قاراپ وتىرساڭىز, ۇلى عۇلاما قايراتكەردىڭ سانالى ءومىرىنىڭ كوپ بولىگى تولىپ جاتقان كۇرەستەرمەن, قيىنشىلىقتارمەن وتكەن. مىنە, سوعان قاراماستان, ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەشتەڭگە مويىماي, تۋعان جۇرتى ءۇشىن توقتاۋسىز ەڭبەك ەتۋى تاڭعالدىرادى.
وعان دالەل – قولى قالت ەتسە, ۇنەمى وقىپ-ىزدەنىپ, كوركەم ادەبيەتپەن, ءتىلتانۋ جانە ادەبيەتتانۋ عىلىمىمەن شۇعىلدانىپ وتىرعان. باسىنا ءىس ءتۇسىپ جۇرسە دە, «قىرىق مىسال», «ماسا», «ەر سايىن», «ادەبيەت تانىتقىش» سەكىلدى كىتاپتاردى جازىپ, دايىنداۋمەن بولدى. الدىڭعى ەكى كىتاپتا ورىس قالامگەرلەرىنەن اۋدارعان شىعارمالارى دا بار. قازاق ءتىل ءبىلىمىن العاش قالىپتاستىرۋشى رەتىندەگى ەڭبەكتەرىنىڭ ءوزى ءبىر توبە.
اراب گرافيكاسىن قازاق تىلىندە قولدانۋ ءۇشىن توتە جازۋدى ەنگىزگەن عۇلاما بابامىز 1926 جىلى باكۋدە بولعان تۇركىتانۋشىلاردىڭ بۇكىلوداقتىق 1 سەزىنە قاتىسىپ, «تۇركى تىلدەرىندەگى تەرمينولوگيا جايلى» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما وقيدى. حالىق اعارتۋ سالاسىندا جاساعان ەڭبەكتەرى – «وقۋ قۇرالى», ء«تىل قۇرالى», ەرەسەكتەردىڭ ساۋاتىن اشۋعا ارناپ ء«الىپبي», «جاڭا ءالىپبي» اتتى وقۋلىقتار.
«قىرىق مىسال» (1909 جىلى, پەتەربۋرگ), «ماسا» (1911 جىلى, ورىنبور) اتتى كىتاپتارىنىڭ مازمۇنىنا قاراپ وتىرساق, «قىرىق مىسال» جيناعىنا ەنگەن دۇنيەلەرىنىڭ باسىم بولىگى بالالار مەن جاسوسىپىرىمدەر تۇسىنىگىنە جاقىن. ءبىلىم مەن عىلىمدى كوركەم ءسوز ارقىلى القالاپ, ناسيحاتتاۋعا ارنالعان بۇل جيناق ءوز كەزىندە جاقسى تانىمال بولعان.
باجايلاپ قاراعان جاعدايدا ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قىرىق مىسال» كىتابىنداعى شىعارمالاردىڭ كوپ بولىگى اۋدارمادان تۇراتىنىن اڭعارۋعا بولادى. بۇل جونىندە اۆتوردىڭ ءوزى:
ورىستىڭ تارجىمە ەتتىم مىسالدارىن,
ازىرگە قولدان كەلگەن وسى بارىم, – (بايتۇرسىن ۇلى ا. 61-ب.) دەپ تۇسىندىرگەن. قىسقا شىعارمالارىنىڭ ءبىرازى تانىس سيۋجەتتەردى نەگىزگە الا وتىرىپ جازىلعان. بىراق ا.بايتۇرسىن ۇلى كەز كەلگەن سيۋجەتتى الا بەرمەي, تاعىلىمدىق-تالىمدىك جاعىنا باسا ءمان بەرەتىنى بايقالادى.
كوپ مىسالدىڭ سيۋجەتتىك قاڭقاسى ي.كرىلوۆتىكى بولعانىمەن, ولاردىڭ جالپى رۋحاني ۇستانىمىنا قاراساڭىز, قازاقي تۇسىنىكتەن ونشا الىس ەمەس. وسىنداي دالەلدەردەن كەلىپ, كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ا.بايتۇرسىن ۇلىن قازاق ادەبيەتىندەگى جازباشا مىسال جانرىن دامىتۋشى رەتىندە تانىساق دەگەن پىكىر ايتادى.
بۇل ماسەلەنى اكادەميك س.قيراباەۆ مىنانداي قاراپايىم تىلمەن تالداپ بەرەدى: «سوندىقتان دا ول اۋدارمالارىن مەكتەپ باعدارلاماسىمەن شەكتەمەي, قالىڭ قازاققا ارنايدى, قاراڭعىلىق پەن ەزگىگە قارسى كۇرەسۋگە, ەلدى ءبىلىم, عىلىم جولىنا ۇگىتتەۋگە پايدالانادى. «قىرىق مىسالدىڭ» ەل ىشىنە كەڭ تاراپ, احمەتتىڭ اتىن دا شىعارۋعا سەبەپ بولعانى وسىدان. «قىرىق مىسال» ادەبيەت تاريحىنا جاي قاتارداعى اۋدارمالاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس, جاڭا ماعىناداعى سالماقتى, ساليقالى ويىمەن, جارقىن كوركەم بەينەلەرىمەن تىڭ ەڭبەك بولىپ كىردى».
پەرسوناجداردىڭ قارىم-قاتىناسىنداعى پسيحولوگيالىق-الەۋمەتتىك تۇيتكىلدەر قازاقي ۇعىممەن بەينەلەنەدى. كەي مىسالداردا كەزدەسىپ قالاتىن جىلقى, قاسقىر, قوزى, قىمىز, قوي جانە ت.ب. دەتالدار – ورىس ۇعىمىنا جۋىسا قويمايتىن تازا قازاقي اتريبۋتتار. اۆتوردىڭ كەيدە, ءتىپتى قازاقشا ماقال-ماتەلدەردى دە ەش وزگەرتپەستەن, سول قالپى قولدانىپ جىبەرەتىن تۇستارى دا جوق ەمەس. ەندەشە بۇلاردىڭ قازاقتىڭ ءتول شىعارمالارى رەتىندە تانىلعانى قيسىندى.
«ماسا» جيناعىنداعى «وقۋعا شاقىرۋ» ولەڭىنىڭ مازمۇنى تازا ديداكتيكالىق سيپاتتا.
«بالالار! وقۋعا بار! جاتپا قاراپ!
جۋىنىپ, كيىنىڭدەر شاپشاڭىراق.
شاقىردى تاۋىق مانا الدەقاشان,
قاراپ تۇر تەرەزەدەن كۇن جىلتىراپ». (11-ب.):
قالاي بولعان كۇندە دە ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ماسا» اتتى جيناعى بالالار ادەبيەتى تالاپتارىن تولىق قاناعاتتاندىرا الماسا دا, ءىشىنارا ۇگىت سوزدەرىمەن نازار اۋدارادى. وعان ەنگىزىلگەن مىسالداردىڭ جاس بالانى ويلاندىرۋعا, جاماننان جيرەنىپ, جاقسىدان ۇيرەنۋگە باۋليتىن ناسيحاتتىق ۇستانىمى ايقىن. ونداي تۋىندىلارىنىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەسەك, الدىمەن اۋىزعا ىلىگەتىنى – «ات», «بالىقشى مەن بالىق», «التىن اتەش», «قازدار», «ەسەك پەن ۇكى» جانە تاعى باسقا مىسالدارى.
«مەن وقۋعا قالاي باردىم؟» اتتى شاعىن اڭگىمەسىنىڭ مازمۇنى بالدىرعاندى وقۋعا ىنتالاندىرۋ ەكەندىگى ايقىن. «...بiر كۇنi وينايىن دەپ باردىم. ءابiش كiتاپ وقىپ وتىر ەكەن. تىڭداسام, كiتابىندا جۇمباق, ماقال, ولەڭ, باسقا دا جاقسى سوزدەر كوپ ەكەن. وقۋ ۇيرەنسەم, مەن دە سونداي وقىر ەدiم دەپ, ويعا قالدىم. ۇيگە قايتىپ كەلدiم. وقۋعا بارامىن دەدiم. اكەم مەن اپام بۇل ويىمدى ۇناتتى. ەرتەڭiنە اكەم مەنi وقۋعا اپارىپ بەردi» دەگەن بايانداۋلار كىشى جاستاعى بالانىڭ ۇعىمىنا ساي. مۇنىمەن تانىسقان قاراڭعى ورتاداعى جاس ورەننىڭ دە وقۋعا دەگەن ىنتاسى وياناتىنى انىق.
ەزۋ تارتقىزاتىن شاعىن اڭگىمەلەردىڭ وزىندە وقىرماندى تاپقىرلىققا, لوگيكالىق ويلانۋعا باۋليدى. قازاقي انەكدوت سىندى مىسالدىڭ ءبىرى «ۇلەسكە ۇستالىق» دەگەن اڭگىمەسىن الايىق. مۇندا ەكi سارت پەن بiر قازاقتىڭ اتىپ العان قۇستارىن قالاي ءبولىسىپ العانى باياندالعان. ەكى سارت اقىلداسىپ كەلىپ, بيلىكتى قازاققا بەرگەن ەكەن. سول-اق ەكەن, قازاق دەرەۋ ىسكە كىرىسىپ كەتىپتى. «بيسميللا, بەزگەلدەك!» دەپ, بەزگەلدەكتi الىپ جانىنا, «بىلاي جاتسىن دۋاداق» دەپ, دۋاداقتى ءبىر جاعىنا, «سىباعاما – قوڭىر قاز» دەپ, ءوزiنiڭ الدىنا قويدى دەيدى. ءسوزدىڭ قىسقاسى, وسىلايشا اتاپ-اتاپ كەلىپ, اتىلعان قۇستاردىڭ كوبىن ءوزى الىپ, ەكى سارتقا ءبىر-اق ۇيرەك بەرىپتى.
ارينە, شىنايى ومىردە پىسىقتىعىمەن تانىمال بولعان سارتتاردىڭ قىردا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن اڭقاۋ قازاققا الدانا قويۋى ەكىتالاي. اۆتور بۇل ارادا قايراۋ ماقساتىمەن قازاقتى ادەيى ەتى ءتىرى ەتىپ كورسەتكەن سياقتى.
قازاقتا «سەزىكتى سەكىرەر» دەگەن ماقالدىڭ بارى بەلگىلى. وسى ويدىڭ ءتۇبى قايدان شىققانىن ا.بايتۇرسىن ۇلى «باقسى» دەگەن اڭگىمەسىندە باياندايدى. ونىڭ مازمۇنى ەسكە سالساق, بiر قازاقتىڭ اقشاسى ۇرلانادى دا, اۋىل ادامدارى باقسىنى شاقىرادى. باقسى جينالعانداردىڭ اياق كيىمىن شەشتىرەدى دە: «مەن جىنىمدى شاقىرامىن. ول جىلان بولىپ كەلiپ, اقشانى العان ۇرىنىڭ اياعىن شاعادى» دەپ ەسكەرتەدى. سونان قوبىزىن تارتىپ, سارناپ وتىرادى دا, كەنەتتەن: «ال, شاقتى!» دەپ, شار ەتە قالادى. سول-اق ەكەن, مانادان بەرى كۇتىپ وتىرعان ادامداردىڭ ءبىرى تۇرعان ورنىنان سەكىرىپ كەتىپتى. ءسويتىپ, ءبارى ۇرىنى وسىلاي تاۋىپ الىپتى. «سەزiكتi سەكiرەر» دەگەن ماقال وسىدان قالعان كورىنەدى.
ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ جوعارىدا ايتىلعانداردان باسقا «ەكى بالىقشى», «تالاس», «ەنشى ۇلەسۋ», «اتا ناسيحاتى», «اقىلدى سوقىر» اڭگىمەلەرى قىسقا جازىلعانىمەن, بەلىگىلى ءبىر فيلوسوفيالىق ويعا نەگىزدەلگەن. ەڭ باستى ءتۇيىنى – ۇلكەندى دە, كىشىنى دە تاپقىرلىققا, ەڭبەكقورلىققا باۋلۋ.
ال «قارعا مەن قۇمىرشا», «جىبەك قۇرتى», «جىبەك قۇرتى مەن ورمەكشى», «بالىقشى مەن بالىق», «سەركە مەن تۇلكى», «تورعاي مەن قارلىعاش» ءتارىزدى مىسالدارى ۇعىمعا جەڭىل بولىپ كەلگەنىمەن, ايتار ويلارىنىڭ سالماقتىلىعىمەن تاعىلىمدى.
ءوز كەزىندە ءالى قاراڭعىلىق بۇلتى سەيىلە الماي جاتقان كەزدە قوعامدىق ساناعا اسەر ەتىپ, ءبىلىمنىڭ جىلت ەتكىزىپ ساۋلەسىن شاشقان كىتاپتاردىڭ ءبىرى –احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تەلجان شونان ۇلىمەن بىرىگىپ جازعان «باستاۋىشقا ارنالعان وقۋ كىتابى» اتتى ەڭبەگى. 1928 جىلى جارىق كورگەن وسىناۋ قۇنارلى وقۋ قۇرالى نەگىزىنەن 3-4-سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان ەكەن. مۇندا دا اۆتورلاردىڭ وقۋشىلاردىڭ ۇعىمىمەن, دايىندىعىمەن ساناساتىن تۇستارىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
سودان بەرى توقسان جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە, اتالعان كىتاپتىڭ قۇنى ەسكىردى دەۋگە بولمايدى. ويتكەنى اتالعان كىتاپتا جيناقتالعان ءبىلىم كوزدەرى, وقۋشى بالاعا ۇسىنىلاتىن ءتۇرلى اقپاراتتار بۇگىنگى كۇن تالابىنان تىم الىس جاتقان جوق. كىتاپتاعى «جاندىقتاردىڭ جەر جۇزىنە تارالۋى», «العاشقى ادامدار», «ەرتەدەگى قازاق تۇرمىسى», ء«تورت ت ۇلىك», «قۇستار», «وسىمدىكتىڭ تارالۋى» جانە «قۇرىلىقتار» دەپ اتالاتىن تاقىرىپتارعا ۇڭىلسەك, سوندا كەلتىرىلگەن مالىمەتتەردىڭ ءالى دە باعالى ەكەندىگىن بايقار ەدىك.
ياعني ۋاقىت تالابىنا بۇگىن دە جاۋاپ بەرەتىندىكتەن, بۇل ماتەريالداردىڭ ماعىنالىق قۇنى مۇلدە كونەرىپ كەتتى دەپ ايتا الماساق كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا وعان تاريحتان قالعان جاي ەكسپونات رەتىندە عانا ەمەس, ءالى دە كادەگە اسا الاتىن مۇمكىندىگى بار اسىل مۇرا رەتىندە قاراعانىمىز ابزال.
اعارتۋشى ۇلى وقىمىستىنىڭ قازاق بالالار ادەبيەتىن دامىتۋعا دا قوسقان ۇلەسى بار ەكەندىگىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەيتىندىكتەن, وسى شاعىن مالىمەتتەردى ۇسىنۋدى ءجون كوردىك.
نۇرداۋلەت اقىش,
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى