ازاماتتىق قىزمەتشىلەردىڭ مارتەبەسى

ول زاڭمەن ايقىندالۋى ءتيىس

قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ جاڭا سايا­سي باعدارىن ۇسىندى. باستى ماقسات – قازاقستاننىڭ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋى. ەلباسى ايتقانداي, ول – ەل تاريحىنداعى ءبىز اياق باساتىن جاڭا ءداۋىردىڭ كەمەل كەلبەتى. وسىناۋ مۇددەلى ماقساتىمىزعا جەتۋ ءۇشىن قوعامدىق دامۋداعى بىرقاتار ماسەلەلەردى زاڭمەن رەتتەپ الۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. زامانىمىزدىڭ عارىشتىق جىلدام­دىقپەن العا باسۋىنا وراي, قازىر ءار سالادا زاڭ جانە زاڭدىق نورمالار قاجەت بولىپ كەلە جاتىر. بۇل – ءومىردىڭ ۇستانىمى جانە تالابى. جاھاندىق دەڭگەيدە الىپ قاراساق, قازىر الەمنىڭ ءار ەلىندە ورىن الىپ جاتقان وقيعالار, ىرگەلى وزگەرىستەر جانە جاڭادان شىعىپ جاتقان پروبلەمالار, تالاپتار, بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى ورتاق كەلىسىمگە كەلە الماي جاتقان ماسەلەلەر بار. ال ەندى ءبىزدىڭ ەلدە بيلىك ءوزىنىڭ ادامي رەسۋرستارىن دۇرىس پايدالانىپ, حالىقپەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس جاسايتىن, ۇنقاتىسۋعا باراتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جانە ازاماتتىق قىزمەتشىلەردىڭ ناقتى مىندەتتەرىن بەلگىلەپ بەرەتىن, ناقتى قاعيداتتارىن ايقىندايتىن جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەلەرىن رەتتەپ الاتىن كەز جەتتى.  ەلدىڭ دامۋىندا ازاماتتىق قىزمەتشىلەردىڭ ءرولى زور. وسى توپقا كىمدەر جاتادى, ولاردىڭ قۇقىقتارى قالاي قورعالعان؟ قوعام تاراپىنان ولارعا جاسالاتىن قولداۋ تۇرلەرى قانداي؟ مىنە, وسى ماسەلەلەر تەرەڭ زەردەلەۋدى قاجەت ەتەدى. ءبىز وسى سالاعا ساراپتاما جاسادىق. جالپى, بۇرىنعى كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە ازاماتتىق قىزمەتكە ارنالعان ارنايى زاڭناما بولمادى. ول كەزدە ازاماتتىق قىزمەت ادامداردىڭ ەڭبەك ەتۋ قىزمەتى نىساندارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلدى. ال بۇكىلالەمدىك تاجىريبەگە نازار اۋدارساق, امەريكا مەن انگليا, فرانتسيا سياقتى ەۋروپانىڭ ءبىراز ەلدەرىندە ازاماتتىق قىزمەتشىلەردىڭ ومىردەگى ءرولى, قوعامداعى ورنى ناقتى ايقىندالعان جانە ول ەلدەردە سولارعا قاتىستى پروبلەمالار جوق. ال تمد بويىنشا ازاماتتىق قىزمەتشىلەردىڭ قۇقىعىن رەتتەيتىن زاڭ تەك ەكى مەملەكەتتە بار. ازاماتتىق قىزمەت تۋرالى شەتەل تاجىريبەسىنە دە كوڭىل اۋدارعان ءجون. مىسالى, ارمەنيا رەسپۋبليكاسى ازاماتتىق قىزمەت تۋرالى جەكە زاڭ قابىلداعان. رەسەي فەدەراتسياسى 2004 جىلى مەملەكەتتىك ازاماتتىق قىزمەت تۋرالى فەدەرالدىق زاڭ قابىلداعان. ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كەلسەك, ازاماتتىق قىزمەتتىڭ قۇقىقتىق نەگىزى 2007 جىلعى 15 مامىردا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك كودەكسىندە قامتىلعان. اتالعان كودەكستە پايدالانىلاتىن نەگىزگى ۇعىمداردا ازامات­تىق قىزمەتكە جان-جاقتى تۇسىنىك بەرىلگەن. وندا ازاماتتىق قىزمەت – ازاماتتىق قىزمەتشىلەردىڭ قازىنالىق كاسىپورىنداردىڭ, مەملەكەتتىك مەكە­مە­لەردىڭ مىندەتتەرى مەن فۋنكتسيالارىن ىسكە اسىرۋعا, مەملەكەتتىك ورگاندارعا تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋدى جۇزەگە اسىرۋعا جانە ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان لاۋازىمدىق وكىلەتتىكتەردى ورىنداۋ جونىندەگى كاسىپتىك قىزمەت ەكەنى جازىلعان. ال ەندى ازاماتتىق قىزمەتشى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىندا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن قازىنالىق كاسىپورىن­داردا, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە اقىلى شتاتتىق لاۋازىمدا ىستەيتىن جانە ولاردىڭ مىندەتتەرى مەن فۋنكتسيا­لارىن ىسكە اسىرۋ جانە مەملەكەتتىك ورگاندارعا تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋدى جۇزەگە اسىرۋ مەن ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا لاۋازىمدىق وكىلەتتىكتەردى جۇزەگە اسىراتىن ادام دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ سالاسىن­داعى قۇزىرەتىندە ازاماتتىق قىزمەت­شى بولىپ تابىلاتىن جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ, الەۋمەتتiك قامسىزداندىرۋ, بiلiم بەرۋ, مادەنيەت, سپورت جانە ۆەتەريناريا سالاسىنداعى ماماندار لاۋازىمدارىنىڭ تiزبەسi جەرگiلiكتi وكiلدi ورگانمەن كەلiسۋ بويىنشا ايقىندالادى. ازاماتتىق قىزمەتشىلەر لاۋازىمدارىنىڭ تىزبەسى, قىزمەتتە بولۋمەن بايلانىستى شەكتەۋلەر, ازاماتتىق قىزمەتشىنى باسقا مەملەكەتتىك مەكەمەگە (قازىنالىق كاسىپورىنعا) جۇمىسقا  اۋىستىرۋ, قىزمەتتەگى جوعارىلاتۋ, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جانە ولاردى قايتا دايارلاۋ, اتتەس­تاتتاۋ ازاماتتىق قىزمەتكە قابىلداۋ ەڭبەك شارتىن جاساسۋ جانە جۇمىس بەرۋشىنىڭ اكتىسىن شىعارۋ جولىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. سونداي-اق, قازاقستان ۇكىمەتى قابىل­داعان ازاماتتىق قىزمەتكە ورنالاسۋ جانە ازاماتتىق قىزمەتشىنىڭ بوس لاۋازىمىنا تۇرۋعا كونكۋرس وتكىزۋ ءتارتىبىن ايقىندايتىن قاۋلى بار. وسى قۇجات اياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ سالاسىنداعى قۇزىرەتتەرى ايقىن­دالعان. ەلىمىزدەگى ازاماتتىق قىزمەتتى زاڭنامالىق تۇرعىدان رەتتەيتىن رەگلامەنت وسىلار. ازاماتتىق قىزمەتشىلەر دە مەملە­كەتتىڭ تاپسىرىسىن ورىنداپ وتىر. سوندىقتان ولاردىڭ قۇقىقتارىن ايقىنداپ بەرۋىمىز كەرەك. ايتالىق, بۇگىنگى تاڭدا ازاماتتىق قىزمەتشىلەرى بار ۇجىمداردىڭ باسشىسى كوپ ماسەلەنى ءوزىنىڭ قالاۋى بويىنشا شەشەدى. مىسالى, مۇعالىمدەر مەن مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ قۇقىقتارى قانداي؟ دارىگەرلەر مەن ەمدەلۋشىلەردىڭ اراسىنداعى قۇقىقتىق ماسەلەلەر. تەك قانا دارىگەر ەمەس, ونىڭ ازاماتتىق قىزمەتشى رەتىندە زاڭدىق نورمالارى جانە مەملەكەت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى ايقىندالۋى ءتيىس. سول سياقتى ونەر سالاسى دا زاڭدىق نورمالارىن بەلگىلەپ بەرۋدى قاجەت ەتەدى. مىسالى, كەيبىرەۋلەر «ونەر ادامدارى تويعا بارىپ, تابىس تاۋىپ ءجۇر» دەپ ايتىپ جاتادى.  ال ولاردىڭ ازاماتتىق قىزمەتشى رەتىندەگى قوعامداعى ءرولى قانداي؟ ونەردى حالىققا جەتكىزۋ, كەلەر ۇرپاققا قالدىرۋ, الەمنىڭ كلاسسيكالىق تۋىندىلارىن حالىققا سىيلاۋ وڭاي اتقارا سالاتىن ءىس ەمەس. باستى ماقسات – ونەر ارقىلى حالىققا رۋحاني بايلىق بەرۋ, جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ! ەل دامۋىنىڭ يدەولوگيالىق سالاسىندا ونەر ادامدارىنىڭ ورنى ەرەكشە. بىزدەر وڭىرلەرگە بارعاندا سايلاۋشىلار قوياتىن سۇراقتار از ەمەس. سونىڭ ءبىر-ەكەۋىن ايتا كەتەيىن. كوپتەگەن ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى ازاماتتىق قىزمەتشىلەرگە جالاقى تولەۋگە كەلىپ تىرەلەدى. مىسالى, مەكتەپتى الاتىن بولساق, 200 وقۋشىسى بار شاعىن ءبىلىم ۇياسىنىڭ ديرەكتورى دا, 2000 وقۋشى وقيتىن مەكتەپتىڭ باسشىسى دا بىردەي كولەمدە جالاقى الادى. نەگە بۇلاي؟ سول سياقتى ەڭبەك ءوتىلى بار, جوعارى ساناتتاعى مۇعالىمنىڭ جالاقىسى مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ جالاقىسىنان جوعارى. وسىنىڭ بارلىعىن رەتتەپ, جىگىن اشىپ الۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار, ەڭبەك جانە حالىق­تى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى جالاقىنىڭ تولەنۋى جان باسىنا قاراي ەسەپتەلەتىنىن العا تارتادى. ياعني, كىم قالاي جۇمىس ىستەدى, سوعان وراي ەڭبەكاقىسىن الۋى كەرەك. بىراق جۇمىس ىستەپ جۇرگەن ميلليوننان استام ازاماتتىق قىزمەتشىنىڭ ارقايسىسى قالاي جۇمىس ىستەپ جاتقانىن كىم ايقىن باعالاي الادى؟! ال ءبىز ونداي مونيتورينگ جاساۋ ءۇشىن زاڭدىق نورمالارمەن ارقايسىسىنىڭ ورنىن, ەڭبەك كۇنىن ءتيىمدى پايدالانعاندا ولارعا قويىلاتىن تالاپتاردى بەلگىلەپ الۋ قاجەت ەكەنىن, سودان كەيىن بارىپ جالاقى تولەيتىندەي جۇيەنى ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. مىسالى, ادامداردىڭ ءبارى دە «مەن جاقسى جۇمىس ىستەپ ءجۇرمىن» دەپ كورىنگىسى كەلەدى. كىمگە؟ ارينە, ديرەكتورعا جاقسى كورىنگىسى كەلەدى. ايتالىق, كوپ ساباق العان مۇعالىم جاقسى جۇمىس ىستەي مە الدە ءوز ءپانىن تەرەڭ بىلەتىن ۇستازدىڭ ەڭبەگى ناتيجەلى بولا ما؟ نەمەسە ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىدە وقۋشىلارى جوعارى بالل العان مۇعالىمنىڭ ەڭبەگى ءتيىمدى مە؟ سونىڭ بارلىعى زاڭدىق نورمادا بەلگىلەنۋى, ايقىندالۋى قاجەت. بۇگىنگى تاڭدا الەمدە جاھاندانۋ ۇدەرىستەرى ءجۇرىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىز قازىر ءوزىمىزدىڭ عىلىمىمىز بەن ءبىلىمىمىزدى, ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى الەمگە تانىتۋ جولىندا قىرۋار ىستەر اتقارىپ كەلەدى. الەمدە رۋحاني بايلىقتىڭ دا كۇرەسى ءجۇرىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى كەرەك. ال وسى سالادا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن ازاماتتىق قىزمەتشىلەرىمىزدى قورعايتىن, ولارعا كۇش-قۋات بەرەتىن, مورالدىق تۇرعىدا تىرەك بولاتىنداي زاڭ بولۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز. سول سەبەپتى ەلىمىزدە ءبىز كورسەتىپ وتىرعان قاعيداتتارعا جاۋاپ بەرەتىن ازاماتتىق قىزمەت تۋرالى زاڭ قابىلداعانىمىز زامان تالابىنا ساي كەلەدى دەپ ويلايمىن. دەموكراتيانىڭ نەگىزى ازاماتتاردىڭ اتا زاڭمەن جانە باسقا دا قۇقىقتىق زاڭدارمەن قورعالۋى, ءار ادامنىڭ ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاسالۋى, قوعامداعى ورنى جانە ونىڭ جۇمىس ىستەۋ قاعيداتتارى ناقتىلانۋى كەرەك. وسى تۇرعىدان العاندا, ەلىمىزدە بارلىق زاڭدار قابىلدانعان. تەك ءبىر عانا جەتىسپەي تۇرعانى – ازاماتتىق قىزمەتشىلەرگە ارنالعان جەكە زاڭ. قازىر قازاقستاندا 90 مىڭنان اس­تام مەملەكەتتىك قىزمەتشى بار. ال ازاماتتىق قىزمەتشىلەردىڭ سانى – 1 ملن.-نان استام. اتالعان قىزمەتكەرلەردىڭ ۇستىمىزدەگى جىلعى 14 اقپاندا قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەرگەن تاپ­سىرماسىنا سايكەس 2014 جىلعى 1 ساۋىردەن باستاپ لاۋازىمدىق جالاقى­لارىنا 10% مولشەرىندە قوسىمشا اقى قوسىلاتىنى بەلگىلى. ەلىمىزدە ازاماتتىق قىزمەتشىلەرگە شامامەن العاندا 960 ملرد. تەڭگەدەن استام قارا­جات جۇمسالادى. الداعى ۋاقىتتا بۇل كورسەتكىش ودان ءارى ۇلعايا تۇسەتىنى انىق. جاڭا زاڭدا, بىرىنشىدەن, اتالعان سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇقىقتارى ايقىندالسا, ەكىنشىدەن, ولارعا بولىنەتىن قارجىنىڭ ناقتى, ءتيىمدى پايدالانىلۋىنا قول جەتكىزىلۋى قاجەت. سوعان وراي, قازىرگى زاماننىڭ تالابىنا سايكەس وسى ماسەلەنى كوتەرىپ جاتىرمىز. بۇل تەك مەنىڭ عانا ويىم ەمەس, «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ جانىنداعى وڭىرلىك ساياسات جانە ماسليحاتتارمەن جۇمىس جونىندەگى كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ دە ۇستانىمى. ءبىز جوسپارلى تۇردە بۇل ماسەلەمەن اينالىستىق. ۇستىمىزدەگى جىلى 27 اقپاندا اتالعان كەڭەس وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىنە شىعارىلىپ, ارنايى تالقىعا سالىندى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ايدا قۇرمانعاليەۆا بايانداما جاساپ, ءوز ۇسىنىستارىن العا تارتتى. وتىرىستا «مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2014 جىلعى 17 قاڭتارداعى «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» جولداۋىندا اتالعان ماسەلەگە قاتىستى ويلارى ورتاعا سالىندى. وسى ورايدا, ەلباسىنىڭ ۇكىمەتكە ازاماتتىق قىزمەتشىلەر ەڭبەكاقىسىنىڭ جاڭا ۇلگىسىن ازىرلەۋدى تاپسىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون. اتالعان ءىس-شارالار مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2014 جىلعى 20 قاڭتارداعى №733 جارلىعىمەن بەكىتىلگەن جالپىۇلتتىق ءىس-شارالار جوس­پارىنا ەنگىزىلدى. الداعى ۋاقىتتا زاڭ قابىلدانعان كەزدە ەسكەرەتىن جايتتار بار. ايتا­لىق, بۇگىنگى تاڭدا مۇعالىمدەر ءبىر مينيستر­لىككە قاراسا, ونەر ادامدارى ەكىنشى مينيسترلىكتە, الەۋمەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرى ءۇشىنشى مينيسترلىكتە, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ماماندارى ءتورتىنشى مينيسترلىكتە, سپورتشىلار باسقا ءبىر اگەنتتىككە قارايدى. ءسويتىپ, ازاماتتىق قىزمەتشىلەر ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرىندا شاشىراپ كەتكەن. سولاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن زاڭ جوباسىنا مۇددەلىلىك تانىتىپ, قابىلدانۋىنا جاۋاپتى بولاتىن ءبىر مينيسترلىك جوق. وسى ماسەلەلەر دە «نۇر وتان» پارتياسى جانىنداعى اتالعان كەڭەستىڭ وتىرىسىندا كوتەرىلدى. جاڭا زاڭدا مىناداي قاعيداتتار  قامتىلۋعا ءتيىس: ازاماتتار قۇقىقتارىنىڭ, بوستان­دىقتارىنىڭ جانە زاڭدى مۇددەلەرىنىڭ مەملەكەت مۇددەلەرى الدىنداعى باسىمدىق قاعيداتى; رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ قىزمەت­كە قول جەتكىزۋگە جانە ءوز قابىلەتتەرى مەن كاسىبي دايارلىعىنا سايكەس جوعارى­لاتىلۋعا تەڭ قۇقىقتىلىق قاعيداتى; ازاماتتىق قىزمەتشىلەردىڭ كاسىبيلىك جانە جوعارى بىلىكتىلىك قاعيداتى; ءمانى بىردەي جۇمىستاردى ورىنداعانى ءۇشىن ەڭبەككە اقىنى تەڭ تولەۋ قاعيداتى; جوعارى تۇرعان مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى ادامدار ءوز وكىلەتتىگى شەگىندە قابىلداعان شەشىمدەردى ورىنداۋدىڭ باعىنىستى قىزمەتشىلەر ءۇشىن مىندەتتىلىك قاعيداتى; بۇل قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزگى  باستاۋلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابى­لادى. ول مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىرتۇتاستىعىنا جانە زاڭنىڭ جوعارى كۇشى بولاتىنىنا, تومەنگى ورگانداردىڭ جوعارى ورگاندارعا باعىنىستىلىعىنا نەگىزدەلەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا مەملە­كەتتىك مەحانيزمنىڭ بارلىق بۋىندارىندا اتقارۋشىلىق ءتارتىپ ءۇشىن شىنايى جاعدايلار جاسالادى. الەمدىك پراكتيكادا جالاقى تولەۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدا ءتۇرلى تاسىلدەر قولدانىلادى, سوعان قاراماستان, ولاردىڭ ءمانى قىزمەتكەردىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىك دەڭگەيىنە, اتقارىلاتىن جۇمىستىڭ كۇر­­­دەلىلىگى مەن جاۋاپتىلىعىنىڭ ءدا­رەجەسىنە قاراي بەلگىلەنۋىندە بولىپ وتىر. ءدال وسى پرينتسيپتەر مەن تاسىلدەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ازاماتتىق قىزمەتشىلەردىڭ ەڭبەگىنە اقى تولەۋدىڭ جاڭا مودەلىنىڭ وزەگى ەتىپ الىناتىن بولادى. ماسەلەن, جاڭا مودەلدە رەسپۋبلي­كا­لىق, وبلىستىق, اۋداندىق جانە اۋىل­­دىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ ءارتۇرلى دەڭگەي­لەرىنە جاتقىزىلاتىن بولادى, سەبەبى ولار قابىلدايتىن شەشىمدەردىڭ اۋقىمى مەن ولاردىڭ باسقارۋشىلىق جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ دەڭگەيى وزگەشە بولىپ تابىلادى. نەمەسە, مۇعالىمدەرگە كوڭىل اۋدارساق. ولاردىڭ دايىندىق جانە بىلىكتىلىك دەڭگەيى بىلىكتىلىك ساناتتارىندا كورسەتىلەدى, وعان قاراي ولاردىڭ لاۋازىمدىق جالاقىلارى ايقىندالاتىن بولادى. «ازاماتتىق قىزمەتشىلەر تۋرالى» زاڭدى كوپ كۇتتىرمەي ومىرگە الىپ كەلۋ كەرەك دەگەن ءوزىمىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى بەرىپ وتىرمىز. سەرىكباي نۇرعيساەۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.