دالا اتىرابىن زەرتتەپ ءجۇر

ەنتومولوگ ماماندىعىن الىپ شىققان جاس زەرتتەۋشى ماگيستراتۋراعا تۇسكەننەن كەيىن دە زەرتتەۋلەرىن جالعاستىرا بەردى. ماگيسترلىك ديسسەرتاتسياسىن ىلە-الاتاۋ ۇلتتىق پاركىندەگى اعاش وسىمدىكتەرىنە جارتىلاي قاتتى قاناتتىلاردىڭ (Heteroptera) اسەرىنە ارنادى. تاجىريبەلى ەنتومولوگ عىلىمي جەتەكشىسىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن پارك اۋماعىمەن تانىسىپ, نەگىزگى جۇمىس ادىستەرىن مەڭگەردى. بۇكىل پارك اۋماعىنان جارتىلاي قاتتى قاناتتىلار تۋرالى سيرەك ماتەريال جيناپ, جاقسى ناتيجەگە قول جەتكىزدى.

«سىرداريا وزەنى اتىرابىنىڭ سۋلى-بات­پاقتى القاپتارىنىڭ جانە كىشى ارال­­دىڭ ەكومونيتورينگى» جوباسى بويىن­شا سىرداريا وزەنى اتىرابىنىڭ بيو­­الۋان­تۇرلىلىگىنىڭ قازىرگى جاعدايىن باعا­­لاۋ جانە ەكو­جۇيەلەردىڭ تۇراقتى جۇ­مىس ىستەۋى بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەۋ باعى­تىنداعى زەرتتەۋلەرى زايا كەتكەن جوق دەدى ول.

ماگيستراتۋرادان كەيىن «بايسەركە-اگرو» وقۋ عىلىمي-وندىرىستىك ورتا­لى­عىندا» اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلا­رىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە اسىل تۇقىمدىق ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ كەشەندى جۇيەسىن ازىرلەۋگە بايلانىستى جانە دە جەمشوپ داقىلدارىن وڭدەۋ جانە دا­يىنداۋ تەحنولوگيالارىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى جوبالارمەن, سونىمەن بىرگە قا­زاق وسىمدىكتەردى قورعاۋ جانە كاران­تين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا «ەن­تو­موپاتوگەندى اسكوميتسەتتەردى اۋىل شارۋا­شىلىعى داقىلدارىنىڭ ەندو­فيت­تەرى رەتىندە قولدانۋ» جوباسىن بيوتەحنولوگيا زەرتحاناسىندا كىشى عىلى­مي قىزمەتكەر بولا ءجۇرىپ ىسكە اسىردى.

قازىرگى كەزدە ج.جيەمباەۆ اتىن­داعى قازاق وسىمدىكتەردى قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ەنتومولوگيا زەرتحاناسىنىڭ كىشى عىلىمي قىزمەتكەرى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ارنۇر كەنجەعاليەۆ «قازاقستاننىڭ وڭتۇس­تىك-شىعىسى جاعدايىندا ۇۇا مەن ەن­تومو­فاگتار نەگىزىندە Tuta Absoluta – كاران­تيندىك نىسانعا قارسى بيولوگيالىق كۇرەس ادىستەرىن جەتىلدىرۋ» جانە «قازاق­ستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ اۋماعىندا قاۋىپ­تى, اسا قاۋىپتى كارانتيندىك زياندى ور­گانيزم­دەردىڭ تارالۋىن بولجاۋ ادىستە­مەسىن ازىر­لەۋ» زەرتتەۋلەرىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى.

ارنۇر ميرام ۇلى ءوزىن بىلىكتى ءارى اقپاراتتى جىلدام يگەرە بىلەتىن مامان رەتىندە كورسەتتى. دالالىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا جاڭا داعدىلاردى يگەرۋگە دەگەن قۇلشىنىسى جاس زەرتتەۋشىنى تىڭ جوبالارعا ىنتالاندىرىپ كەلەدى. تاباندىلىعىنىڭ, ءوز كاسىبىنە دەگەن زور سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ ناتيجەسىندە «وڭتۇستىك-شىعىس قازاقستاننىڭ تاۋ ەكوجۇيەسىنىڭ جارتىلاي قاتتى قاناتتىلارى» دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنا دا تىڭ ءارى قىزىقتى ماتەريالدار جيناي ءبىلدى. جارتىلاي قاتتى قاناتتىلاردىڭ بيولوگياسىن, ەكولوگيا­سىن زەرتتەگەن جاس زەرتتەۋشى بۇگىندە قىرىقتان استام عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى, ونىڭ ىشىندە بىرلەسكەن جۇمىستارى دا بار. بۇگىندە 2 پايدالى مودەلگە پاتەنت, 2 اۆتورلىق كۋالىك العان جاس زەرتتەۋشىنىڭ ماقالالارى Scopus-تا جاريالانىپ, 1 كى­تابى جارىققا شىقتى. عىلىمي تەوريا مەن تاجىريبەنى ۇشقىر ۇشتاستىرا بىل­گەن جاس عالىم ەندىگى كەزەكتە سيرەك تاقى­رىپتاردى زەرتتەۋدى ويلاستىرىپ ءجۇر.

الماتى