ءدىني تۇسىنىستىك

ەل دامۋىنىڭ ىزگىلىكتى قادامدارىنا جول اشاتىن جانە ىشكى-سىرتقى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى سيپاتقا يە بولىپ وتىر

بۇگىنگىدەي كۇردەلى جاھاندىق باسەكەلەستىك جاعدايىندا ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ, بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋدىڭ قادىر-قاسيەتىن باعالاي ءبىلۋ­دىڭ, تاريحي, ءداستۇرلى قۇندىلىقتارىمىزدى وسكەلەڭ ۇرپاق بويىنا ۇيالاتا ءبىلۋدىڭ ءمانى زور. كۇدىك پەن ۇمىتكە تولى جاھاندىق وزگەرىستەر ۋاقىتىندا ادامزاتتىڭ اقىل-ويى ورتاق ءۇيىمىز – جەر شارى­نىڭ تۇتاستىعىن, ونى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ امان­دىعىن ءسات سايىن تىلەۋلى. ولاي دەيتىنىمىز, تۇتاس ەلدەر مەن ايماقتاردا قاقتىعىستار كوبەيىپ, ونىڭ ارتى ءبىر-بىرىنە قارۋ كەزەنگەن قاندى سوعىستارعا جالعاسىپ, گەوساياسي جاعداي ۋشىعىپ تۇر. بۇعان قاشان اياقتالارى بەلگىسىز ەكونوميكالىق داعدارىستاردى قوسساق, قوردالى ماسەلەلەردىڭ قاتارى قالىڭ كورىنەرى راس. وسىندايدا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم يدەيالارىنىڭ, جاھاندىق كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋ الاڭدارىنىڭ ماڭىزدىلىعى مەن وزەكتىلىگى ءتىپتى ارتا تۇسەدى. اشۋ-ىزانى سابىرعا, ورەكپىگەن كوڭىلدى اقىلعا جەڭدىرگەندە عانا ءوزارا تۇسىنىستىك, تاعاتتىلىق سالتانات قۇرىپ, ادامگەرشىلىك نورماسىمەن ەش سىيىس­پايتىن كولەڭكەلى ارەكەتتەرگە تىيىم سالىنارى انىق. جۇرتشىلىقتى ءدىن اتىن جامىلىپ, دۇربە­لەڭگە سالىپ جۇرگەن, وسىلايشا تۇراق­تى­لىعىمىزعا ۇلكەن قاتەر ءتوندىرىپ وتىرعان لاڭكەستەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى دە الاڭدات­پاي قويمايدى. ولاردىڭ ادامنىڭ ازا بويىن قازا قىلاتىن قانقۇيلى قاسكويلىكتەرى جايلى ونداعان مىسالدار تىزبەلەۋگە بولادى. سوماليدەگى ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان بالعىنداردى قىرىپ سالعان قاندى وقيعانى ەسكە الساق تا جەتكىلىكتى. شىنايى دىنمەن ءۇش قايناسى سورپاسى قوسىلمايتىن مۇنداي راديكالدى توپتار دىندەر مەن ادامدار اراسىنا جىك سالاتىن قاۋىپتى ەلەمەنتتەرگە اينالىپ, ءورىسىن كەڭ جايىپ كەلە جاتقانى جا­سى­­رىن ەمەس. وزدەرىنىڭ ۇستانعان تەرىس باعىتتارى مەن كوزقاراستارى ءۇشىن نەدەن بولسا دا تايىنبايتىن سودىرلار قيمىلىنا قارسى بىرلەسىپ كۇرەسۋ تاجىريبەسىن قازاقستان ۇلگى رەتىندە ۇنەمى كورسەتىپ كەلەدى. ەلباسى ءداستۇرلى جولداۋىندا ەل بولاشاعىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان باستى قۇندىلىقتاردىڭ بىرىنە ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى جانە بۇكىلالەمدىك وڭىرلىك ماسەلەلەردى شەشۋگە جاھاندىق تۇرعىدان قاتىسۋ تالابىن اتاپ كورسەتتى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كەزەڭدەگى قايتا جاڭارۋ ۇردىستەرى, تەرەڭ دەموكراتيالىق رەفورمالار ءدىني قۇرىلىمدى دا اينالىپ وتكەن جوق. سان, ساپا جاعىنان وزگەردى. نەگىزگى سيپاتىن, ءتۇپ-تامىرىن جوعالتپاعان كۇيى قوعامىمىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە, جاماعاتتىڭ رۋحاني تىرەگىنە, يماني سەنىمىنە اينالدى. وسىعان وراي قازاقستاندىقتار اراسىندا تەرەڭ ءدىني تۇسىنىستىك احۋالى قالىپتاستى. ءدىني ينستيتۋتتار, قۇرىلىمدار, كونفەسسيالار قۇرىلىپ, جەرگىلىكتى جەرلەردە دىنگە دەگەن ىنتا-ىقىلاس ارتا ءتۇستى. ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ جۇرتشىلىق الدىنداعى ابىروي-بەدەلى, قوعامدىق ءومىردىڭ ءتۇرلى تاراپتارىنا ىقپالى ايتارلىقتاي ءوستى, زاڭدىق مارتەبەسى نىعايدى. توزىمدىلىك, جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياساتتىڭ ىزگى سيپاتىنا سەنۋ, ازاماتتىق كەلىسىم مەن دىنارالىق تاتۋلىقتى ناسيحاتتاۋ قاشاندا ولاردىڭ باستى مۇراتى بولىپ قالا بەرەدى. قوعامىمىزدا ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ونىڭ تۇراقتىلىعى مەن ءتيىمدى قارەكەتىنىڭ مىندەتتى شارتى بولىپ تابىلاتىنىن جانە مەملەكەتتىڭ وتە ماڭىزدى باسىمدىقتى سالاسىنا جاتاتىنىن ەسكەرسەك, قازاقستاننىڭ تاتۋلىقتىڭ, مادەنيەتتىڭ جانە ءدىننىڭ جاھاندىق ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالعانى الدىمەن ۇلگى ەتىلەرى ءسوزسىز. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشى­لارى­نىڭ استاناداعى سەزدەرى – سونىڭ اي­قىن مىسالى. پرەزيدەنتتىڭ سىندارلى سايا­ساتىنىڭ ارقاسىندا ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ, ءتوزىم­دىلىكتىڭ جانە كەلىسىمنىڭ نەگىزىندە ۇلت­ارا­لىق, كونفەسسياارالىق توپتاسۋدىڭ بەرىك نەگىزى قالاندى. ەلىمىزدە ادامنىڭ ءوزىنىڭ ءدىني ۇعىمىنا سايكەس ءومىر ءسۇرۋ بوستان­دىعى مەن قۇقىعى قاتاڭ ساقتالادى. ءدىن سالا­­سىنداعى قارىم-قاتىناستار ارنايى زاڭ­مەن رەتتەلەدى. ناقتىلى ساياسي جۇمىستا كوپۇلتتى, كوپكون­فەسسيالى قۇرامى بار زايىرلى دەموكراتيالىق مەملەكەت رەتىندە قانداي دا ءبىر دىنگە باسىمدىق بەرۋگە بولمايتىن تۇجىرىم باسشىلىققا الىنادى. قىزىلجار وڭىرىندەگى ءدىني بىرلەستىكتەر اراسىندا دا سەنىمدى قارىم-قاتىناس ورناعان. ولاردىڭ جەتەكشىلەرى مەن وكىلدەرى وبلىس اكىمدىگى جانىنداعى ءدىني بىرلەستىكتەرمەن بايلانىس جونىندەگى كەڭەستىڭ, وبلىستىق اسسامبلەيانىڭ ماجىلىستەرىنە, باسقا دا قوعام­دىق-ساياسي شارالارعا جۇيەلى قاتىسىپ, ءوز ۇسىنىس-پىكىرلەرىن اشىق ءبىلدىرىپ وتىرادى. وبلىس اۋماعىندا 132 ءدىني بىرلەستىك جانە ولاردىڭ فيليالدارى جۇمىس ىستەيدى. 64 يسلامدىق, 31 پراۆوسلاۆيەلىك, 11 كاتوليكتىك, 26 پروتەستانتتىق ۇيىم بار. 65 مەشىت, 27 پراۆو­سلاۆيەلىك شىركەۋ, 44 كاتوليكتەر ءشىر­­كەۋى, 29 پروتەستانتتىق ءمىناجات ءۇيى ورنالاسقان. ءدىن مەن مەملەكەت اراسىنداعى قا­رىم-قاتىناس «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني ءبىر­لەس­تىكتەر تۋرالى» زاڭدا ايقىن كورىنىس تاپقان. قولدانىستاعى زاڭناما بويىنشا قازاقستانداعى كونفەسسياارالىق كەڭىستىك قۇرامى ايتارلىقتاي جەتىلدىرىلىپ, تەرىس پيعىلدى ءدىني اعىمداردىڭ ءىس-ارەكەتىنە باتىل توسقاۋىل قويىلدى. ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى, ەل اۋماعىنداعى شەتەلدىك ميسسيونەرلەردىڭ قىزمەتىنە بارىنشا نازار اۋدارىلىپ, بىرقاتار شەكتەۋلەر بەلگىلەندى. ءبىز بىلتىر جاقىن جانە الىس شەتەلدەردەن 50-گە جۋىق ميسسيونەردى تىركەۋگە الدىق. ولاردىڭ باسىم بولىگى ريم-كاتوليك شىركەۋلەرىنىڭ وكىلدەرى بولىپ تابىلادى. بۇرىندارى كەي شەتەلدىك ازاماتتار ميسسيونەرلىك قىز­مەت­تى تىركەۋدى كۇتپەي-اق جال­عاس­تىرسا, ەندى جىل سايىن قايتا تىركەۋدەن وتۋگە مىندەتتى. ءتيىستى قۇجاتتاردى تولىق كۇيىندە تاپسىرا الماعانداردىڭ ءوتىنىش­تەرىن كەرى قايتارۋعا تۋرا كەلدى. سول سياقتى ميسسيونەرلەردىڭ ءدىني مازمۇنداعى ماتەريالداردى جانە ءدىني ماقساتتاعى زاتتاردى پايدالانۋىنا ساراپتاما جاساۋ قۇقىعى بەرىلگەننەن كەيىن جات اعىمداردى تاراتاتىن, ناسيحاتتايتىن ادەبيەتتەر مەن باسقا دا اقپاراتتاردىڭ كۇرت ازايعانى بايقالادى. كەيبىرەۋلەردىڭ قايىرىمدىلىق ۇيىمدارىن اشۋ, بولماسا ولاردىڭ اتىن جامىلۋ ارقىلى وڭ مەن سولىن ايىرا قويماعان اڭقاۋ جاستارىمىزدى سەكتالارعا, تەرىس ءدىني ۇيىمدارعا تارتۋمەن اينالىساتىنى جاسىرىن ەمەس. ولاردىڭ دا جولدارى كەسىلىپ, جات اعىمدارعا ەرمەۋ جولدارى ۇزبەي ساقتاندىرىلادى. وبلىس اۋماعىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان ءدىني ۇيىمدار مەن ميسسيونەرلەردىڭ قىزمەتى تۇراقتى باقىلاۋدا. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى زاڭناماسىن بۇزۋشىلىق سيرەك بولسا دا كەزدەسپەي قالماي­دى. وندايلارعا زاڭ اياسىندا ءتيىستى جازالار قولدانىلادى. بىلتىر قۇقىق قورعاۋ ور­گان­دارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, 35 ءدىني ۇيىمداردىڭ ىستەرىن اكىمشىلىك سوتقا جولداۋعا تۋرا كەلدى. ولارعا ءدىني بىرلەستىكتەر قۇرۋ, مەملەكەتتىك تىركەۋ تالاپتارىن ورىنداماۋ ءتان. ارالارىندا ءدىني كىتاپتاردى زاڭسىز تاراتۋشىلار دا جوق ەمەس. مۇنداي وقيعا­لار پەتروپاۆل قالاسىندا, ايىرتاۋ, شال اقىن اۋداندارىندا ورىن الدى. پەتروپاۆل, مامليۋت قالالارىندا «يەھوۆو كۋاگەرلەرىنىڭ» ميسسيونەرلىك قىزمەتپەن زاڭسىز اينالىسقانى انىقتالدى. ءدىني بىرلەستىكتەر مەن ۇيىمدارعا بيىك تالاپ قويىلىپ وتىرعاندىقتان, ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ءارتتىرۋ–بىزدىڭ باستى مىندەتىمىز. زاڭ بۇزىلعان جاعدايدا ءتۇرلى بۇرا تارتۋلار مەن بەرەكەسىزدىكتەر ورىن الىپ, ادامدار مەن قوعامنىڭ تىنىشتىعىن كەتىرەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وكىنىشتىسى سول, «يەھوۆو كۋاگەرلەرى», «بلاگودات», «تابيعي جاماعات» سياقتى ءدىني ۇيىمدار قوعام مەن مەملەكەت مۇددەسىنە زيان كەلتىرەتىن زاڭعا قايشى ارەكەتتەرگە ءجيى بارادى.ەل ىشىنە ىرىتكى سالماق بولعان 7 ادام اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. زاڭسىز ميسسيونەرلىكپەن اينالىسۋدىڭ 21 وقيعاسى اشكەرەلەندى. ەكسترەميستىك جانە لاڭكەستىك باعىتتاعى ءىس-ارەكەتتەرگە بارعان 20 ادام وڭىردەگى تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە جازالارىن وتەۋدە. ولاردىڭ 14-ءى ەكسترەميستىك جانە لاڭكەستىك قىلمىس جاساعان. ءدىني ەكسترەميزمنىڭ, تەرىس اعىمداردىڭ الدىن الۋدا داستۇرگە اينالعان ءىس-شارالاردى بەلسەندىلىكپەن قولدانىپ كەلەمىز. سولاردىڭ بىرىنە اقپاراتتىق-ناسيحات توپتارىنىڭ اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىپ وتىرعانىن ايتۋعا بولادى. وبلىس اۋماعىندا جۇمىس ىستەيتىن 13 اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق توپتار قۇرامىنا ءدىني ساۋاتتى, ءبىلىمدى, كوزقاراسى ايقىن ادامدار ەنگەن. ولاردىڭ بەلسەنە قاتىسۋىمەن سەمينارلار, كونفەرەنتسيالار, اشىق اڭگىمەلەر جۇيەلى وتكىزىلەدى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى قايتا دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ وڭىرلىك ورتالىعى تاراپىنان ارنايى كۋرستار ۇيىمداستىرىلادى. يمامداردىڭ ءدىني ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ تۇرعىنداردى ۇشقارى يدەولوگيادان ساقتاندىرۋدىڭ ءبىر باعىتى بولىپ تابىلادى. ىشكى ساياسات باسقارماسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, قالالىق جانە اۋداندىق مەشىتتەردىڭ يمامدارىنىڭ ءبىلىمىن ارتتىرۋ كۋرسى ۇيىم­داستىرىلدى. 18 يمام مەن نايب-يمام سەر­ت­ي­فيكات الدى. كۋرستاردا قازاقستان مۇسىل­ماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ, “نۇر مۇباراك” ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, جەرگىلىكتى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقىتۋشىلارى, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر ءدارىس وقىدى. ء“دىن جانە پاتريوتيزم” تاقىرىبىنداعى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جانداندىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. وعان اۋدان اكىمدەرىنىڭ ورىنباسارلارى, ىشكى سايا­سات بولىمدەرىنىڭ باسشىلارى, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جەتەكشىلەرى, ء“دىنتانۋ نەگىزدەرى” ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى, جەرگىلىكتى ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ جەتەكشىلەرى جينالىپ, پايدالى تاعىلىم الدى. “يسلام جانە ءداستۇر” دەگەن تاقىرىپتا وتكىزىلگەن كونفەرەنتسيا دىنارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ, ءدىني توزبەۋشىلىك كورىنىستەرىنە قارسى ارەكەت جونىندەگى ءوزارا ءىس-قيمىلدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن ءسوز ەتتى. باسقارمانىڭ جانىنان قۇرىلعان ءدىن ماسەلەلەرىن ۇيرەنۋ جونىندەگى ورتالىق اتقاراتىن شارالار اياسى كەڭ. تۇتاستاي العاندا, باسقارما مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءدىني بىرلەستىكتەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىل تاسىلدەرىن جەتىلدىرۋدى, دىنارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋدى جانە ءدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋدى دىتتەيتىن كەشەندى جۇمىستاردى جالعاستىرا بەرەتىن بولادى. مۇراتبەك زەينۋللين, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ءدىن ىستەرى جونىندەگى باسقارمانىڭ باسشىسى. پەتروپاۆل.