سەمەي مەملەكەتتىك مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «ەكولوگيا. رادياتسيا. دەنساۋلىق» اتتى IX ءداستۇرلى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ كەلەدى. ونىڭ سوڭعىسىندا رادياتسيالىق ەكولوگيا مەن قاۋىپسىزدىك, سونىمەن قاتار, ەكولوگيالىق ناشار ايماقتاردا تۇراتىن حالىقتى ەمدەۋ جانە وڭالتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيانىڭ جۇمىسىنا جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, چەحيا, فينليانديا, ءۇندىستان, رەسەي جانە تاعى باسقا ەلدەردىڭ تانىمال عالىمدارى قاتىستى.
ەل پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا سەمەي قالاسىندا راديولوگيالىق مەديتسينا كلاستەرى قۇرىلعان. قۇرامىنا مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەت, رادياتسيالىق مەديتسينانىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جانە سەمەي قالاسىنىڭ وڭىرلىك ونكولوگيالىق ديسپانسەرى كىرەدى.كونفەرەنتسيا بارىسىندا قۇرمەتتى قوناقتاردىڭ قاتارىندا شيمانە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرەزيدەنتى شوتاي كوباياشي, ناگاساكي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى شۋنيچي ياماسيتا; حيروسيما ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رادياتسيوندى بيولوگيا جانە مەديتسينا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى, ماساحارۋ حوشي, ناگاساكي مەديتسينا ورتالىعىنىڭ وكىلى شيگەتو ماەدا, «حيروسيما-سەمەي» كوزعالىسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى چيەكو كوباتاكە, راديولوگيالىق زەرتتەۋلەر ۇلتتىق ينستيتۋتىنىڭ وكىلى شيگەكاتسۋ فۋكۋدا, ءۇندىستاننىڭ شاردا ۋنيۆەرسيتەتىنەن پراتيبحا گۋپتا, فينليانديانىڭ قولدانبالى عىلىمدار, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر مەكتەبى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى لينا ليماتاينەن, تاعى باسقا الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىمدار بولىپ, عىلىمي باسقوسۋدىڭ سالماعىن ارتتىرا ءتۇستى.
جاپونيادان كەلگەن قوناقتار قۇنى 2 ملن. دوللارعا باعالاناتىن مەديتسينالىق وبىر دەرتىن زەرتتەۋ جانە ەمدەۋگە ارنالعان جابدىقتى سىيعا تارتتى. سونىمەن قاتار, كونفەرەنتسياعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ, ەمدەۋ-پروفيلاكتيكالىق مەكەمەلەرىنىڭ, قالالىق جانە وبلىستىق اكىمدىك, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ, ەلىمىزدىڭ جانە تمد ەلدەرىنىڭ زەرتحانالارىنىڭ, وبلىستىق جانە قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ دەپارتامەنتتەرىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. كونفەرەنتسيادا جينالعان وقىمىستىلار وزدەرىنىڭ پايىمدى پىكىرلەرىن, زەرتتەۋلەرىن ورتاعا سالدى.
– سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋى – قازاقستاندىقتار ءۇشىن عانا ەمەس, الەم ءۇشىن تاريحي وقيعا, – دەدى حيروسيما ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رادياتسيوندى بيولوگيا جانە مەديتسينا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى ماساحارۋ حوشي. –قازاق ەلى جارىلىستاردى توقتاتىپ قانا قويماي, الەمنىڭ يادرولىق ومىرىنە وزگەرىس اكەلدى. قۋاتتىلىعى جونىنەن الەمدە ءتورتىنشى ورىندى يەلەنەتىن يادرولىق ارسەنالىنان باس تارتتى. ونىڭ كۇش-قۋاتى انگليا, فرانتسيا, قىتايدىڭ يادرولىق قارۋلارىنان الدەقايدا كۇشتى بولاتىن. قازاقستان پرەزيدەنتى وسى ارەكەتى ارقىلى حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە وراسان زور ۇلەس قوستى. بۇگىندە بۇكىل الەم قازاقستاننىڭ انتيادرولىق ءتاجىريبەسىن قولدانۋى ءتيىس.
سەمەي قالاسىنداعى رادياتسيالىق مەديتسينا جانە ەكولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسور قازبەك اپسالىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, ولار عىلىمي جۇمىستارىندا ۇنەمى جاپونيا, رەسەي, فينليانديا ەلدەرىنىڭ وزىق ءتاجىريبەلەرىنە سۇيەنەدى. سەمەي پوليگونىنداعى سىناقتاردان زارداپ شەككەندەردىڭ 90 پايىزدان استامى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا تۇرادى. 1992 جىلى 18 جەلتوقساندا «سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭ يادرولىق سىناقتار اسەرىنە شالدىققان اۋماقتاردى جانە يادرولىق سىناقتار سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتار كاتەگوريالارىن انىقتايدى.
– ءبىزدىڭ ينستيتۋتقا قاراستى اۋرۋحانا مەن دياگنوستيكالىق كەڭەس ءبولىمى بار, – دەيدى پروفەسسور قازبەك اپسالىقوۆ, – وندا رادياتسيادان زارداپ تارتقان حالىق ەم-دوم قابىلدايدى. ال بۇل جولعى كونفەرەنتسيا بىزدەر ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ءبىز بۇعان دەيىن كوپتەگەن ەلدەردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن بايلانىس ورناتىپ كەلدىك. بۇل جۇمىس ەندى جالعاسىن تابا بەرەتىن بولادى. اسىرەسە, حيروسيما, ناگاساكي ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ رادياتسيانى زەرتتەۋدە كوپ كومەگى بولدى. حالىقارالىق قوعامداستىق ءبىزدىڭ جۇمىستارىمىزعا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. ءبىز يادرولىق قارۋدان باس تارتقان مەملەكەتتىڭ عىلىمي ينستيتۋتى رەتىندە سىناقتاردىڭ زاردابىن جان-جاقتى كورسەتۋگە ۇمتىلامىز.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا شەتەلدىك عالىمدارعا سەمەي پوليگونىنىڭ جەرلەرى زەرتتەلىپ, جارامدىسى اۋىل شارۋاشىلىعىنا قايتارىلىپ وتىرعاندىعى, ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ جاقسارۋى تىڭ جاڭالىق رەتىندە ۇسىنىلدى. 2020 جىلعا قاراي سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ اۋماعى تولىقتاي زەرتتەلىپ بىتپەك. بۇگىندەرى پوليگون اۋماعىندا جوعارى راديواكتيۆتى قاۋىپ توندىرەتىندەي جەرلەر جوق. ەڭ زياندى دەپ تابىلعان كەيبىر تۇستارى عانا قورشالىپ قويىلعان.
سەمەي پوليگونى جابىلعالى بەرى يادرولىق سىناقتاردىڭ زارداپتارىن زەرتتەۋ جۇمىستارىنا 200 ملن. اقش دوللارى جۇمسالعان. سونىڭ ىشىندە قازاقستان تاراپىنان بولىنگەن قارجى 15 ملن. دوللار شاماسىندا بولسا, قالعان قاراجاتتى اقش, جاپونيا جانە تاعى باسقا حالىقارالىق قورلار بەرىپتى. پوليگوننىڭ جالپى اۋماعى 18 500 شارشى شاقىرىمدى قۇراعان بولسا, مامانداردىڭ ايتۋىنشا, پوليگوننىڭ 5,6 مىڭ شارشى شاقىرىم جەرى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا پايدالانۋعا جارامدى بولىپ تابىلادى.
جيىن سوڭىندا ادامزاتتىڭ دەنساۋلىعى, جەر ەكولوگياسى, رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندە باستالعان زەرتتەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرا بەرۋ جونىندە قارار قابىلداندى.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا.
سەمەي.