قۇندى قۇجاتتار قاۋىپسىزدىگى

شىنىندا ارحيۆ قورىن, تاريحي مۇرا­لاردى, تۇپنۇسقا قۇجاتتاردى بولاشاققا سىنى مەن سىرىن بۇزباي جەتكىزۋ پارىز. شەجىرەلى دەرەككوزدەردىڭ تولىققاندى كەشەنىن ساقتاۋ جانە ولاردى جان-جاق­تى پايدالانۋ بارىسىندا ساندىق جۇيە­نىڭ ءرولى جوعارى. قازىر ارحيۆيستەر وتكەن داۋىردەن بۇگىنگە دەيىنگى كەزەڭدى قام­تيتىن وتاندىق جانە شەتەلدىك ارحيۆتەر دۇنيەسىنە ىلگەرى زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتىر.

جاھاندىق ىندەت كەزىندە ونلاين, تسيفرلى, ەلەكتروندىق فورماتتىڭ قان­شالىقتى ماڭىزدى ەكەنى ايقىن كو­رىندى. مۇنى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك ارحيۆىنە بارعاندا بايقادىق. مۇندا ەلەكتروندى ارحيۆ قۇرىپ, سونى ىسكە قوسۋ ماسەلەسى وڭتايلى شەشىلگەن. ەڭ عاجابى, قۇندى قۇجاتتاردىڭ جوعالۋىن جانە رۇقساتسىز پايدالانىلۋىن بول­دىرماۋ ءۇشىن قالالىق مۇراعات راديوجيى­لىك تەگتەرىن (RFID جۇيەسى) پايدالانا وتىرىپ, قاۋىپسىز ساقتاۋ جانە ولاردىڭ قوزعالىسىن باقىلاۋ جۇيەسىن ەنگىزىپتى. ياكي اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك نەمەسە كيبەرقاۋىپسىزدىك ساياساتى ازىرلەنگەن.

ول قالاي دەيسىز عوي؟! ماسەلەن, بار­لىق تسيفرلانعان قۇجات كەسكىنى نەگىزگى سەر­ۆەردەن بولەك, جەلىدەن تىس ساقتىق كو­شىرمە جۇيەسى ارقىلى جاسالعان ديس­كىلەردە ساقتالادى. الدا-جالدا دە­رەك­قور بۇزىلعان جاعدايدا, بارلىق اقپا­راتتى مۇمكىندىگىنشە تەز قالپىنا كەل­تىرۋگە بولادى.

ء«بىز قويمانى ءداستۇرلى اقپارات قۇ­رال­دارىنا ارنالعان زاماناۋي قۇرال-جاب­دىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋدەمىز. مۇراعات سورەلەرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 7,5 مىڭ كيلومەتردى قۇرايدى», دەيدى استانالىق ارحيۆ ديرەكتورى مەيرام بەكتەمباەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر ارحيۆتە قۇندى قۇجاتتاردى ساقتاندىرۋ قورى قۇرىلۋ­دا. سونىمەن قاتار مۇراعات بازاسىندا ولاردى قالپىنا كەلتىرۋگە ارنالعان تولىققاندى زەرتحانا جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇگىندە مۇراعات قورى 18 ەسەگە وسكەن. قۇجاتتاردىڭ جالپى كولەمى 50 ميلليون پاراق. ولاردىڭ 70 پايىزىنىڭ ءوڭى كەتكەن نەمەسە تومەن كونتراست ماتىنگە تولى. قازىر قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.

قالالىق ارحيۆ الدىندا تۇرعان ما­ڭىزدى مىندەت – مۇراعات ماتەريالدارىن تولىققاندى تسيفرلاندىرۋ. قالا اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن ەلەكتروندى مۇرا­عات جۇيەسى قوسىلعان. جاقىندا ارحيۆ قويماسىنىڭ سىيىمدىلىعىن ارت­تىرۋ ماقساتىندا 210 تەرابايت ساق­تاۋ مۇمكىندىگى بار دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىعى قۇرىلىپتى.

 قازىرگى تاڭدا ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى 4 ميلليونعا جۋىق پاراقتى تسيفرلاندىردى. الدىمەن, تۇراقتى تۇردە سۇرانىسقا يە ماتەريالداردى وڭدەسە, ەكىنشىدەن, تاريحي قۇندىلىعى قىمبات باعالى قۇ­جات­تارعا قايتا جان بىتىرۋدە. بۇل قايتا-قاي­تا پايدالانۋ كەزىندە بوياۋى كەتكەن ەسكى قاعاز ماتەريالداردى اينالىمنان شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال ۇشىن­شىدەن, مۇراعات جەكە جانە زاڭدى تۇل­عالاردىڭ وتىنىشتەرى بويىنشا سارالانىپ, ماڭىزدى ماعلۇماتتاردى تسيفرلاندىرۋدا.

«وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە,  ەلەك­تروندى وقۋ زالى قۇرىلدى. قازىر مۇراعات ماتەريالدارىمەن جۇمىس ىستەۋگە نيەتتى تاريحشىلار نەمەسە عالىمدار قۇ­جاتتاردىڭ ەلەكتروندى كوشىرمەلەرىن عانا پايدالانادى. ءبىز كەرەك دەرەكتەر­دى پوشتا ارقىلى دا جىبەرە الامىز. قۇ­جاتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەندى قاعاز تۇپنۇسقالارى ەشكىمگە بەرىلمەيدى», دەيدى م.بەكتەمباەۆ.

ديرەكتوردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ەرتە مە, كەش پە ءاربىر تۇلعا ءوز وتباسىنىڭ شىعۋ تەگىن, شەجىرەسىن زەرتتەي باس­تايدى. بۇل رەتتە ەلوردالىق مۇراعات شە­جىرەلىك زەرتتەۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ادامدارعا بارىنشا كو­مەك كورسەتەتىن بولادى. قالالىق ارحيۆ ءوزىنىڭ سايتىندا قۇندى قۇجاتتار تىزىم­دەمەلەرىنىڭ تسيفر­لى كەسكىندەرىن ورنالاستىردى. ياعني كەز كەلگەن ادام ۇيدەن شىقپاي-اق كەرەك ­ماتەريالدارمەن تانىسا الادى.

ايتپاقشى, استانالىق مۇراعات زاماناۋي 3D سكانەرىن پايدالانا وتىرىپ, وقىرمانعا قىزىقتى ەكسپوناتتاردىڭ 3D كوشىرمەلەرىن قامتيتىن ۆيرتۋالدى ولكەتانۋ ەكسپوزيتسياسىن قۇردى. بۇل دا وقىرمانعا ۇلكەن ولجا. الداعى ۋاقىتتا ارحيۆ قىزمەتى اقىلى بولۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل شەتەلدىك ارحيۆتەردە بار تاجىريبە. اقىلى قىزمەت قوسىلسا, وتاندىق ارحيۆتەر مەملەكەتكە قول جايماي, از دا بولسا ءوز كۇنىن ءوزى كورۋگە جاع­دايى كەلەر ەدى.