يادرولىق قارۋسىزدانۋدىڭ باستى قۇرالى

قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ گااگا قالاسىندا وتكەن ءىىى جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە سويلەگەن ءسوزى, سونداي-اق, ەلباسىنىڭ فورۋم بارىسىندا جەتەكشى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋلەردە كوتەرگەن ماسەلەلەرى الەمدىك باق-تار تاراپىنان ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. بۇگىن سولاردىڭ ءبىر پاراسى وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىر. 

قحر توراعاسى سي ­تسزينپين گاا­گا­دا قازاقستان پرە­زي­دەنتى نۇرسۇلتان نا­زارباەۆپەن كەز­دەس­تى. كەزدەسۋدە سي تسزينپين قازىرگى جاع­داي­دا قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزى اناعۇرلىم ارتا تۇسەتىنىن اتاپ كورسەتتى. ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا  نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى جىلدىڭ مامىر ايىنا بەلگىلەنگەن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس (اوسشك) سامميتىنە قاتىسۋ ءۇشىن قحر-عا ساپارى مۇمكىندىك تۋعىزاتىن بولادى.

قحر توراعاسى ن.نازارباەۆپەن ەكى­­جاق­تى قاتىناستاردى تەرەڭدەتۋ, ساۋدا, ەكونوميكا, قۋات تاسىمالداۋ, اۋىل شارۋاشى­لىعى سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعاي­تۋ, سونداي-اق, حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ما­ڭىزدى ماسەلەلەر جونىندەگى پىكىر الماسۋدىڭ جالعاساتىنىنا ءۇمىت ارتاتىنىن ءبىلدىردى. قىتاي تاراپى قازاقستاندىقتار­مەن بىرلەسە وتىرىپ, ساپاردىڭ اسا ۇلكەن ناتيجە اكەلە­تىنىنە بارلىق كۇش-جىگەردى جۇمسايتىن بولادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ سي ءتسزينپيننىڭ وتكەن جىلعى قازاقستانعا جاساعان ساپارى ەكىجاقتى قاتىناستاردى دامىتۋعا ەرەكشە سەرپىن بەرگەنىن اتاپ ءوتتى. ساپار بارىسىندا قول جەتكىزىلگەن ماڭىزدى ۋاعدالاستىقتار بۇگىندە رەتىمەن جۇزەگە اسىرىلۋدا. قازاقستان قىتايدىڭ شىنايى جانە سەنىمدى ارىپتەسى بولىپ تابىلادى. قازاقستان قحر-عا جالپى كولەمدەگى رەفورمالاردى تەرەڭدەتۋدە تابىستار تىلەيدى, قىتاي تاراپىمەن بىرلەسىپ, بارلىق سالالار بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە نيەتتى. ن.نازارباەۆ اوسشك سامميتىنە دايىندىق جۇمىستارىنا جوعارى باعا بەردى جانە فورۋمنىڭ تابىستى وتەتىنىنە سەنىمدى ەكەنىن ءبىلدىردى.   قازاقستان پرە­­زي­دەنتى نۇر­سۇل­تان نا­زارباەۆ جاپوندىق اتوم ستانسالارى ءۇشىن ۋران جەتكىزۋگە دايىن ەكەنىن اتادى. قا­زاقستان باسشىسى بۇل مالىمدەمەنى  جا­پو­نيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى سيندزو ابەمەن كەزدەسۋى كەزىندە جاسادى. «بىزدەردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىمىزداعى نەگىزگى پۋنكت – ەنەرگەتيكا, اسىرەسە, يادرولىق ەنەرگەتيكا. قازاقستان ءىرى ۋران ءوندىرۋشىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىندىقتان, ونى جاپونيانىڭ اتوم ستانسالارىنا جەتكىزۋشى رەتىندە قاتىسا الار ەدى», – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. پرەزيدەنت, سونداي-اق, بىرلەسكەن جوبا – اقمولا وبلىسىندا سيرەك مەتالدار وندىرەتىن زاۋىت جۇمىس ىستەيتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇدان بولەك, ول رەسپۋبليكادا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامالار بويىنشا ەكى ەل اراسىندا تەحنولوگيالىق جانە يننوۆاتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ مۇمكىندىگىنە نازار اۋداردى.   «ءبىزدىڭ بار­لى­عى­مىز جەكەلەگەن ساياساتكەرلەردىڭ 5 ­اەس, 15 اتوم رەاكتورى جۇمىس ىستەپ تۇر­عان جانە زىمىراندىق تەحنولوگيا سالاسىندا الەۋەتكە يە ۋكرايناعا يادرولىق مارتەبەنى قايتارۋ جونىندەگى جاۋاپسىز مالىمدەمەلەرىنە قاتتى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرۋىمىز كەرەك». 24 ناۋرىزدا گااگاداعى ءىىى جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت وتىرىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىلاي دەپ مالىمدەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءسوزى بويىنشا, بيىلعى شارا جاھاندىق قاۋىپسىزدىك داعدارىسى جاعدايىندا وتۋدە. «ونىڭ ەڭ باستى سەبەبى – «قوسارلانعان ستاندارتتار» تاجىريبەسىنە نۇكتە قويا الماعان ساياسي ەرىك-جىگەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن حالىقارالىق قۇقىقتى بىرجاقتى قولدانۋ بولىپ وتىر. يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ العان مىندەتتەمەلەرىنىڭ بارلىعىن كەشەندى تۇردە مۇلتىكسىز ورىنداۋى ەرەكشە ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىز. جيىرما جىل بۇرىن قازاقستان دا بەلارۋس پەن ۋكراينا سياقتى جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ەرەكشە ۇلەس قوستى. ءبىزدىڭ ەلىمىز يادرولىق قارۋدىڭ اسا مول قورىنان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. يادرولىق قا­­رۋ­دى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا يادروسىز مەملەكەت رەتىندە قوسىلدى», دەپ اتاپ ءوتتى قازاقستان پرەزيدەنتى. سونىمەن قاتار, نۇرسۇلتان نازارباەۆ G-8 جانە G-20 شەڭبەرىندەگى جۇمىستاردىڭ جاھاندىق پروبلەمالاردى شەشۋ شارالارىنىڭ تيىمدىلىگى تولىق ەمەس ەكەنىنە توقتالدى. «بورت سىرتىندا قالعان بۇل توپتاردىڭ دا مۇددەسى ەسەپكە الىنۋى قاجەت. سوندىقتان وسى داعدارىستان شىعۋدىڭ جولىن ىزدەستىرۋ ءۇشىن مەن ەكى جىل بۇرىن G-Global باستاماسىن كوتەردىم. بۇل ءپىشىن جەدەل قولداۋ تاپتى جانە بۇگىندە وعان الەمنىڭ 190 ەلى قاتىسۋدا. بۇل – ادامزاتتىڭ ءوزىن ءوزى جوياتىن يادرولىق قارۋدىڭ قاۋىپ-قاتەرىنە قارسى كۇرەستە ادىلەتتى, ءمولدىر, كوپپوليارلى, تۇراقتى الەمدىك تارتىپكە شاقىراتىن جول. بۇعان بالاما جوق ەكەنىنە سەنىمدىمىن. الەم 2001 جىلدىڭ 11 قىركۇيەگىندە بولعان جاعدايداعىداي جالپىعا ورتاق قاتەرگە قارسى ۇزاق مەرزىمگە جانە جۇيەلى نەگىزدە بىرىگۋى قاجەت»,  دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.   قازاقستان پرەزي­دەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ گااگادا ءىىى جا­ھان­دىق يادرولىق قاۋىپ­سىز­دىك جونىندەگى ءسامميتتىڭ پلەنارلىق وتىرىسىنا قاتىستى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ سوزىندە رەسپۋبليكا جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ءۇشىن ءىس-شارالاردى جالعاستىرىپ كەلە جاتقانىن, وسىعان بايلانىستى كۇش بىرىكتىرۋدى قاجەت ەتەتىن بىرقاتار باعىتتاردى اتاپ بەردى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر كەپىلى – تولىق جانە جالپىعا بىردەي يادرولىق قارۋسىزدانۋدى اتادى. قازاقستان پرەزيدەنتى كەزەك كۇتتىرمەس مىندەتتىڭ تاعى ءبىرى يادرولىق تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «انتيتەررورلىق ناۋقان مەملەكەتتەردىڭ بەيبىت ماقساتتاعى يادرولىق باعدارلامالارىنا, تەحنولوگيالار مەن جابدىقتار الۋ, ءبىلىم مەن تاجىريبەلەر الماسۋ قۇقىقتارىنا شەك قوي­­­ماۋى ءتيىس. قازاقستان اەس-كە جانە اتوم ستان­­ساسىن سالۋعا قاجەتتى يادرولىق وتىننىڭ تولىق تسيكلىن جاساۋدى جوسپارلاپ وتىر»,  دەدى ن.نازارباەۆ. بۇعان قوسا, مەملەكەت باسشىسى قازاقستان الداعى ۋاقىتتا ماگاتە-ءنىڭ ءرولى مەن بەدەلىن ارتتىرۋدى قالايتىنىن اتادى. رەسپۋبليكا يادرولىق قارۋدان ازات جاڭا ايماق, ونىڭ ىشىندە تاياۋ شىعىستا قۇرۋدى قولدايدى, دەدى پرەزيدەنت. «ءبىز ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق جاساۋ تۋرالى شارتقا قول قويعان قاتىسۋشى ەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرۋ تۋرالى حاتتاماعا «يادرولىق بەستىكتىڭ» تەز ارادا قول قويۋىنا ءۇمىت ارتامىز», دەپ اتاپ ءوتتى  قازاقستان پرەزيدەنتى.   نيدەرلاندتا قا­­­­زاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­­­باەۆ­تىڭ بەينەسى بەينەلەنگەن جاڭا گول­لاند­تىق پوشتا ماركاسى مەن «پرەزيدەنت نازارباەۆ» قىزعالداق گ ۇلىنىڭ جاڭا سورتى تانىس­تىرىلدى, سونداي-اق, روتتەردام قالاسى مەرياسىنىڭ باستاماسىمەن «استانا» جاڭا الاڭى اشىلاتىندىعى جاريا ەتىلدى. بۇل نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاق­­ستاننىڭ نيدەرلاندتاعى دوستارى» قازاق­ستاندىق-نيدەرلاندتىق ساياسي كلۋبى مۇشە­لەرىمەن كەزدەسۋىندە بەلگىلى بولدى. شارا بارىسىندا پرەزيدەنت قازاقستان گوللاندتىق كومپانيالارمەن ىنتىماقتاسۋعا جانە ءوزارا ءىس-قيمىلدى كەڭەيتۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتاتىنىن اتاپ ءوتتى. «قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى نيدەر­لاندتىڭ ينۆەستيتسياسى 30 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى. ءوزارا تاۋار اينالىمى 10 ميلليارد دوللار دەڭگەيىندە, بۇل – ەو ەلدەرى اراسىنداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش. بۇگىندە قازاقستان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدا. وسىنىڭ اياسىندا 500-دەن استام كاسىپورىن قۇرىلدى, 600 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. ءبىز گوللاندتىق كومپانيالاردى بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە شاقىرامىز. ءبىزدىڭ ەلىمىز مۇناي-گاز, ءتۇستى جانە قارا مەتاللۋرگيا, حيميا سالالارىندا وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى دامىتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتادى. ءبىز وسىنداي وندىرىستەرگە پرەفەرەنتسيا ۇسىنامىز جانە ءتيىستى ينفراقۇرىلىمدار جاسايمىز. سونداي-اق, اقپاراتتىق جانە اۋىلشارۋاشىلىق سالالارىندا دا ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدى قالايمىز», دەدى ن.نازارباەۆ. نۇرسۇلتان نازارباەۆ, سونداي-اق, گوللاند­­­تىق جوعارى تەحنولوگيالىق كاسىپورىندارى جەتىستىكتەرى كورمەسىندە بولدى. كورمەدە 25 كومپانيانىڭ, ونىڭ ىشىندە Royal Ten Cate, CLAAS, Royal Dutch Shell, Royal Philips جوبالارى جانە قازاقستاندىق-ەۋروپالىق پەرسپەكتيۆالى بىرلەسكەن جوبالار ۇسىنىلدى. كورمە اياسىندا جالپى كولەمى 328 ميلليون ەۋرودان اساتىن ەكىجاقتى 13 قۇجاتقا قول قويىلدى. شەتەلدىك اقپارات اگەنتتىكتەرىنىڭ حابارلارى بويىنشا ازىرلەندى.