اسىل قازىنالار ارالى

مادەني مۇرانى ساقتاۋ – ستراتە­گيا­لىق ماڭىزى بار مەملەكەتتىك ما­سەلە. ۇلتتىق ءداستۇر, ادەبي جانە ما­­دەني قۇندىلىقتار, تاريحي جادىگەر­لەر ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىسىپ وتىراتىن اسىل قازىنا.

سول اسىل قازىنالارىمىزدى ءبىر كەزدەرى جوعالتىپ الا جازداعانىمىز اقيقات. دەگەنمەن تولىق قۇردىمعا كەتتى دەۋىمىز نەگىزسىز بولار. قانداي دۇنيەنىڭ بولسىن جوقتاۋشىسى, ىزدەۋ­شىسى بولاتىنى ءسوزسىز. سوناۋ جەت­پى­سىنشى جىلدارعا كوز جۇگىرتسەك, ەل ىشىن­­دە ەسىمى ەرەكشە اتالاتىن تۇلعالار جە­تەر­لىك. سولاردىڭ بىرەگەيى كورنەكتى عا­لىم, ەتنوگراف, ۇلت رۋحانياتىنىڭ جاناشىرى وزبەكالى جانىبەكوۆ ەدى.

وزبەكالى جانىبەكوۆ ەلىمىزدەگى كوپتەگەن مۋزەيلەردىڭ اشىلۋىنا باس­تاماشى بولعانى بەلگىلى. قا­زاق­ستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىن ارالاپ ءجۇرىپ قۇندى جادىگەرلەردى جيناق­تاعان ەڭبەگى وراسان. ابزال اعا جەت­پىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا تور­عاي وبلىسىنىڭ ورتالىعى − ارقالىق قالاسىندا ەتنوگرافيالىق مۋزەيىنىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولدى. ءتىپتى سونىڭ العاشقى ەكسپوناتتارىن ءوز قولىمەن اكەلىپ تاپ­سىرىپ, ولكەمىزدەگى مۇراجاي جۇمى­سىنىڭ وركەندەۋىنە قوماقتى ۇلەس قوستى.

بۇگىندە سول وزاعاڭ نەگىزىن قالاعان كيەلى شاڭىراقتىڭ قۇرىلعانىنا 50 جىل تولىپ وتىر. العاشىندا ول ا.يمانوۆ پەن ءا.جانگەلدينگە ارنال­عان تورعاي وبلىستىق تاريحي-ولكەتا­نۋ مۇراجايى رەتىندە اشىلعان. 1998 جىلداردان باستاپ «دالا ولكەسى مۇ­را­جايى» دەپ اتالا باستادى. وسى جىل­­دار ىشىندە مۇراجاي قورىندا 50 مىڭ­­عا جۋىق ەكسپونات جيناقتالدى. قا­زىر­گى تاڭدا مۇنداعى 75 مىڭعا جۋىق جادىگەر, 11 ەكسپوزيتسيالىق زالعا ورنالاستىرىلعان.

ايتالىق, العاشقى قاۋىمدىق قۇ­رىلىستان جاڭا زامانىمىزعا دەيىنگى تاريحي-مادەني جادىگەرلەردىڭ ءتۇر-ءتۇرى بار. ونىڭ ىشىندە ولكەمىزدەن شىققان تاريحي تۇلعالاردىڭ قول­دانعان دۇنيەلەرى, ۇلت-ازاتتىق كوتەرى­لىستە پايدالانىلعان قارۋ-جاراق­تار مەن باتىرلاردىڭ جەكە زاتتارى, الاشورداشىلاردىڭ ەڭبەكتەرى مەن وزدەرىنە تيەسىلى تۇرمىستىق بۇيىم­دار, ارحەولوگيالىق قازبا جۇ­مىس­­تا­رى كەزىندە ولكەمىزدەن تابىل­­عان ءتۇر­لى قولدانبالار, ۇلى دالا­مىز­­دىڭ تابيعاتىن تۇراق قىلعان اڭ-قۇس­تاردىڭ, جان-جانۋارلاردىڭ بەي­نە­لەرى, سونىمەن قاتار شەجىرەلى تورعاي دالاسى مەن ارقالىق قالاسىنىڭ قويناۋىن­داعى قازبا بايلىقتار بار. سالت-ءداستۇرىمىز بەن تۇرمىس تىرشىلىگىمىزدى باياندايتىن ولكەمىزدىڭ ونەر تۋىندىلارىن دا تابا الاسىز. قىسقاشا ايتقاندا, ەل-جەردىڭ تامىرى تەرەڭ تاريحى مەن تاعىلىمعا تولى تىرشىلىگىمەن تانىسۋعا بولادى.

مۇراجايداعى ەڭ قۇندى جادىگەر­­­لەر­دىڭ ءبىرى − «ساۋكەلە». ونى ءو.جانى­بە­كوۆ ءوزى ارنايى تاپسىرىس­پەن اتاقتى شەبەر قىرىم التىنبەكوۆكە جا­سات­قان. ماقساتى – قازاق قىزىنىڭ با­عاسىن كوتەرۋ جانە ۇرپاقتى ۇلتتىق تاربيەمەن سۋسىنداتا وتىرىپ, بەزەندى­رىلگەن ورنەكتەر ارقىلى تورعاي ءوڭى­رىنىڭ تۇرمىسىن كورسەتۋ. وزاعاڭ تاپ­سىر­عان العاشقى جادىگەرلەردىڭ ءبىرى «اعاش استاۋدىڭ» دا وزىندىك تاريحى بار. استاۋ اعاشىنىڭ اسىل ەكە­نىن بىلگەن جايساڭ جاننىڭ بايقام­پاز­دىعىن مويىنداماسقا بولماس. سونى­مەن قاتار قورىمىزدا كەنەسارى قا­سىم­ ۇلى باستاعان كوتەرىلىس باتىرى سارى قوشقاردىڭ كىرەۋكە ساۋىتى ساق­تالعان. باتىردىڭ بۇل ساۋىتى كەيىن­گى ۇرپاقتارىنا باتىلدىق قاسيەتىن دارىتىپ تۇرعانداي سەزىلەدى. تاعى ءبىر اسىل جادىگەر − امانگەلدى باتىردىڭ قانجارى. قانجار مۇراجاي اشىلعان جىلدارى تاپسىرىلعان. باتىر ونى عاپباس سالامات ۇلى ەسىمدى ساربازىنا ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەنى ءۇشىن سىيعا تارتقان كورىنەدى. سىيعا الۋشى باتىر بەرگەن قانجاردىڭ قۇر­مە­تىنە ۇلىنىڭ ەسىمىن قانجار قوي­عان دەسەدى. كەيكى باتىردىڭ وتباسىنا تيەسىلى كەبەجەنى دە قازاق ءۇي­دىڭ تورى­نەن كورۋگە بولادى. باتىر جو­رىق كەزىندە جورتۋىلداپ جۇرگەندە نۇ­را­لى اقساقالدىڭ ۇيىنە قوناق بوپ تۇس­كەن. بارار جەرى الىس بولعاسىن الىپ جۇرگەن زاتتارىمەن بىرگە كەبەجەنى سول كىسىنىڭ ۇيىنە قالدىرعان ەكەن. اق­ساقال كەبەجەنى كەيكىنىڭ كوزىندەي ساق­­تاپ, كەيىن مۇراجايىمىزعا اكەپ تاپسىرعان.

قاراپ تۇرساڭىز وسىنداعى ءار جادى­گەر­دىڭ سىرى سان الۋان. اتا-بابا­مىز قالدىرعان وسىناۋ اماناتتى ار­قا­لاپ, دارىپتەپ كەلە جاتقان مۋ­زەي­­دىڭ زور ەڭبەگىن باعالاماسقا بول­ماس. كەلۋ­شىلەردىڭ دە كوڭىلىنەن شى­عىپ, رۋحاني بايلىق سىيلاي بىلگەن مۇرا­جايى­مىزعا كىم كەلىپ, كىم كەتپەدى دەسەڭىزشى.

ۇلتىمىزدىڭ ابىز قايراتكەرىنە اينالعان دىنمۇحاممەد قوناەۆ اتامىز باس بولىپ, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاھارمانى راقىمجان قوشقارباەۆ, عارىشكەرلەر توقتار اۋباكىروۆ پەن تالعات مۇساباەۆ, سونداي-اق ءابساتتار قاجى دەرباسىلى, ءماريام حاكىمجانوۆا, ابدوللا قارساقباەۆ, تۇرسىنبەك كاكىشەۆ, يمانعالي تاسماعامبەتوۆ, بيبىگۇل تولەگەنوۆا, روزا رىمباەۆا, ەرمەك سەركەباەۆ سىندى ونەر يەلەرى مەن ۇلت جاناشىرلارى بىرنەشە رەت كەلىپ, سىيلى قوناقتارىمىزعا اينالدى. ولكە تاريحىمەن تانىسقان ولار تاڭداي قاعىپ, تىلەكتەرىن بىلدىرگەن. ول مۇراجايىمىز ءۇشىن زور ماقتانىش, ۇلكەن مارتەبە.

سونىمەن قاتار مۇراجاي قالامىز­دىڭ بارلىق مادەني مەكەمەلەرىمەن, ءبىلىم وشاقتارىمەن, وقۋ ورىندارىمەن بىرلەسە جۇمىس اتقارادى. ى.التىن­سارين اتىنداعى ارقالىق پەداگوگيكالىق ينستيتۋىنىڭ ستۋدەنت­تەرىن ءىس-تاجىريبەلىك پراكتيكادان وتكىزىپ, عىلىمي قىزمەتكە دايارلايدى. وسىنداي سان ءتۇرلى سالاعا بولىنگەن قىزمەت تۇرلەرىن قىزمەتكەرلەر ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ, ۇيىمشىلدىقپەن اتقارۋدا.

ىرگەتاسىن وزاعاڭ قالاعان مۇرا­جاي عيماراتى 2020 جىلى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ جاڭا قۇرىلىمدا جۇمىس جاساۋعا تاپسىرىلدى. زاما­ناۋي جاب­دىقتارمەن, تەحنولوگيالارمەن قام­تاماسىز ەتىلدى. جاس مامان­دار جۇ­مىس­قا تارتىلدى. تەك جادىگەرلەردى ەكسپوزيتسيالاپ, زالدارعا ورنالاستى­رۋ جۇمىستارى شەشىمىن تولىق تاپپاي تۇر. ول ءۇشىن بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىنىپ, جاڭا ستاندارتتا ورنالاستىرۋ كەرەك. الداعى ۋاقىتتا ول جۇمىس­تاردىڭ دا رەتى جولعا قويىلادى دەپ سەنىم بىلدىرەمىز. ايتسە دە, جادى­گەرلەردى ۋاقىتشا كورمە قويۋ ارقى­لى كەلۋشىلەردىڭ نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. ەلۋ جىلدىق مەرەكەنى اتاپ ءوتۋ ءۇشىن ءتۇرلى جۇمىستار مەن جوبالار جوسپارلانۋدا. بيىلعى جىلى ايتۋلى مەرەيتوي يەلەرىنىڭ قۇرمەتىنە وراي وتكىزىلەتىن ءىس-شارالاردا اتقارۋعا ءتيىس جۇمىستار لەگى دە رەتىن تاۋىپ جاتىر.

ۇجىمنىڭ جىلدار بويى اتقارعان يگىلىكتى ىستەرى مەن جاقسى ءداستۇرى الدا­عى ۋاقىتتاردا جالعاسا بەرمەك.

ەرنۇر اۋەزحان,

اسەل ءابدىلدينا,

دالا ولكەسى تاريحى وبلىستىق مۇراجايىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى

قوستاناي وبلىسى