينا ەكونوميكاسىنا سىرتقى ىقپالدىڭ اسەرى زور ەكەنىن اتاپ ءوتىپ وتىر. ەگەر قىسقاشا قايىرساق, بۇلايشا اسەر ەتۋدىڭ نەگىزگى فاكتورلارىن اتاپ شىعۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, ۋكرايننىڭ ەكونوميكالىق تسيكلىن كوپ جاعدايدا نارىقتاعى ءونىم دە, قارجى كولەمى دە انىقتاپ بەرەدى. ەكىنشىدەن, ۋكراينا ءۇشىن ەكونوميكاسى ەندى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردىڭ توبى ماڭىزدىراق بولىپ وتىر. ۇشىنشىدەن, بۇل ەل ءۇشىن دامۋشى ەلدەر ەكونوميكاسى وسۋىندەگى قازىر تەجەلىس ءتۇيىندى ترەندتەردىڭ, ياعني نەگىزگى تەندەنتسيالاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇدان بۇگىندە كۇللى الەمنىڭ ەكونوميكاسى زارداپ شەگۋدە. تورتىنشىدەن, جوعارىدا اتالعان Emerging Markets ەلدەرىنىڭ ەكى شەشۋشى سالا – شيكىزات جانە ينۆەستيتسيالىق تاۋارلارعا دەگەن سۇرانىسىنىڭ تومەندەۋى, سونداي-اق, ەكونوميكالىق ديسبالانستاردى (ماسەلەن, قايتا ينۆەستيتسيا جاساۋدى) جويعاننان كەيىنگى كەڭ اۋقىمدى قارجى داعدارىسىنىڭ بولۋ ىقتيمالدىلىعى وسىعان اپارىپ سوقتىردى. ەگەر ءبىرىنشى تاۋەكەل توبىنداعى جاعداي سالىستىرمالى تۇردە ايقىن كورىنسە, قارجى داعدارىسى تاۋەكەلىنە بايلانىستى ماسەلەنىڭ ءبارى ءدال ونداي تۇسىنىكتى ەمەس. مۇندا نەگىزگى ءتۇيىن ويدان قۇراستىرىلعانداي بولىپ سەزىلەدى. شىنىندا دا ماسەلەنىڭ ەكونوميكالىق جاعىنان العانداعى مازمۇنى انىق: قارقىن ءوسۋىنىڭ تەجەلۋى قيسىندى تۇردە يمپورتقا (سونىڭ ىشىندە بۇل ەلدەگى ەكسپورتقا دا) دەگەن سۇرانىستىڭ ءتۇسىپ كەتۋىنە اپارىپ جەتكىزەدى. بىراق ەكونوميكالىق جاعىنان دامۋشى ەلدەردەگى ءوسۋ قارقىنىنىڭ باياۋلاۋى نەگە قارجى داعدارىسىنا اپارۋى ءتيىس؟ ساراپشىلار بۇعان جاۋاپتى ەكى قۇرامداس بولىك تۇرعىسىنان بەرەدى.
الەمدەگى قارجى داعدارىستارىنىڭ اسەرى سوڭعى 30 جىل ەكونوميكالىق جانە قارجى داعدارىستارىنا قاتىستى ورتاق قاتىناستاردى وزگەرتىپ جىبەرگەن ەكى ماڭىزدى ترەندتى اكەلدى. ءبىرىنشىسى – ق ۇلىقتىق ەكونوميكا جانە ق ۇلىقتىق قارجى دەپ اتالاتىن عىلىمي پاندەر شىقتى. بۇلاردىڭ ءبىرىنشىسىن اشقان عالىم 2002 جىلى, ەكىنشىسىن تاپقان ەكونوميست 2013 جىلى نوبەل سىيلىقتارىن يەمدەندى. ەكىنشىسى – ازيادا 1990 جانە 2008 جىلداردا ورىن العان قارجى داعدارىسى. بۇل ەكى ترەندتىڭ جيىنتىعى ناتيجەسىندە قارجى-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعى مەن ەكونوميكالىق ساياسات ماسەلەلەرىنە جاڭاشا كوزقاراس وتە تەز ارادا قالىپتاسىپ ۇلگەردى. ادەتتە بۇل ماكروپرۋدەنتسيالىق ساياسات دەگەن تەرمينگە تەلىنەدى. ەكونوميستەردىڭ ايتۋلارىنشا, بۇل ءتاسىلدىڭ بىرنەشە ماڭىزدى اسپەكتىلەرى بار. ونىڭ ءپرينتسيپتى ماسەلەسى قارجى جۇيەسىنىڭ قازىرگى ەكونوميكاداعى تۇراقسىزدىقتى تۋدىرۋعا باستى سەبەپكەر ەكەنىندە بولىپ وتىر. قازىرگى جاعدايدا تۇراقسىزدىق قارجى جۇيەسىنىڭ ەكونوميكالىق تسيكلى ەكى شەپكە كەزەك-كەزەك شەكتەپ بارىپ, بىرەسە ەكونوميكالىق ورلەۋگە, بىرەسە كۇرت قۇلدىراۋعا اپاراتىنىنان كورىنۋدە. بۇعان ەكونوميكالىق ورلەۋ كەزىندە بىردەن كوتەرىلىپ كەتىپ, ناتيجەسىندە كولەمىن ەلەۋلى تۇردە ارتتىرىپ جىبەرەتىن كرەديت بەرۋ جۇيەسى ىقپال ەتەدى. قازىرگى زامانعى ماكروەكونوميكادا بۇل تۇجىرىمداما «قارجى اكسەلەراتورى» دەپ اتالادى. بۇل جاعداي ەكونوميكاسى ونسىز دا قۇلدىراپ كەلە جاتقان ۋكرايناعا اۋىر ءتيىپ وتىر. ەكونوميستەر سوندىقتان دا ەلدەگى جاعدايدى قازىر اسا اۋىر دەپ باعالايدى. بۇعان رەسپۋبليكادا ساياسي جانە ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ قاتار كەلگەنى قاتتى اسەر ەتىپ كەتتى. ال جالپى جاعدايدىڭ ناشارلاۋىنىڭ العىشارتتارى 2013 جىلدىڭ وزىندە بايقالعان ەكەن. وسى جىلى يمپورتتىڭ كولەمى ەكسپورتقا قاراعاندا اناعۇرلىم ارتىپ كەتىپ, ەلدەگى ىشكى تاۋار ءوندىرۋ مەن قىزمەت كورسەتۋ ەشقانداي وسپەگەن, بۇل ىشكى جالپى ءونىمنىڭ سول قالپىندا قالۋىنا اپارىپ سوقتىرعان. وسىلاردىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە ەلدە التىن-ۆاليۋتا قورى تۇگەل سارقىلىپ ءبىتىپ, ول مەملەكەتتىڭ بارلىق قارىزىنىڭ شيرەگىن دە جابا المايتىن حالگە جەتكەن. بۇعان 2009 جىلعى الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ دا ايتارلىقتاي ىقپالى بار. سول جىلى مەملەكەت قارجىسىن وڭتايلى باسقارا الماۋدىڭ سالدارىنان الەمدەگى ىشكى جالپى ءونىمى قاتتى ءتۇسىپ كەتكەن ەل دە ۋكراينا بولدى. بۇل كورسەتكىش مۇندا 14,8 پايىزدى قۇرادى.
قىمباتشىلىق قامىتى قاۋسىرىپ كەلەدى قازىرگى تاڭدا ەلدە كۇندەلىكتى تۇتىنىم تاۋارلارىنىڭ باعاسى كۇن سايىن دەرلىك ءوسىپ, حالىقتىڭ ونسىز دا ىڭىرشاعى اينالىپ تۇرعان جاعدايىن ودان بەتەر تۇسىرە باستادى. وسى جىلدىڭ باسىنداعى باعالارمەن سالىستىرعاندا, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ قۇنى ەكى ەسەگە جۋىق ءوسىپ بولدى. ۋكراينا قالالارى مەن سەلولارىندا بۇگىندە جۇرت قاراقۇمىق, قانت, ماكارون, كۇرىش, تۇز سەكىلدى تاۋارلاردى كوپتەپ ساتىپ الۋدا. سونىڭ اسەرىنەن سورەلەرى مۇلدەم دەرلىك بوس تۇرعان سۋپەرماركەتتەر مەن دۇكەندەر بۇل ەلدە جەتىپ ارتىلادى. وسىمەن ءبىر مەزگىلدە دوللاردىڭ باعامى دا كۇن ساناپ ءوسىپ, گريۆەننىڭ قۇنىن ۇزدىكسىز ءتۇسىرىپ كەلەدى. جىلدىڭ باسىنان بەرى بۇل قىمباتتاۋشىلىق 36 پايىزعا جەتتى. كەيبىر بانكىلەر ءتىپتى ءبىر قولعا كوپ دەگەندە 500 دوللار عانا اۋىستىرۋ جونىندە شەكتەۋ قويىپ تا ۇلگەردى. ال وتكەن اپتانىڭ اياعىندا بۇكىل ۋكراينا اۋماعىندا بانكوماتتار ۋاقىتشا جۇمىسىن توقتاتاتىنى تۋرالى قۇلاقتاندىرۋ جاريالاندى. مۇنىڭ سوڭى ەلدىڭ بارلىق تۇكپىرلەرىندە بانكوماتتار الدىندا ۇزىن-شۇباق كەزەك تۇرىپ, ولارداعى اقشالاردى تۇگەل ۇلەستىرىپ اكەتۋگە اپارىپ جەتكىزدى. ال قازىرگى گريۆەننىڭ كۇن سايىن قۇنسىزدانا ءتۇسۋى دەرەگىندە رەسپۋبليكاداعى جاعدايدىڭ ناشارلاي بەرەتىنىنە ەشبىر كۇمان بولماي قالدى. جاعداي, ءسوز جوق, قارىشتى قادامدارعا بارىپ, كۇرت وزگەرىستەر جاساۋدى كۇتەدى. ەگەر ونداي شەشىمدەرگە قۇلاش ۇرىلماسا, ەلدە دەفولت بولاتىنى ءسوزسىز. مۇنىڭ بورىشتىلار الدىنداعى تيەسىلى مىندەتتەمەلەردى ورىنداي الماۋدى نەمەسە بورىشتاردى تولەۋدەن باس تارتۋدى بىلدىرەتىنى تاعى ايان. بۇل ەلدىڭ ءىس جۇزىندە بانكروتقا ۇشىراعانىن كورسەتەدى. مۇنداي جاعدايدا ەلدىڭ قازىر حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى 15 ملرد. دوللاردى دا الا الماي قالۋى ابدەن ىقتيمال. ءتىپتى, العان كۇندە دە ونى ۋاقىتىندا قايتارا الاتىن الەۋەت ازىرگە كورىنىپ تۇرعان جوق. مۇنىڭ ۇستىنە ۋكراينانىڭ رەسەي مەن قىتايعا قارىزى كولەمىنىڭ ءوزى كىم-كىمنىڭ دە توبە شاشىن تىك تۇرعىزادى. ۋكراينا قازىر شىنىندا ساياسي جاعىنان عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ەكونوميكالىق جاعىنان دا ۇلكەن داعدارىستى باستان كەشىپ جاتىر.
بانكروتتىق شەگىندە تۇر «ۋكراينا قارجىلىق جانە ەكونوميكالىق بانكروتتىق شەگىندە تۇر» دەپ مالىمدەدى پرەمەر-مينيستر قىزمەتىندەگى ارسەني ياتسەنيۋك وسى ەلدىڭ پارلامەنت ماجىلىسىندە. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ۋكرايناداعى بيۋدجەت تاپشىلىعى 2014 جىلى 289 ميلليارد گريۆەندى قۇراماق. بۇل – 28 ميلليارد دوللار شاماسىنداعى قارجى. ال ينفلياتسيا 12-14 پايىز اياسىندا قالىپتاسۋعا ءتيىس. ياتسەنيۋكتىڭ اتاپ كورسەتكەنىندەي, ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى جىل سوڭىندا 3 پايىزعا دەيىن قۇلدىرايدى دەگەن بولجام بار. «مۇنداي قۇلدىراۋ ەگەر ءبىز ۇكىمەت ۇسىنىپ وتىرعان قاجەتتى تۇراقتاندىرۋ شارالارى پاكەتىن قابىلداعان جاعدايدا عانا مۇمكىن بولماق. ويتپەگەن جاعدايدا قۇلدىراۋ دەڭگەيى 10 پايىزعا جەتۋى مۇمكىن», دەپ مالىمدەدى ول. ياتسەنيۋك وسىلاي دەگەنىمەن, ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا ۋكراينادا قالىپتاسىپ وتىرعان قازىرگى جاعداي بۇدان گورى الدەقايدا كۇردەلى. سوندىقتان ساراپشىلاردىڭ بىرقاتارى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ جوعارىداعى ءسوزىن جاعدايدى نەعۇرلىم جۇمسارتىپ كورسەتۋ ەسەبىندە قابىلداعان.
كيەۆتىڭ ماسكەۋ الدىنداعى قارىزى 11 ميلليارد دوللارعا وسە تۇسپەك بىرقاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارلاۋىنا قاراعاندا, قىرىم مەن سەۆاستوپولدىڭ رەسەيگە قوسىلۋىنا بايلانىستى ۋكراينا مەن رەسەي اراسىندا جاسالعان حاركوۆ كەلىسىمىنىڭ كۇشى جويىلۋعا ءتيىس. وسىنىڭ اسەرىنەن كيەۆتىڭ ماسكەۋ الدىنداعى قارىزى شامامەن العاندا 11 ميلليارد دوللارعا وسپەك. ويتكەنى, رەسەي ۇكىمەتى وسى ەلدىڭ قارا تەڭىز فلوتىنىڭ ۋكراينادا قونىس تەبۋىنە بايلانىستى جوعارىدا اتالعان حاركوۆ كەلىسىمىنىڭ اياسىندا ۋكراينا جاعى تۇتىناتىن گازعا جەڭىلدىكتەر قاراستىرىپ كەلگەن. بۇل جەڭىلدىكتىڭ كولەمى 11 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە قالىپتاسقان. ەندى جاعدايدىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى رەسەي الدىنداعى ۋكراينا قارىزى وسى سوما كولەمىندە قالىپتاسۋى ءتيىس.
تۇرمىستىق گاز باعاسى 50 پايىزعا كوتەرىلمەك «نافتوگاز ۋكراينا» كومپانياسى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 مامىرىنان باستاپ ۇساق تۇتىنۋشىلار ءۇشىن, ياعني حالىق ءۇشىن تۇرمىستىق گازدىڭ باعاسىن 50 پايىزعا جانە مۇنان كەيىنگى 2018 جىلعا دەيىنگى ۋاقىت ارالىعىندا تاعى كوتەرە بەرۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان. ساراپشىلار مۇنىڭ سەبەبىن رەسەي مەن ۋكراينا اراسىندا جاسالىنعان حاركوۆ كەلىسىمىنىڭ كۇشى جويىلاتىندىعىمەن تۇسىندىرەدى. وسى اپتانىڭ سەيسەنبىسى كۇنى رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى دميتري پەسكوۆ اتالعان جاعدايعا وراي بۇدان ءارى ۋكرايناعا گاز جەڭىلدىگىن بەرۋدىڭ ەشبىر نەگىزى جوقتىعىن مالىمدەگەن كورىنەدى. دەگەنمەن, ۋكراينا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ باسشىسى يۋري پروداننىڭ مالىمدەۋىنشە, ۋكراينا جاعى ازىرگە رەسەي تاراپىنان 2013 جىلدان باستاپ ارەكەت ەتىپ كەلە جاتقان حاركوۆ كەلىسىمىنىڭ كۇشى جويىلاتىندىعى جونىندە ەشبىر مالىمدەمە الماعان. دەگەنمەن, مينيستر رەسەي تاراپىنان كەلەتىن گاز باعاسىنىڭ كوتەرىلۋ قاۋپىنىڭ بار ەكەندىگىن جوققا شىعارماعان.
مەملەكەتتىك قارىز كولەمى ءىجو-ءنىڭ 53 پايىزىنان اسىپ تۇسكەن ۋكراينا پرەمەر-ءمينيسترى ارسەني ياتسەنيۋك پارلامەنت ماجىلىسىندەگى سوزىندە وسى ەلدىڭ مەملەكەتتىك قارىزى 800 ميلليارد گريۆەننەن اسىپ تۇسكەندىگىن حابارلاعان. بۇل – ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 53 پايىزىنان اساتىن قارجى. وسىعان بايلانىستى ۋكراينا ۇكىمەتى دەفولتتان قاشۋ ماقساتىندا حالىق ءۇشىن بىرقاتار كۇيزەلىستى شارالارعا بارۋ جونىندە شەشىم قابىلداعان. ياتسەنيۋك اتالعان شەشىمگە پارلامەنت كەلىسىمىن سۇراي كەلە «بىزگە بۇل شەشىمدى قابىلداۋ كەرەك, ويتپەگەن جاعدايدا بانكروت بولامىز» دەپ مالىمدەگەن. شەشىم قابىلدانعان جاعدايدا اراق پەن تەمەكى باعاسى قىمباتتاپ, مەملەكەتتىك ورگانداردا ىستەيتىن قىزمەتكەرلەر سانى 10 پايىزعا قىسقارا تۇسەتىن كورىنەدى. سونداي-اق, پروكۋرورلار مەن سۋديالارعا, شەنەۋنىكتەرگە بەرىلەتىن ارناۋلى زەينەتاقى كولەمى 80-نەن 70 پايىزعا دەيىن ازايتىلماق. شىعىنداردى شەكتەۋ ماقساتىندا باسقا دا قولايسىز شارالار قاراستىرىلماق.
شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى نەسيە رەيتينگى تومەندەدى ۋكراينا دەفولتتىڭ الدىندا تۇر. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەلدىڭ ەكونوميكاسى قۇلدىراپ بارادى. ايتالىق, Standard & Poor’s حالىقارالىق رەيتينگ اگەنتتىگى ۋكراينانىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى ۇزاق مەرزىمدى نەسيە بويىنشا رەيتينگىن ءبىر ساتىعا ءتۇسىردى. ياعني, نەسيە دەڭگەيى سسس+ جاعدايىنان سسس دەفولت الدىنداعى دەڭگەيگە دەيىن تومەندەگەن. بۇل تۋرالى S&P اگەنتتىگىنىڭ ءباسپاسوز بايانداماسىندا حابارلاندى. ساراپشىلار «جاعىمسىز» بولجام 30 پايىزعا دەيىن جالعاسۋى مۇمكىن دەپ وتىر. بۇلايشا شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى نەسيە رەيتينگىنىڭ تومەندەۋى ءتىپتى جىل اياعىنا دەيىن سوزىلۋى عاجاپ ەمەس. اگەنتتىك ماماندارىنىڭ پايىمداۋىنشا, رەيتينگتىڭ تومەندەۋىنە كەيبىر مەملەكەتتەر تاراپىنان, ياعني سىرتقى قارجىلاي كومەكتىڭ بولماۋى ىقپال ەتىپ وتىر. ال ۋكراينا مۇنداي جاعىمسىز بولجامداردى قالىپقا كەلتىرۋى ءۇشىن ەكىجاقتى نەمەسە كوپجاقتى زايمداردىڭ ارقاسىندا عانا, سونداي-اق, ساياسي جاعدايدى تۇراقتاندىرعاندا عانا قول جەتكىزۋى مۇمكىن, دەيدى ساراپشىلار.
قۇندى قاعازدار ءتۇسىمى تومەندەدى ۋكراينانىڭ 2014 جىلعى ماۋسىمعا دەيىنگى مەملەكەتتىك وبليگاتسيالارىنىڭ كىرىسى 7,76 پايىز تارماعىنا, ياعني 34 جىلدىق پايىزعا دەيىن تومەندەدى. بۇعان دەيىن ۋكرايندىق تاۋەلسىز وبليگاتسيالاردىڭ مولشەرلەمەلەرى بۇرىن-سوڭدى تاريحتا بولماعان ەڭ جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, جىلدىق پايىزدى 42-گە دەيىن كورسەتكەن. ۋكراينا مەملەكەتتىك وبليگاتسيالارىنىڭ تابىسى بۇلايشا تومەندەگەنى ونداعى ينۆەستورلارعا ۇرەي تۋدىرىپ وتىر.
گريۆەن قۇنسىزداندى ۋكراين گريۆەنى اقش دوللارىنا ەسەپتەگەندە 9,1 گريۆەندى قۇراپ, سوڭعى بەس جىلداعى ەڭ تومەنگى كۋرسقا جەتتى. ءتىپتى, بۇل باعامنىڭ ءوزى بىرنەشە ساعاتتارعا سوزىلىپ, ارتىنشا دوللارىنا 9 گريۆەنگە دەيىن تۇسكەن. ال وسىعان دەيىن بانكارالىق باعام تاريحىندا ەڭ تومەنگى گريۆەن باعامى 2008 جىلدىڭ 18 جەلتوقسانىندا تىركەلىپتى. وندا 1 دوللار 10 گريۆەن بولعان ەكەن. گريۆەن باعامىنىڭ تومەندەۋى ەلدەگى جاعدايدىڭ كۇردەلەنۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل ۋكراينانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالىنىڭ السىرەۋىنە اكەلىپ سوعىپ وتىر. دابىل قاققان ەكونوميستەر جاعدايدى ءبىر قالىپقا كەلتىرۋ كەرەك دەيدى. ولاردىڭ ويىنشا, قازىرگى احۋالدان ايلىقتان ايلىققا دەيىن كۇن كەشىپ جاتقان ۋكراينا حالقى زارداپ شەكپەك. ويتكەنى, كەز كەلگەن باعا وزگەرىسى ەكونوميكالىق داعدارىسقا سوقتىرۋى مۇمكىن.
شەتەلدىك اقپارات اگەنتتىكتەرىنىڭ ماتەريالدارى بويىنشا ازىرلەندى.