پاريج. فرانتسياداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا ەكى اي قالعانىمەن, ساياسي ناۋقان ءالى باستالماعان سەكىلدى. وڭشىلدار دا, سولشىلدار دا ءوز ۇمىتكەرلەرىنىڭ ۇتىپ شىعاتىن ايماقتارىن بەلگىلەپ, سونىمەن اينالىسىپ جاتىر. ولاردىڭ ارقايسىسى قازىرگى پرەزيدەنت ەممانۋەل ماكرونعا قارسى تۇرعاننان گورى ىشكى ماسەلەلەرىن شەشۋگە كوبىرەك كوڭىل بولەتىندەي.
سولشىلدار تاراپىنان دوداعا تۇسەتىن جەتى كانديدات سايلاۋشىلاردىڭ 25 پايىزىنىڭ قولداۋىنا تالاسادى. وڭشىلدار تاراپىنان دا ءدال وسىنداي باسەكە بار. وسىلايشا, ءۇش ۇمىتكەر تسەنتريستەرمەن بىرلەسىپ ەلەكتوراتتىڭ 45 پايىزىن باسكە سالادى. الەۋمەتتىك ساۋالدامالار قازىرگى تاڭدا ماكرون ءبىرىنشى تۋردا 25 پايىز داۋىسپەن جەڭىسكە جەتەتىنىن كورسەتىپ وتىر. سودان كەيىن ەكىنشى تۋردا پرەزيدەنتتىككە قايتا سايلانباق. سونداي-اق ەكىنشى تۋرعا «ۇلتتىق الاڭ» پارتياسىنىڭ باسشىسى مارين لە پەن نەمەسە ءداستۇرلى وڭشىل ورتالىق Les Républicains پارتياسىنىڭ وكىلى ۆالەري پەكرەس ەكەۋىنىڭ بىرەۋى وتەدى.
ماكرون باستى قارسىلاستارىنىڭ ءوزارا ساياسي تارتىسىنا قاناعاتتاناتىن سياقتى. ول ءوزىنىڭ كانديداتۋراسى تۋرالى رەسمي مالىمدەمەنى اقىرعى ساتكە دەيىن قالدىرىپ, ءبىرىنشى راۋندتاعى پىكىرسايىستارعا قاتىسپايتىنىن اشىق ايتتى.
ماكروننىڭ فرانتسياداعى ساياسي ءومىردى كەرەمەت ۇستانۋى تاڭعالارلىق. كوپتەگەن دەموكراتيالىق ەلدە ساياسات بارعان سايىن پوليارلانا تۇسكەن. سولشىلدار مەن وڭشىلدار ءبىر-ءبىرىن جاقتىرمايدى. وسىندايدا ماكرون قالاي قالىپتى تسەنتريستىك ۇستانىمدى ساقتاپ قالا الدى؟ مۇنىڭ سەبەپتەرىنىڭ ءبىر بولىگى 2017 جىلعى سايلاۋداعى ەرەكشە جاعدايعا بايلانىستى.
سول كەزدەگى ساياسي باسەكەدە سولشىلداردىڭ نەگىزگى كانديداتى, پرەزيدەنت فرانسۋا وللاند بەدەلىنەن ايىرىلعانى سونشالىق, ونىڭ رەيتينگى مەرزىمى اياقتالۋعا ءبىر جىل قالعاندا 4 پايىزعا دەيىن ءتۇسىپ كەتتى. سوعان بايلانىستى ول سايلاۋعا تۇسۋدەن باس تارتتى. ءدال وسى كەزەڭدە دە وڭشىلداردىڭ نەگىزگى كانديداتى فرانسۋا فيون قارجىلىق جانجالعا ۇرىنىپ, اقشا جىمقىردى دەگەن ايىپپەن بەس جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى.
وسىنداي ەرەكشە وقيعالاردان بولەك, سولشىلدار مەن وڭشىلداردىڭ راديكالدانۋىنىڭ كۇشەيۋى دە ماكروننىڭ وڭ جامباسىنا كەلدى. وسىلايشا, ول ەكى تاراپتىڭ دا ەكسترەميستىك كوزقاراس ۇستانىپ كەتۋىنە الاڭداعان تسەنتريستىك ۇستانىمداعى حالىقتىڭ قىزۋ قولداۋىنا يە بولدى. ءسويتىپ ەلەكتوراتتىڭ ۇلكەن بلوگىن بىرىكتىرۋگە مۇمكىندىك الدى. ماكروننىڭ كومانداسى سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە «مەديان-سايلاۋشى» ستراتەگياسىنا سۇيەنە وتىرىپ, ورتاشا سولشىل سايلاۋشىلاردىڭ (ولاردىڭ كوپشىلىگى وعان ادال بولىپ قالا بەرمەك), سونداي-اق ورتاشا وڭشىلداردىڭ داۋسىن جەڭىپ الدى.
Ipsos كومپانياسى تاياۋدا 10 مىڭعا جۋىق ەلەكتوراتقا ساۋالداما جۇرگىزىپ, فرانتسياداعى سايلاۋ ۇدەرىسىنە جاڭاشا تالداۋ جاساعان-دى. سوعان سۇيەنسەك, بۇرىن وللاندتى قولداعان سولشىل سايلاۋشىلاردىڭ پىكىرى وزگەرگەنىن كورسەتەدى. 2012 جىلى بۇل توپ سايلاۋشىلاردىڭ 28,5 پايىزىن قۇرادى. 2017 جىلى بۇرىن وللاندتى قولداعان سايلاۋشىلاردىڭ 46 پايىزى ماكرونعا داۋىس بەرگەن. ەندى وسى ەلەكتوراتتار سەگمەنتى ءۇش بولىككە بولىنگەن. 36 پايىزى ماكروندى قولدايدى. 34 پايىزى سولشىل كانديداتقا قايتادان داۋىس بەرۋگە دايىن. ال 29 پايىزى داۋىس بەرۋگە قاتىسپاۋعا شەشىم قابىلداعان.
سولشىل سايلاۋشىلاردىڭ ۇلەسى وسىلايشا شامامەن 18 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. ناتيجەسىندە, تسەنتريستىك كوزقاراسقا جاقىن سولشىلدار عانا ەمەس, جۇمىسشى سايلاۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى تىم وڭشىلداردى قولداۋدى نەمەسە قالىس قالۋدى دۇرىس كورگەن. سولشىلدار ءوز يدەولوگياسىن قايتا جانداندىرۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان الداعى سايلاۋداعى كانديداتتار نەگىزىنەن ماكرون ساياسات ساحناسىنان كەتكەننەن كەيىنگى جاعدايعا دايىندالۋى ءتيىس.
بىراق ماكرون وڭشىلدارعا دا ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. جوعارىدا اتالعان ساۋالداماعا سۇيەنسەك, پەكرەستى قولدايتىندار سانى 2017 جىلى وسى ۋاقىتتا فيوندى قولداعاندارعا قاراعاندا تومەن. ەندەشە, وڭشىل سايلاۋشىلاردىڭ پىكىرى وزگەرىپ, باسقا ۇمىتكەردى تاڭداۋدى دۇرىس كورگەن.
فيون سايلاۋشىلارىنىڭ شامامەن 29 پايىزى ماكرونعا داۋىس بەرۋگە دايىندالىپ جاتىر. ال 16 پايىزى لە پەننىڭ اسىرە وڭشىل جاڭا قارسىلاسى ەريك زەممۋردى قولدايدى. وسىلايشا, پەكرەستى تاڭدايتىندار سانى فيون سايلاۋشىلارىنىڭ تەك 48 پايىزىن عانا قۇرايدى. پەكرەستىڭ كوزدەگەنى تسەنتريستىك وڭشىلداردىڭ دا, اسىرە وڭشىلداردىڭ دا قولداۋىن يەلەنۋ. بىراق پەكرەس كەيىنگى كەزدەرى اسىرە وڭشىل ويشىل رەنو كاميۋ نەگىزىن قالاعان ناسىلشىلدىك «ۇلكەن الماستىرۋ» تەورياسىنا ەرەكشە ەكپىن بەرەدى. سوندىقتان ونىڭ تەك اسىرە وڭشىلداردىڭ قولداۋىنا يە بولاتىنى انىق. سولشىلدار سياقتى, ءداستۇرلى وڭشىلدار دا ەكسترەميستىك كوزقاراستاعى پىكىرلەستەرىمەن كۇرەسۋگە ءماجبۇر.
سولشىلدار ءۇشىن دە, وڭشىلدار ءۇشىن دە باستى تۇيتكىل – الداعى سايلاۋ ەلەكتوراتتاردىڭ يدەولوگيالىق تازالىق سىناعى ەمەس, ەڭ الدىمەن كۇندەلىكتى ماسەلە تولعاندىراتىن ۋاقىتتا ءوتۋى. Ipsos ساۋالداماسىنىڭ ناتيجەسىنە سۇيەنسەك, سايلاۋشىلاردى نەگىزىنەن ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ تومەندەۋى (44 پايىز) جانە كوروناۆيرۋس پاندەمياسى (35 پايىز) الاڭداتادى.
نەگىزىنەن ۆاكتسينالاۋ مەن جانار-جاعارماي باعاسىنا قاتىستى بۇل ماسەلەلەر يدەولوگيالىق بەدەلگە ىقپال ەتپەيدى. وڭشىلدار ماكروندى فيسكالدىق پروبليگاتسيا ءۇشىن ايىپتاي المايدى. ويتكەنى حالىق مەملەكەتتىڭ تاپشىلىق جانە قارىزعا تاپ بولعاندا قارجىلىق قولداۋ كورسەتكەنىن قالايدى. بىراق سولشىلدار دا تارازى باسىن وزدەرىنە اۋدارۋى قيىن. فرانتسيا تۇرعىندارى ەنەرگەتيكا باعاسىنىڭ وسۋىنە قارسى قاتتى نارازىلىق بىلدىرەدى. سوندىقتان قازبا وتىندارعا سالىناتىن سالىق مولشەرىن ۇلعايتۋدى قيىنداتادى ء(تىپتى تۇتىنۋدىڭ جاڭا مودەلىن نىعايتۋعا كومەكتەسەتىن شارالار بولسا دا).
شارل دە گولل مەن ۆالەري جيسكار د'ەستەن ەكەۋى دە ءوز داۋىرىندە كۋا بولعانداي, فرانتسۋز ساياساتى ەشقاشان ۇزاق ۋاقىت بويى تىنىشتالىپ قالمايدى. كوپشىلىكتىڭ پىكىرىنشە, 1965 جىلى دە گولل ءوزىنىڭ قايتا سايلاناتىنىنا سەنىمدى بولدى. دەگەنمەن وسىنداي ارتىقشىلىققا قاراماستان, فرانسۋا ميتتەرانمەن بىرگە ەكىنشى تۋردا باسەكەگە ءتۇستى. كەيىنگىسىن كوممۋنيستىك پارتيا مەن سولشىلدار قولداعان ەدى. سول سەكىلدى وڭشىل ورتالىق پرەزيدەنت جيسكار د'ەستەن 1981 جىلى قايتا سايلاۋدا جەڭىسكە جەتەتىنىنە سەنىمدى ەدى. بىراق ەكىنشى جاھاندىق مۇناي داعدارىسى اسەرىنەن ول ميتتەرانعا ەسە جىبەردى.
بيىلعى ناۋقان دا ءبىزدى تاڭعالدىرۋى مۇمكىن. ويتكەنى باستى كەيىپكەر ءالى ساياسي ساحناعا شىعا قويعان جوق.
دەنيەل كوەن,
پاريج ەكونوميكا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ پرەزيدەنتى, The Inglorious Years: The Collapse of the Industrial Order and the Rise of Digital Society (پرينستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسپاسى, 2021) كىتابىنىڭ اۆتورى
Copyright: Project Syndicate, 2022.
www.project-syndicate.org