اكە ازاسى جايلى جىر

قولجازبانىڭ قالاي تابىلعان تاريحىنا توقتالماس بۇرىن ازالى جىرداعى:

جاس قۇيىلىپ اعىلىپ,

بۇلت قايعىردى قامىعىپ,

اي تۇتىلدى اسپاندا,

ازالى پەردە جامىلىپ,

كۇننىڭ نۇرى اجىراپ,

كىرپىكتەن وتى شاشىراپ,

كۇڭگىرت ساۋلە كوڭىلسىز,

كۇڭىرەندى اتىراپ, –

دەپ كەلەتىن زارلى جىرداعى ازالى جوقتاۋعا ءبىر دۇركىن كوڭىل اۋدارعان ءجون سياقتى. جوعارىداعى شۋماقتاردى تاپسىرلەر بولساق, بۇل احات اتامىزدىڭ قاپىدا قازا تاپقان اكەسى شاكارىمدى قايعىرا ەسكە الۋى. جىردىڭ سوڭىندا «بۇ­لار نەگە جىلادى, نەنى ۋايىم قىلادى, تەرەڭ ويلى اقىننىڭ, قالامى قولدان قۇلادى» دەپ كەلەتىن جولداردان تەرەڭ ويلى, كەمەل تولعامدى اقىنىڭ قالامى قولىنان مەزگىلسىز قۇلاعانىن اڭدايمىز.

وسى ءبىر ازالى جىردىڭ قول­­جازبا نۇسقاسىن بىزگە بەرگەن ادام – ەلورداداعى ۇلتتىق مۋ­­زەي­دىڭ عى­لىمي قىزمەتكەرى, شا­كارىم­تانۋ­مەن ازدى-كوپتى اينا­لىسقان ءلاززات ءالجان حانىم. بۇل قا­رىنداسىمىزدىڭ اكەسى تىلەۋقوجا اعامىز جىلىمىق جىلدارى سەمەي وبلىسى, اباي اۋدانىنا قاراستى «اباي» سوۆحوزىندا پروراب بولعان ەكەن. ونىڭ سىرتىندا كوزى اشىق, كونەنىڭ سۇرلەۋ-سوقپاعىن جاقسى بىلەتىن, اسىرەسە ەل ىشىندەگى اباي مەكتەبى مەن دانانىڭ رۋحاني قاي­نارىنا جاقىن ادام بولىپتى. وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى باسىندا ەلگە احات شاكارىم ۇلى كەلەدى. بۇل كىسىنى بىلايعى جۇرت ابايدىڭ تۇقىمى دەپ تانىپ, ۇلكەن لەپەسپەن قۇرمەت كورسەتەدى. احات­تى القاۋشىلار اراسىندا تىلەۋ­قوجا ءالجانوۆ تا بولادى. ءتىپتى ەلدەن ەرەك قۇرمەت كورسەتەدى. قاراپا­يىم قۇرىلىسشىنىڭ قۇرمەتىنە سۇيسىنگەن احات اتامىز قوينىنان ەگىز قوزىداي قوس قولجازبانى سۋى­رىپ شىعىپ, ءبىرىن سوۆحوز ديرەكتورى ساناقبەك قاسىمجانوۆقا, ەكىنشىسىن تىلەۋقوجاعا سىيلايدى. جارىقتىق تىكەڭ اعامىز 2010 جىلى دۇنيەدەن وتەرىندە احات سىيلاعان قولجازبانى ادەبيەت پەن مادەنيەتتەن حابارى مول قىزى لاززاتقا تاپسىرادى.

«اكەم جارىقتىق قاتارداعى قاراپايىم قۇرىلىسشى بولعانى­مەن, حالقىمىزدىڭ رۋحاني قا­زىناسىنا اسا قۇرمەتپەن قارايتىن. ءۇيىمىز تولى كىتاپ بولدى. حات تا­نى­عان ساتتەن باستاپ, ءبارىمىز كىتاپ وقۋدى ادەت قىلدىق. اكەي اباي اتامىزدىڭ شىعارماسىن جاتقا بىلەتىن. سونىڭ اسەرى بولار, ۇلى اقىننىڭ ۇرپاعىنا دەگەن قۇرمەتى دە ەرەك ەدى. احات اتا­نىڭ قولجازباسىن كوزىنىڭ قارا­شىعىنداي ساقتادى. بۇل مۇرا قازىر مەنىڭ قولىمدا تۇر», دەيدى ءلاززات تىلەۋقوجاقىزى.

وسى ورايدا, تانىمال ابايتانۋشى سۇڭعىلا قارت, ابىز اقساقال مارقۇم توكەن يبراگيموۆتىڭ ەس­تەلىگىندە: «احاڭنىڭ تاعى ءبىر كىسى­لىگى قاشان بارساڭ, اكەسىنىڭ جانە ءوزىنىڭ قولجازباسىن كوشىرىپ وتىرادى. كوشىرگەنىن سەنىمدى ادامدار­عا تاراتادى», دەگەنى شىندىققا سا­يىپ تۇر.

جالپى جوعارىداعى جىر قۇر­قۇدىقتا 30 جىل جاتقان اكە مۇر­دەسىن قازىپ العاننان كە­يىن جازىلعان سياقتى. ويتكەنى توكەن اقساقالدىڭ ەستەلىگىندە, قاجى اكەسىنىڭ مۇردەسىن قازىپ الىپ, قايتا جەرلەگەن سوڭ احات جارىقتىق قاتتى تەبىرەنىستە بولدى. كۇندەلىكتى قالامى قولىنان تۇسپەي جىرسوقتى كۇي كەشتى دەپتى.

رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, توكەن اعامىزدىڭ 2020 جىلى 11 تا­مىز كۇنى «Egemen Qazaqstan» گا­زەتىندە جارىق كورگەن ەستەلىك-ەسسەسىندە: «احات 1961 جىلى شىلدە ايى­نىڭ 27-ءسى كۇنى اكەسىنىڭ مۇردە­سىن قازىپ, سۇيەگىن تىرناعىنا دەيىن تۇگەندەپ ساناپ الدى. وسى وقيعا جايلى ءوزى 1992 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىنا كولەمدى ماقالا جازدى. وسى ماقالادا «...اكەمنىڭ سۇيەگىن تاستاعان قۇدىقتى جالعىز قازىپ, العاشقى كۇنى مەتردەن ارتىق قازا المادىم. جانىما ادام الماي جالعىز قازعان سەبەبىم: بىرەۋ بولسا, ول اسىعىپ, سۇيەكتىڭ ءبىر جەرىن سىندىرىپ الار دەگەن وي كەلدى», دەي وتىرىپ, 28 شىلدە كۇنى بارلىق سۇيەگىن تولىق قازىپ العانىن, تەك ەكى سۇيەگى ب ۇلىنگەنى جايلى ايتۋشى ەدى جارىقتىق. ب ۇلىنگەن سۇيەكتىڭ ءبىرى – وڭ جاق توقپان جىلىكتىڭ باسى ەكەن. ءدال سول سۇيەكتەن وق ءتيىپ­تى. ەكىنشى وق ءتوس سۇيەگىن تەسىپ ءوتىپ, وڭ جاق ومىرتقانىڭ قاناتىن تالقانداپتى. احاڭ وتە ۇقىپتى ادام ەدى. اكەسىنىڭ باس سۇيەگىن ولشەپ, شەڭبەرى – 53, ماڭدايى قاراقۇسىنا دەيىن – 31, قۇلاق-شەكە اراسى – 30, ورتان جىلىگى – 43, جىلىنشىگى – 46, جامباسى – 26, باسىنىڭ بيىكتىگى 19 سانتيمەتر ەكەنىن جازىپ العانىن ماعان كورسەتتى.

تامىزدىڭ 8-ءى كۇنى احات اكەسى­نىڭ قازىپ العان سۇيەگىن جيدە­بايعا اپارىپ, ابايدىڭ زيراتىنان 60 مەتر جەردەگى ءدوڭنىڭ ۇستىنە جەرلەدى. جانازاعا 100-گە جۋىق ادام قاتىسىپتى. ەل-جۇرت قاجىنىڭ جەرلەۋ جابدىعىنا 6 قوي, 240 رۋبل اقشا قوستى دەي­تىن احاڭ. احاتتىڭ ءوزى دۇنيەدەن وتكەندە ءدال وسى اراعا اكەسىنىڭ قاسىنا اپارىپ ءوز قولىممەن جەر­لەدىم. جارىقتىق تەكتى ادام ەدى. 1983 جىلى جەلتوقساننىڭ 23-ءى كۇنى احاتقا رەسەيدە تۇراتىن بالاسى «فيزۋلي قايتىس بولدى» دەگەن حابار كەلدى. قايىم مۇقامەتقان ەكەۋىمىز بارىپ ەستىرتتىك. تۋرا ءبىر كۇننەن كەيىن جەلتوقساننىڭ 24-ءى كۇنى مەنىڭ بالامنىڭ ۇيلەنۋ تويى بولاتىن. سودان قايتتى دەيسىز عوي: «سەندەر ەشكىمگە ايتپاڭدار, مەن سەنىڭ بالاڭنىڭ ۇيلەنۋ تويىنا قاتىسايىن», دەدى. تويعا قاتىسىپ, ەرتەڭىندە ءوز بالاسىن جەرلەۋگە ۇشىپ كەتتى» دەگەن جولدار بار.

جوعارىداعى جازبادان ءبىز احات اقساقالدىڭ قانداي ادام ەكەنىن بايقاي الامىز. ويتكەنى بۇل كىسى اباي مەكتەبىنىڭ تاربيەسىن كورگەن ادام. ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «اكەي اباي ءوزىن قالاي تاربيەلەسە, ءبىز­دى دە سولاي تاربيەلەدى. سونىڭ نەگىز­گىلەرى: ادام ەلگە, نە بىرەۋگە پايداسىن تيگىزۋى كەرەك. پايداسىن تيگىزە الماسا, زالالى تيمەسىن. ونان سوڭ, قاتتى تاپسىراتىن نارسەسى – ادالدىق! ادال بولىڭدار, ادالدىڭ ارقانى ۇزىن. بىرەۋدى وتكەلگە سالىپ وتۋدەن ساق بولىڭدار. ەگەر بۇنى ىستەسەڭدەر, ىرزا ەمەسپىن دەيتىن. ادام بالاسىن ۇلتقا, رۋعا بولۋدەن ساقتان, الالاي كورمەڭدەر. بۇلاردان باسقا دا: قايتسە ادام ادامشىلىق اتقارادى؟ جازۋشى, اقىن قانداي بولۋى كەرەك؟ شىن ادام كىم؟ جامان نارسەلەر نەلەر؟ ادامنىڭ قاي مۇشەسى قانداي قىزمەت اتقارادى, قاي مۇشەڭ ارتىق؟ ادامشىلىق مىندەتىن نەمەن اتقارادى؟ ەلگە قالاي ەڭبەك ەتۋ كەرەك؟ – وسىلاردىڭ ءبارىن شەشىپ, كوپ-كوپ اقىل ايتىپ ۇق­تىرادى. وسىلاردى جازىڭدار دەپ تاقىرىپ بەرىپ وتىراتىن. وسى اقىل-كەڭەسىنىڭ ارقاسىندا مەنى مەن قابىش دەگەن بالاسى: «اقىن», «ولەڭ ايت!», «جۇرەك», «ادام كىم؟», «جامان نە؟» دەگەن سياقتى تاقىرىپتا ولەڭ جازىپ, ايتقان اڭگىمەسىن, ەرتەگىسىن قيسسا ەتىپ جازىپ كورەمىز دەپ تالپىناتىن بولدىق. قابىش دەگەن بالاسىنىڭ قابىلەتى ارتىق ەدى. ول اعاي ولەڭدى قولما-قول ايتىپ, ويىن ءدوپ تۇسىرەتىن, 33 جاسىندا قايتىس بولدى. ءبىز دە اكەي سياقتى ءان شىعارامىز دەپ تە تالاپتاندىق, شىعاردىق تا, وسىنىڭ ءبارى اكەي تاربيەسىنىڭ ناتيجەسى. ءبىز اكەيدىڭ تاربيەسىنىڭ ارقاسىندا بوقتىق, ارامدىق دەگەندى بىلمەدىك. كىسى تۇگىلى ايۋاندى دا بوقتاپ كورگەن ەمەسپىز. مالشىلاردى نە ونىڭ بالالارىن بوتەن ساناعانىمىز جوق. ولارمەن بىرگە جاتىپ, بىرگە وينا­دىق. ولاردىڭ ۇلكەندەرىنىڭ ات­تا­رىن اتامايتىنبىز. اتا, اپا دەي­تىنبىز. ولار ءبىزدى جانىنداي جاقسى كورەتىن» دەپ جازادى («جۇلدىز» جۋرنالى, 1992 جىل, № 11).

سول سياقتى شاكارىمتانۋدا بەل­سەندى ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ءلاز­زات ءالجان حانىمنىڭ «شاكا­رىم ۇرپاقتارىنىڭ تراگەديا­سى» اتتى ەڭبەگىندە احات قۇداي­بەر­ديەۆتىڭ 1957 جىلى اباي مۇرا­جايىنا ءوز قولىمەن تولتىرىپ تاپسىرعان قۇجاتتى ۇسىنادى. وندا: احات شاكارىم ۇلى 1900 جىلى 10 شىلدەدە سەمەي وبلىسى, شىڭعىستاۋ اۋدانىندا تۋعاندىعى كورسەتىلگەن. 1922-1927 جىلدار ارالىعىندا سەمەي پەدتەحنيكۋمىن ءبىتىرىپ, 2-3 جىل ءوز ەلىندە باستاۋىش مەكتەپ مۇعالىمى بولىپ ىستەيدى. كەيىن بۇل كىسىگە «حالىق جاۋىنىڭ» تۇقىمى دەگەن جالعان ايىپ تاعىلىپ, 1937 جىلى 13 قارا­شادا سىبىرگە ايدالدى. كۇندىز-ءتۇنى تەرگەۋ, ۇرىپ-سوعۋ, ازاپتاۋ. مۇن­داي قورلىققا شىداماعان ول «جاقىندارىمنان جانىم ار­تىق پا؟» دەپ ءوز جۇرەگىنە ءوزى ينە سۇعادى. بىراق ينە جۇرەككە جەتپەي, جولدا كوك ەتكە تىرەلىپ, امان قالادى. 1975 جىلى عالىم-رەنتگەنولوگ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى م.الياقپاروۆ رەنتگەنگە تۇسىرگەندە ينە كوك ەتتە ءالى تۇر ەكەن. وتكەن ءومىرىنىڭ كۋاسىندەي بولعان سول ينە احات اتامەن و دۇنيەگە بىرگە اتتانادى. ايدالىپ, جەر اۋدارىلىپ جۇرسە دە احات ۇلى ابايدىڭ ەڭ تالانتتى شاكىرتى بولعان اكەسىنىڭ اسىل مۇراسىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, جيناپ جۇرگەن. احاتتىڭ ءوزى دە جاس­تايىنان ونەرگە, ولەڭگە قۇشتار بولعان. تابيعات بەرگەن تالانتى بار دارىندى اقىن كوپتەگەن ولەڭ, پوەمالار جازىپ, ولەڭدەرىنە ءان شىعاردى. «قازىنا» اتتى سازدى-ەتنو­گرافيالىق جيناققا باسىلىپ شىقتى. دانىشپان ابايدىڭ نەمەرە ءىنىسى شاكارىمدەي ۇلى تۇلعانىڭ تۋعان بالاسى احات شاكارىم ۇلى قۇدايبەرديەۆ 1984 جىلى قايتىس بولدى, دەيدى.