حالىقتى اداستىرمايتىن باعدارشام
ارينە, وسى ارالىقتا بۇكىل الەم ۇلكەن وزگەرىسكە ءتۇستى. ادامزاتتىڭ الدىندا جاڭا سىن-قاتەرلەر پايدا بولدى. ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانىڭ تولقىنىندا ءمۇلدەم جاڭا تەحنولوگيالار ومىرگە كەلىپ, سولاردىڭ ناتيجەسىندە ەلدەر اراسىنداعى باسەكە ودان ءارى كۇشەيە ءتۇستى. وسىنى ەسكەرگەن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدە ءجۇرىپ جاتقان كەڭ اۋقىمدى وزگەرىستەرگە پراگماتيكالىق تۇرعىدان باعا بەرە كەلە, حالقىمىزدىڭ الدىنا جاڭا ماقسات قويدى. ەگەر ءبىز «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىندا الەمدەگى ەڭ دامىعان ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى ماقسات ەتسەك, بۇل ماقسات نەگىزىنەن العاندا جۇزەگە استى. سونىڭ جارقىن كۋاسى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ جانە بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ وتكەن جىلى بەرگەن رەيتينگتىك باعالارى دەۋگە بولادى. بۇل باعالاۋلار بويىنشا ءبىز «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىندا بەلگىلەنگەن نەگىزگى ماقساتقا, ياعني الەمدەگى ەڭ دامىعان ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ مەجەسىنە وتكەن جىلى قول جەتكىزدىك. دەمەك, ءبىزدىڭ الدىمىزعا حالىقتى اداستىرماي تۋرا جولمەن باستايتىن جاڭا باعدارشام قاجەت بولدى. ول باعدارشام – ەلباسىنىڭ تاريحي جولداۋىندا ايگىلەنگەن «قازاقستان- 2050» ستراتەگياسى. بۇل قۇجاتتا كورسەتىلگەن باستى ماقسات – الدىمىزداعى 2050-ءشى جىلعا دەيىنگى مەرزىمنىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ الەمدەگى ەڭ دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋى. وسى رەتتە ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە, مۇنداي ۇزاقمەرزىمدىك ستراتەگيالىق باعدارلاما ازىرلەۋ ءىسى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنە ءتان ەمەس. مۇنىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى. الەمدەگى كوپتەگەن ەلدەردىڭ قازىرگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى ولاردىڭ باسشىلارىنا وزدەرى جەتەكشىلىك ەتىپ وتىرعان حالىقتاردىڭ بولاشاعىن تەرەڭنەن قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەي كەلەدى. ارينە, الىس بولاشاقتى ويلاعاننان كەيىن وعان قول جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىن دە بەلگىلەۋ قاجەت. بۇل تەتىكتەر مەملەكەتتىڭ قولىندا بار قارجى رەسۋرستارىنان باستاپ سول ەلدىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان كەن ورىندارى, حالقىنىڭ جاپپاي ساۋاتتىلىعى, گەوگرافيالىق تۇرعىدان ورنالاسۋى سەكىلدى كوپتەگەن باسىمدىقتاردان قۇرالادى. مىنە, ءبىزدىڭ قازاقستانىمىزدىڭ قولىندا وسىنداي ارتىقشىلىقتاردىڭ بارلىعى بار. «ءبىز قازاقستاندىقتاردىڭ ەل بولاشاعىنىڭ تۇتقاسىن نىق ۇستاۋى ءۇشىن «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن قابىلدادىق. بۇگىندە كوپتەگەن تابىستى ەلدەر – قىتاي, مالايزيا, تۇركيا ۇزاقمەرزىمدى جوسپار بويىنشا جۇمىس ىستەۋدە. ءححى عاسىردا ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ ەڭ وزەكتى قاعيدا بولىپ سانالادى. ەگەر ەل ءوز باعىتى مەن باراتىن ايلاعىن بىلمەسە, ەشقانداي جەل وڭىنان سوقپايدى. 2050 ستراتەگياسى ايقىن شامشىراق سەكىلدى باستى ماقساتىمىزدان كوز جازباي, ازاماتتارىمىزدىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءبىزدىڭ 30-50 جىلدا ەمەس, جىل سايىن حالىق تۇرمىسىن جاقسارتاتىنىمىزدى بىلدىرەدى» دەگەن ەدى بۇل جايىندا ەلباسىمىز ءوزىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى جوسپارلارىن ايگىلەگەن بيىلعى جولداۋىندا. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى الىس بولاشاقتىڭ مەجەلەرىن بەلگىلەگەن, سوعان جەتۋدىڭ تۋرا جولدارىن كورسەتكەن باعدارشام بولۋىمەن قاتار, بۇگىنگى كۇنى سانداعان ۇلتتى قۇرايتىن حالقىمىزدى ءبىر ماقسات جولىندا توپتاستىرعان, جارقىن كەلەشەككە جىگەرلەندىرگەن باستى يدەولوگيالىق قۇجاتتاردىڭ بىرىنە اينالۋدا. مۇنى اينالامىزدا ءجۇرىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ بارىسىنا, حالقىمىزدىڭ كوڭىل-كۇيىنە قاراپ تا اڭعارۋعا بولادى. ءيا, الەمنىڭ وسىناۋ اۋمالى-توكپەلى الماعايىپ ساتىندە ءوز ەلىڭنىڭ قايدا كەتىپ بارا جاتقاندىعىن ءبىلىپ وتىرۋدىڭ ءوزى ادامعا ۇلكەن كۇش بەرەدى ەكەن. ويتكەنى ماقسات – ايقىن, جول – ءتۇزۋ. ول ماقسات الەمدەگى ەڭ دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. ال وعان جەتۋدىڭ جولى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ناقتى بەلگىلەنگەن. سۇڭعات ءالىپباي, «ەگەمەن قازاقستان». _________________ماقسات – ايقىن, مۇددە – ءبىر
ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىن جاريالادى. كيەلى سان 7 تاراۋدان تۇراتىن جولداۋ دايەكتى باسىمدىقتارىمەن قىمبات. اۋىل شارۋاشىلىعى ەلىمىزدىڭ وتە كۇردەلى سالاسى بولعاندىقتان, بۇل سالانى دامىتۋدا قايراتتى ەڭبەك, قاجىرلى قولداۋ كەرەك. مىنە, سول كەرەكتى قولداۋلار وسى قاسيەتتى جولداۋدا انىق كورسەتىلگەن. ازىق-ت ۇلىككە قاجەتتىلىكتىڭ ۇدايى ارتا بەرەتىندىگىن ەسكەرتكەن پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن يننوۆاتسيالىق باعىتقا ءتۇسىرۋدى انىقتاپ بەردى. جاھاندىق اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىندەگى باسەكەنىڭ وسە بەرەتىندىگىنە بايلانىستى, جەرمەن جۇمىس ىستەيتىندەر, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزە وتىرىپ, ونىمدىلىكتى ۇدايى وسىرۋمەن قاتار, الەمدىك ساپاعا ساي تاۋار ءوندىرۋدى ءومىردىڭ ءوزى تالاپ ەتىپ وتىرعاندىعىن ەسكە سالدى. سوندىقتان فەرمەرلەرگە, شارۋا قوجالىقتارىنا, كاسىپكەرلەرگە, ءبىر سوزبەن ايتقاندا شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىنە, جاڭا يننوۆاتسيالىق كاسىپورىندار توڭىرەگىندە دامۋدى ۇكىمەتكە جۇكتەپ وتىر. بۇل جەردە ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسە وتىرىپ كوپتەگەن ءتۇيىندى ماسەلەلەردىڭ ءتيىمدى شەشىلەتىندىگىنە كاسىپكەرلەر اسا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ەندى ءىرى كاسىپورىندارعا كەرەكتى قۇرال-جابدىقتار, قوسالقى بولشەكتەردى باسقا ەلدەردەن الدىرماي-اق وزىمىزدە وندىرۋگە مۇمكىندىك تۋادى. سوندا شىعارعان ءونىمىمىز تۇگەلدەي دەرلىك قازاقستاندا وندىرىلگەن بولادى. بۇل – ۇلكەن جەتىستىك. قانشا حالىق جۇمىسپەن قامتىلىپ, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى قارىشتاپ داميدى. نەگىزى ەلباسىمىز الەمنىڭ اسا دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ مەرزىمىنىڭ ءبىرىنشى, 2030 جىلعا دەيىن, دامىعان مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن ەلەپ-ەكشەپ يگەرىپ, وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى كوبەيتىپ, وسى سالانى كەرەكتى قارجىلارمەن قامتاماسىز ەتىپ, وسى ارقىلى كەدەرگىلەردى جويۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. كەلەسى, ەكىنشى 2030-2050 جىلدارعا دەيىنگى كەزەڭدە عىلىمي قامتىمدى جانە جاسىل ەكونوميكا قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ۇردىستە ورنىقتى دامي وتىرىپ, ءداستۇرلى سالالارداعى جوعارى ساپالى ونىمدەردى ەكسپورتقا شىعارۋ ءىسى جولعا قويىلماق. بۇل – وتىزدىقتان ورىن الۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلى. «اۋىل جىلدارى» دەپ جاريالانعان 2003-2005 جىلداردان بەرى قاراي مەملەكەتىمىز اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن ءوندىرۋشى قىزمەت سالاسىنا كوپتەگەن قولداۋلار كورسەتسە, كەيىنگى جىلدارى وڭدەۋشى سالاعا باسا نازار اۋدارۋدا. جولداۋ تاراۋلارىنداعى قولداۋلاردى ءتيىمدى پايدالانساق, قىزىعۋشىلىق تانىتىپ ىسكە اسىرساق, پرەزيدەنتىمىز العا قويعان وتاندىق ءونىمنىڭ 50 پايىزىن ءوزىمىز ءوندىرىپ, ارمانداعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا كامىل مۇمكىندىگىمىز بار. تۇرعانبەك قاناەۆ, ديقان, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, شاردارا اۋدانى. ____________________بيزنەستى دامىتۋ جولى
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ مىندەتى العا قويىلدى. وسى رەتتە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كاسىپكەرلەردى قولداۋ تۋرالى مالىمدەمەسىنىڭ ءمانى وتە زور. ويتكەنى وندا زامان تالابىنا ساي بيزنەستى دامىتۋدىڭ تۇبەگەيلى جوسپار-شارالارى انىق ءارى ايقىن كورسەتىلگەن. اسىرەسە, جوسپارلى تەكسەرىستى توقتاتۋ تۋرالى ايتقانى كاسىپكەرلەردىڭ ويىنان شىعادى. ءجون-جوسىقسىز تەكسەرۋلەردىڭ كاسىپكەرلەر ءۇشىن پايداسىنان زيانى كوپ. ەگەر كاسىپكەرلەر زاڭ تالاپتارى بويىنشا ەڭبەك ەتىپ, بيزنەستەرىن جۇرگىزسە تەكسەرۋشىلەردىڭ ولارمەن «شاتاعى» بولماۋى ءتيىس. مالىمدەمەدە مىناداي جولدار بار: «ەكىنشىدەن بيزنەسكە ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن كاسىپكەرلىك كودەكسىنىڭ جوباسىنا كاسىپكەرلىك قىزمەتتى مەملەكەتتىك رەتتەۋ جونىندەگى زاڭداردىڭ بارلىق نورمالارى شوعىرلاندىرىلۋى ءتيىس». سونداي-اق, قازاقستاندا جاڭادان بيزنەس-ومبۋدسمەن قۇرىلاتىنى جونىندەگى قاعيدا كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىن قورعاۋ جولىنداعى ارەكەت ەكەنىنە كوزىمىز جەتەدى. مەن ءوزىم قۇرىلىس ينجەنەرىمىن. قۇرىلىسپەن اينالىساتىن جانە ونىڭ جوبالارىن جاسايتىن ءوز كاسىبىمنىڭ «بىلگىر-پروفەسسورىمىن» دەسەم ارتىق بولماس. ويتكەنى بيزنەس, ەڭبەك جانە كاسىبي بىلىكتىلىك بۇل سالادا قاتار جۇرەدى. قوعامدا جاقسى ءتارتىپ بولىپ, ءىس-ارەكەت زاڭ اياسىندا, پاراسات-پايىم جانە ادال ۇستانىم نەگىزىندە جالعاسسا – ءبارى دۇرىس ءارى داۋ-دامايعا ۇلاسپايدى. سوندىقتان مالىمدەمەدەگى قۇرىلىس كاسىبى مەن بيزنەسى جونىندەگى قاعيدانىڭ ءمانى ەرەكشە. قۇرىلىس سالاسىندا ءبىزدىڭ مەكەمەدە قالىپتى جۇمىس, ىزدەنىس جانە العا قويعان ماقساتقا جەتۋدىڭ نىشانى بار. كوپسەكباي تولەباەۆ, «الماتىگيپروگور-1» جشس ديرەكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. _____________________________تابيعي گازدى پايدالانا باستادى
الەمدەگى دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ – ستراتەگيالىق ماقسات. الايدا, ونىڭ العاشقى نىساندارى قازىردەن كورىنىس بەرە باستاعانداي. سونىڭ ءبىر مىسالى تۇرعىنداردى جاپپاي كوگىلدىر وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى. جاقىندا تۇركىستان قالاسىنداعى 100-دەن استام تۇرعىن ۇيگە تابيعي گاز بەرىلدى. وسىلايشا كونە شاھاردىڭ تۇرعىندارى ەكولوگيالىق تازا ءارى ىڭعايلى وتىن ءتۇرىن پايدالانا باستادى, ال وتباسىنىڭ بەرەكەسى بولعان انالار مەن ارۋلار تابيعي گازدى تۇرمىستا پايدالانۋدىڭ قولايلىلىعىن سەزىنىپ, ارتىقشىلىعىن باعالاپ تا ۇلگەردى. «قازترانسگاز ايماق» اق تۇركىستان قالاسىنداعى قالاىشىلىك جەراستى گاز قۇبىرلارىن جۇرگىزۋ جۇمىستارىنا ناۋرىز ايىنان باستاپ كىرىسكەن بولاتىن. قالا ىشىندەگى گاز تاراتۋ جەلىلەرىنىڭ, قۇرىلىستاردىڭ جانە ۇيلەرگە قوسىلاتىن قۇبىرلاردىڭ قۇرىلىسى بويىنشا جۇمىستار, سونداي-اق ابونەنتتەردى گازبەن جابدىقتاۋ جۇيەسىنە قوسۋ جۇمىستارى «بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ بويىنداعى ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋ جونىندەگى جوسپار-كەستەگە ساي جۇزەگە اسىرىلۋدا. قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى باستالعان ۋاقىتتان بەرى 7 بريگادا قۇرامىنداعى 60 ادامنىڭ كۇشىمەن 5 شاقىرىمنان استام گاز قۇبىرى توسەلدى. ءوتىنىم بەرگەن 210 ءۇيدىڭ 100-دەن استامىنا ءۇي ىشىلىك گاز قۇبىرى تارتىلدى جانە تابيعي گاز بەرىلدى. كومپانيا تۇرعىندار ءۇشىن جۇكتەمەنى ازايتۋ ماقساتىمەن گاز جەلىلەرىنە قوسىلۋ شىعىندارىن ءبولىپ تولەۋگە دە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. قالا ىشىندەگى گاز جەلىلەرى «قازترانسگاز ايماق» كومپانياسىنىڭ جاڭا تەحنيكالىق ساياساتىنا سايكەس گاز تاراتۋ قۇبىرلارىن جەراستىلىق توسەۋ ادىسىمەن تارتىلۋدا. وسىلايشا قالانىڭ ارحيتەكتۋرالىق كەلبەتىنە نۇقسان كەلمەيدى جانە گاز قاۋىپسىز جەتكىزىلەدى. وتكەن جىلى «قازترانسگاز ايماق» اق «بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنان تۇركىستان قالاسىنا دەيىن گاز جەتكىزەتىن جوعارى قىسىمدى گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاپ ىسكە قوسقان ەدى. كومپانيانىڭ ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن جۇرگىزىلگەن ينۆەستيتسيالىق جوبا شەڭبەرىندە 22 شاقىرىم جوعارى قىسىمدى گاز قۇبىرى جۇرگىزىلدى, 1 اۆتوماتتاندىرىلعان گاز تاراتۋ ستانساسى, 2 گاز رەتتەۋ پۋنكتى سالىندى. ورالحان ءداۋىت, «ەگەمەن قازاقستان». وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, تۇركىستان قالاسى.