ولكەتانۋشى

ۆالەري ستارودۋب حالقىمىزدىڭ شەجىرەسىن ءبىر قازاقتان كەم بىلمەيدى

قازاقستان – ۇلتارالىق تۇسىنىستىك پەن كونفەسسياارالىق كەلىسىم سالتانات قۇرىپ وتىرعان مەملەكەت. ەلىمىزدى مەكەندەيتىن سانداعان ۇلتتار وكىلدەرىنىڭ بارىنە دە بويلارىنداعى مۇمكىندىكتەرىن اشىپ كورسەتۋگە تولىق جاعداي جاسالعان. بۇل سوزىمىزگە ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىزدىڭ ءىس-ارەكەتى تولىقتاي دالەل بولا الادى. ول قازاق حالقىنىڭ باۋىرمالدىعى مەن مەيماندوستىعى­­­نىڭ ارقاسىندا ءوزىن قوعامنىڭ تولىققاندى مۇشەسى رەتىندە عانا سەزىنىپ قويماي, قازاقتىڭ وتكەنىنە قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن ولكەتانۋشى دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن.  «كوڭىلدىڭ كوزى اشىلماسا, كوز ەشنارسەنى كورمەيدى» دەگەن راس ەكەن. قاراپ وتىرسا, تۋعان جەردەگى ءار تاس, ءار تال «سويلەپ» كەتكەلى تۇر ەكەن عوي. 1986 جىلعى «نايزاعايدىڭ» جارقىلى ساناعا ساۋلە ءتۇسىرىپتى. ونىڭ ارتىنشا, 1988 جىلى ناۋرىزدىڭ حالىقتىق مەرەكە ەكەنى رەسمي تۇردە مويىندالدى. وسى ناۋرىز تابيعاتتىڭ بۋسانىپ ويانۋى, كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋى عانا ەمەس, ەلدىڭ تەڭەلۋى, ادىلەتتىلىكتىڭ ورنىعۋى, ادامدار ساناسىنىڭ ويانۋى ەكەندىگىن سارى جىگىت تە تۇسىنگەن. ونىمەن اڭگىمە قۇرۋ كىمگە بولسا دا قىزىقتى. سارىكول, ودان قالدى قوستاناي ءوڭىرىنىڭ تاريحىن بەس ساۋساقتاي بىلەدى. ول ءۇشىن تۋعان جەردىڭ تاريحىنان, ءار حالىقتىڭ سالت-ءداستۇرى, تۇرمىس ەرەكشەلىگىنەن قىزىق ەشنارسە جوق سەكىلدى, ونى قىزىقتىرىپ, ىنتىقتىرىپ كەلەدى. اۋىلداعى باسقوسۋلاردا ۋكراين جىگىتى قازاقتاردىڭ رۋىن, شەجىرەسىن تاراتىپ بەرگەندە تالايدىڭ اۋزى اشىلىپ قالعان. – سارىكول اۋدانى ءوڭىرىن نەگىزىنەن كەرەيلەر, ونىڭ ىشىندە سيباندار جايلاعان. قانجىعالى, سوسىن قىپشاقتان تارايتىن كۇرلەۋىت رۋى دا نەگىزىنەن وسى جەردى قونىس ەتكەن. ال قاتار جاتقان ۇزىنكول اۋدانىنا قاراي ۋاق تارايدى, مەڭدىعارا اۋدانىندا نەگىزىنەن كەرەيلەر, سوسىن قىپشاقتار بار, –دەيدى مەنىڭ «كوزىمدى اشىپ». ايتقانىنىڭ ءبارى راس. وبلىستا تاريحشىلار دا, ولكەتانۋشىلار دا از ەمەس. سولاردىڭ ىشىندە كەيدە حالقىمىزدىڭ تاريحى جونىندە قازاق تىلدىلەر مەن ورىس تىلدىلەر ايتقان ۋاجدەردىڭ باسى بىرىكپەي, ەكى جاققا ايىرىلىپ جاتادى. اركىم كورپەنى وزىنە قاراي تارتىپ, تاريحتىڭ جۇلما-جۇلماسىن شىعارادى. قارنىڭ اشادى, ارينە. ال ۆالەري ۆاسيلەۆيچتىڭ اڭگىمەسىن تىڭداعاندا بىلىمدىلىكپەن قاتار, ادامگەرشىلىكتى, تازالىقتى, شىنايىلىقتى, تۋراسىن ايتاتىن ادىلدىكتى سەزىنىپ وتىراسىڭ. – ەن دالانى جايلاعان قازاققا كۇن كورۋ وتە اۋىر بولدى. ويتكەنى, مالدىڭ جاعدايىن جاساۋ وڭاي ما؟ ولاردىڭ كۇنكورىسى, كيىمى دە, ازىعى دا مال بولدى. بايلاردى تاقىرعا وتىرعىزاتىن تابيعي جۇتتى بىلاي قويىڭىز, مالىن قۋىپ كەتۋ, جايىلىم-سۋاتىن الىپ قويۋ سەكىلدى وزبىرلىقتار, ىشكى-سىرتقى جاۋلاردىڭ ارەكەتى بەينەتتى ومىردەگى حالىقتىڭ ازابىن ودان سايىن قالىڭداتىپ  جىبەرگەن عوي. مىنە, وسىنداي كەزدە باراق اۋليە سەكىلدى حالىقتىڭ ءوز اراسىنان شىققان تۇلعالار وزىنە قورعان بولعان. مەن باراق اۋليەنى دالاداعى العاشقى پاتسيفيست دەر ەدىم, ول جاۋلاسۋعا قارسى بولدى, ادىلدىكتى جاقتادى. «جاراتقاننىڭ الدىندا ادامنىڭ بارلىعى بىردەي» دەگەن ءسوزدى اۋليە ادام عانا ايتادى. پۋگاچەۆ جەڭىلگەننەن كەيىن اسكەرىنىڭ سارقىنشاقتارى ءبىزدىڭ وڭىرگە دەيىن كەلىپتى. رەسەيگە بارسا ولاردى دا باسشىسى سەكىلدى ازاپتى ءولىم كۇتىپ تۇردى. سوندىقتان ولار دالاعا, رەسەي پاتشاسىنىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن جەرگە «قۇرۋدىڭ» امالىن جاساعان. ازىپ-توزعان ورىستاردى باراق قارسى الىپتى, ولارعا نان, سۋ بەرىپ, تىرىلتكەن. قانشا دەگەنمەن قاراقشىلار ەمەس پە, تويىنىپ العان سوڭ الگىلەر باس كوتەرە باستاپتى. اراسىندا شودىر دەگەن بىرەۋى باراقتىڭ وزىنە دوق جاساعان, شەكتەن شىعىپ, ونى جەكپە-جەككە شاقىرىپتى. باراق وڭ قولىنا مىلتىعىن الىپ, قورعاسىنمەن قاپتاعان قولعاپ كيگەن سول قولىن شەتكە ۇستاپ, قاراپ تۇرا بەرىپتى. باتىرسىنعان شودىر شۇرىپپەنى باسىپ قالعاندا وق باراقتىڭ سول قولىنا تيەدى, دەنەسىنە دارىماي, قورعاسىن قولعاپقا جابىسىپ قالادى. باراق وزىنە قاراي جۇرگەندە, اتىپ تاستايدى دەپ قورىققان شودىر ءبىر ۋىس بولادى. بىراق باراق اتپايدى, شودىرعا كەلىپ: «مىنا وق سەنىڭ جاقسىلىققا قايتارعان جاقسىلىعىڭ با ەدى؟» – دەپتى. سوندا شودىر باراقتىڭ اياعىنا جىعىلىپ, كەشىرىم سۇراعان ەكەن, – دەپ اڭگىمە تيەگىن اعىتادى ۆالەري ۆاسيلەۆيچ. – باراق اۋليە كەرەي مە دەيمىن, – دەدىم اڭگىمەنى «ۇرلەپ» قويعىم كەلىپ. – جوق, باراق اۋليە قانجىعالى عوي. باراق دەگەن ءسوزدىڭ توركىنى سوناۋ شۋمەرلەرگە جەتەلەپ كەتەتىنىن بىلەسىڭ بە؟ باراق اۋليە 1711 جىلى تۋىپ, 92 جاس جاساعان. نەگىزى, قازاق دالاسىندا بىرنەشە باراق بولعان, كەيبىرەۋلەر اۋليە باراقتى ابىلقايىردى ولتىرگەن باراق سۇلتانمەن شاتاستىرادى, – دەپ ك ۇلىپ الدى. ول باراق اۋليە تۋرالى كوپ زەرتتەدى. كىتاپتاردى اقتارۋمەن قاتار, اۋىلدارداعى اقساقالداردى كوپ تىڭدادى. وتكەن ۋاقىتتىڭ سۋرەتىن سول كۇيىنشە جادىندا ساقتاعان قۇيما قۇلاق اقساقالدار بۇرىن كوپ بولدى. سول كىسىلەردىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق اسپاعانىن كوپتەگەن كىسىلەر قازىر وكىنە ەسكە الادى. سولاردىڭ ءبىرى ۆالەري ۆاسيلەۆيچ. – اقساقالدارمەن بىرگە دالانىڭ ىشىنە بۇككەن قانشاما سىرى بىرگە كەتتى. ءبىز وسى جونىنەن ۇتىلعان ۇرپاقپىز... وي-وي! ساياسات تا, ۋاقىت تا بىزگە باس بۇرعىزبادى. قازىر ءبىزدىڭ قولىمىزداعى دەرەكتەر تام-تۇمداپ جيناپ ۇلگەرىپ قالعانىمىز, – دەيدى وكىنىپ. بۇعان ونىڭ ءوزىنىڭ دە كوزى جەتتى. 90-جىلداردىڭ ىشىندە شوقان ءۋاليحانوۆ قايدا تۋعان دەگەن ماسەلە كوتەرىلدى. «كەمەڭگەر عالىم قازىرگى سارىكول اۋدانىنداعى كۇنتيمەستە مە, الدە اۋليەكول اۋدانىنداعى قۇسمۇرىندا تۋدى ما؟» دەگەن وي توڭىرەگىندەگى ايتىسقا وبلىستاعى قازاق زيالىلارى, عالىمدار اتسالىستى. بۇل ۆالەري ۆاسيلەۆيچتى دە قىزىقتىردى, وسى ىسكە قۇلاي كىرىسكەنىن ءوزى دە سەزبەگەندەي. قانشاما كىتاپتاردى اقتاردى, كوپ جاساعان اقساقالدار اڭگىمەسىن ىزدەپ ءجۇرىپ تىڭدادى. ۆالەري ۆاسيلەۆيچ شوقان ءۋاليحانوۆ قۇسمۇرىندا ەمەس, كۇنتيمەستە تۋعان دەگەن پىكىر جاعىندا قالدى. ونى ءوزى دە دالەلدەدى. – 1835 جىلى شوقان تۋعاندا قۇسمۇرىنعا اسكەري بەكىنىس ءالى تۇسپەگەن ەدى, ول 1838-39-جىلدارى دايىن بولدى. شىڭعىس قۇسمۇرىنعا اۋىسقاندا شوقان 3-4 جاستاعى ويىن بالاسى بولاتىن. مەندە ماناش قوزىباەۆتىڭ حاتى ساقتاۋلى, وندا عالىم شوقاننىڭ تۋعان جەرى كۇنتيمەس ەكەنىنە عىلىمي توقتام جاسالعانىن ايتا كەلىپ, ءبىر بۋما ارحيۆ قۇجاتتارىن قوسا سالىپ جىبەرگەن ەدى, – دەيدى ۆالەري ۆاسيلەۆيچ. «التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز» دەمەي مە؟! شوقان, شىڭعىس ءۋاليحانوۆتار نەمەسە كۇنتيمەس تاقىرىبى ولكەتانۋشىنى قىزىقتىرا ءتۇستى. وسى كۇنتيمەستەگى ەسكى بەيىتتەن تابىلعان تاستاعى اراب قارپىمەن جازىلعان جازۋدى وقىتۋ ءۇشىن ول ارابشا حات تانيتىن كىسىلەردى ىزدەدى. ونى ۋنيۆەرسيتەتتە اراب ءتىلىن وقىعان حانكەرەي جاڭاباەۆ دەگەن دوسى وقىپ بەردى. وندا: «تاريحي جىل ساناۋ بويىنشا 1871 جىلى 21 قاراشادا كەرەي رۋىنان شىققان امانبايدىڭ ۇلى ءوسىپ اۋىر ناۋقاستان 58 جاسقا قاراعان شاعىندا جالعان دۇنيەدەن وزدى» دەپ جازىلىپتى. – مۇنىڭ قىزىعى بار. وسى تاستى سىيلاس دوسى بولعان ءوسىپتىڭ بەيىتىنە شىڭعىس قويدىرعان. تاستاعى جازۋ ءوسىپ تۋرالى ەل اۋزىنان جيناعان مالىمەتتەرىممەن بىردەي بولىپ شىقتى, – دەيدى ولكەتانۋشى. تاعى ءبىر قىزىعى, ۆالەري ۆاسيلەۆيچ كۇنتيمەستە شىڭعىس سالدىردى دەگەن مەشىتتىڭ ورنىن تاۋىپ, ىرگەتاسىنىڭ تاسىن تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە وتكىزەدى. – ۇزىنكول اۋدانىنان 90 جاستان اسقان بەگەن اسقاروۆ دەگەن اقساقالدى تاۋىپ الدىم. ول كىسىنىڭ اتالارى كۇنتيمەستى جايلاعان ەكەن. اقساقال كۇنتيمەسكە كەلگەن سوڭ, بىرەسە توبەگە كوتەرىلگەن كۇنگە, بىرەسە جەرگە قاراپ ءجۇرىپ, «مىنا جەردى قازىڭدار, وسى جەردە شىڭعىس سالدىرعان مەشىتتىڭ ىرگەتاسى جاتىر» دەدى. قازىپ بەردىك, اقساقال ءبىر مەترگە دە قاتەلەسپەپتى, تەگىستەلىپ, ءشوپ ءوسىپ كەتكەن جەردەن ىرگەتاس شىعا كەلدى. اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, مۇندا تاتارلار قۇيعان قىزىل كىرپىشتەن سالىنعان مەشىت بولعان ەكەن. ءبىر عاجابى, سول زاماننان بەرى اۋىل قانشاما وزگەرىپ, ۇيلەر, مال قورالار سالىنعانىمەن, مەشىتتىڭ ۇستىنە ەشقانداي قۇرىلىس تۇسپەگەن. مۇندا دا ءبىر سىر بار ما, كىم ءبىلسىن, – دەيدى ۆالەري ۆاسيلەۆيچ. كۇنتيمەستىڭ ماڭايىن جايلاعان, 30-جىلدارى قۋعىندالعان اتاسى بەگايداردىڭ ءىزىن تابۋ ءۇشىن سوناۋ رەسەيدىڭ تۇمەن وبلىسىنان ەرگەن توبىلجانوۆ دەگەن قانداسىمىزدىڭ ۆالەري ۆاسيلەۆيچكە جۇگىنۋى دە قىزىق اڭگىمە جەلىسى. – ولار سيباننان تارايدى ەكەن. ول كەزدە قازاقتار رۋىمەن بىرگە قونىستانعان. سول ارقىلى بەگايداردىڭ قاي اۋىلدا تۇرعانىن انىقتادىم. سوسىن ارحيۆ قۇجاتتارىنا جۇگىنىپ, ونىڭ قارلاگتا وتىرعانىن, ودان امان ورالىپ, سوعىسقا بارىپ, لەنينگراد تۇبىندە قازا تاپقانىن انىقتاپ بەردىم. وسى ءۇشىن ەرگەن تۇمەننەن ماعان ەكى رەت كەلدى, – دەيدى ول. ولكەتانۋشى جيعان-تەرگەنىن ەكى كىتاپقا جيناستىردى. «يستوريچەسكيە, كۋلتۋرنىە ي پامياتنىە مەستا سارىكوليا» دەپ اتالاتىن العاشقى كىتابىن وقىرماندار جىلى قابىلدادى. وتكەن جىلى عانا «پيسما يز دەرەۆني» اتتى ەكىنشى كىتابى شىقتى. ەكى كىتابىندا دا ولكەتانۋشى ءوڭىردىڭ, حالقىمىزدىڭ تاريحىنا بايلانىستى ەل اۋزىنان جيناعان اڭگىمەلەردى تاريحي قۇجاتتارمەن شەگەلەپ وتىرادى. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز – فيزيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى. زەينەت جاسىندا بولسا دا بۇگىنگە دەيىن مەكتەپتەن قول ۇزگەن ەمەس. ۆالە­ري ۆاسيلەۆيچتىڭ سارىكول اۋدانىنداعى حالىق دراما تەاترىنىڭ جەتەكشىسى ەكەنى جالپى جۇرتقا ءمالىم. بۇل ءوزى ايتپاسا بولمايتىن, ايتساڭ ءبىر ماقا­لانىڭ كولەمىنە سىيمايتىن ۇزاق اڭگىمە. اۋىل­داعى تەاتردا قىرىق جىلدا الپىستان اسا سپەكتاكل قويىپتى, ونىڭ ىشىندە كلاسسيكالىق شىعار­مالاردان باستاپ بۇگىنگى اۆتورلارعا دەيىن قامتىلعان. – شىڭعىس ايتماتوۆ پەن قالتاي مۇحامەد­جا­نوۆتىڭ «كوكتوبەدەگى كەزدەسۋ» پەساسىن ساحنالاۋدى كوپتەن ارمانداپ ءجۇرمىن, بىراق يگەرۋ وڭاي بولماي تۇر. جەكە قالسام, ميىمدى وسى شىعارما شىرماپ الادى, – دەيدى ول اعىنان جارىلىپ. ءيا, ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز قازاققا ەتەنە جاقىندىعىنىڭ ارقاسىندا وسىنداي قۇرمەت بيىگىنە كوتەرىلىپ وتىر. مۇنى وتانىمىزداعى ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ ناعىز جارقىن مىسالى دەسەك تە قاتەلەسپەيتىنىمىز انىق. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, «ەگەمەن قازاقستان». قوستاناي وبلىسى, سارىكول اۋدانى. –––––––– سۋرەتتە: ۆالەري ستارودۋب باراق اۋليە كەسەنەسىنىڭ الدىندا.