مەنسىنبەۋشى ەدىم ناداندى
اقىلسىز دەپ قور تۇتىپ.
تۇزەتپەك ەدىم زاماندى,
ءوزىمدى تىم-اق زور تۇتىپ.
ءانۋار تۇرلىبەك ۇلى ءالىمجانوۆ 1930 جىلدىڭ 12 مامىرىندا بۇرىنعى تالدىقورعان وبلىسى, ۇيگەنتاس اۋدانىنداعى قارلىعاش اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. شەشەدەن ەرتە ايرىلدى, داۋىسى بۇلبۇلداي قۇيقىلجىعان ءانشى اناسى مەڭسۇلۋ ەگىز بالادان قايتىس بولدى, كوپ ۇزاماي لەپسى ستانساسىندا پوشتا باستىعى بولىپ ىستەگەن اكەسى تۇرلىبەك “ۇشتىكتىڭ” ۇكىمىمەن سىبىرگە ايدالعان “حالىق جاۋىنىڭ” تەلەگرامماسىن لەنينگرادقا سوعىپ جىبەرگەنى ءۇشىن يتجەككەنگە كەتتى. جاس بالا ناعاشى اجەسى جاكىشتىڭ قولىندا قالدى, كەيىنىرەك ەكپىندى اۋىلىنداعى ينتەرناتتا تاربيەلەندى. ونىڭ بالالىق شاعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسپەن تۇسپا-تۇس كەلدى. سوندىقتان اۋىل بالالارىنىڭ بارلىعىنىڭ پەشەنەسىنە سول جىلدارى نە جازىلدى, سونىڭ ءبارىن كوردى. ەرتە باستان اۋىر ەڭبەككە ارالاستى: سوقامەن جەر جىرتتى, لەپسى ستانساسىنداعى استىق قابىلداۋ پۋنكتىنە بيداي تاسىدى, اۋىلداعى ماي ايىرۋ زاۋىتىنا كۇنبە-كۇن ءسۇت تاسىمالدادى. وسىلايشا بولاشاق جۋرناليست, پۋبليتسيست, كورنەكتى جازۋشى قارشادايىنان ءومىردى, رەاليستىك سۋرەتتەردى كوزبەن كورىپ, كوكىرەگىنە ءتۇيىپ ءوستى. بالعىن كەزىندە سارايىندا جاتتالعان دەرەكتەر مەن ەستەلىكتەر كەيىن “ۆەچنىە كورني” (1960) اتتى وچەركتەر مەن اڭگىمەلەر جيناعىندا كورىنىس تاپتى.
ونىڭ شىعارماشىلىق سالاسىندا تەوريالىق ءبىلىمىن شىڭداۋعا س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ۇستازدارى, اتاپ ايتقاندا, م.اۋەزوۆ, ح.بەكحوجين كوپ كوڭىل ءبولدى. ستۋدەنت ءا.ءالىمجانوۆتىڭ سول ءداۋىردەگى ۇلى ەرلىگى – دانىشپان تالىمگەرى مۇحتار اۋەزوۆتى نكۆد-نىڭ قاندى شەڭگەلىنەن قۇتقارىپ, ماسكەۋ قالاسىنا جاسىرىن اتتاندىرىپ سالۋى. بۇل تاريحي وقيعا تۋرالى قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ءا.ابىشەۆ, بەلگىلى قالامگەر ع.قابىشەۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ت.جۇرتباي مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوز سوزىنە, دالەلدى فاكتىلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ارنايى ماقالالار جازعانى بەلگىلى. ودان سوڭىراق, كەيىنگى كەزدە ءمالىم بولعانداي, ءبىر توپ ستۋدەنت, ونىڭ ىشىندە ءانۋار ءالىمجانوۆ, ساكەن ءجۇنىسوۆ بار, پروفەسسور م.اۋەزوۆتى ۋنيۆەرسيتەتكە, وقىتۋشىلىق جۇمىسقا قايتادان شاقىرۋ تۋرالى سوكپ ورتالىق كوميتەتىنە حات جولداپتى. قالامى جۇردەك شاكىرتتىڭ ءتۇرلى-ءتۇرلى تاقىرىپتاعى, ءار ءتۇرلى جانرداعى ماتەريالدارى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كوپ تيراجدى گازەتىندە ستۋدەنتتىك جىلدارى ءجيى-ءجيى جاريالانادى. يدەولوگيالىق تەندەنتسياسى باسىم كەڭەستىك جوعارى مەكتەپ اۋديتورياسىندا وسىنداي-وسىنداي ءماندى ىستەرگە ارالاسقان ول 1954 جىلى جۋرناليستيكا ماماندىعى بويىنشا ديپلوم الىپ شىعادى.
قالامگەر ءوزىنىڭ كاسىبي قىزمەتىن وبلىستىق “الما-اتينسكايا پراۆدا” گازەتىنەن باستايدى. باسىلىم ءتىلشىسى شەبەرلىك مەكتەبىنەن وتەدى, ۇيرەنەدى, پروبلەمالىق ماقالالار, پورترەتتىك وچەركتەردى لەك-لەگىمەن جاريالايدى. نەگىزىنەن ورىس تىلىندە جازاتىن قالامگەر الپىسىنشى جىلدارى “لەنينشىل جاس” گازەتىنىڭ وچەركتەر بايگەسىنە قاتىسىپ, جۇلدەلى ورىنعا يە بولادى. وبلىستىق باسىلىمنان العان قالامگەرلىك ءتاجىريبەسى كەيىننەن كەڭەستىك جۋرناليستيكادا ۇلكەن قۇبىلىس رەتىندە قابىلدانعان “ديقان تۋرالى اڭىز” اتتى كوركەم-پۋبليتسيستيكالىق شىعارمانىڭ جەلىسىن شيراتۋعا ەداۋىر اسەرىن تيگىزەدى. اتاقتى كۇرىششى ىبىراي جاقاەۆ تۋرالى وچەركتەگى قاقتىعىستى ءانۋار ءالىمجانوۆ ينديۆيدتەر اراسىنداعى تەكەتىرەس دەڭگەيىندە قالدىرمايدى, ونى دۇنيەتانىمدار اراسىنداعى كۇرەسكە دەيىن كوتەرەدى. اۋداننان كەلگەن اپەرباقان وكىل مەن جەر قاسيەتىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن ديقانشىنىڭ وبرازدارى اق قاعاز بەتىنە ەستەن كەتپەستەي تاڭبالانادى. تاقىرىپتى جەرىنە جەتكىزە زەرتتەگەن جۋرناليست كانىگى عالىم-اگرونومداي, ناتۋراليست-زەرتتەۋشىدەي سويلەيدى. ول قوعامدىق ۇدەرىس بارىسىن, تابيعات ەۆوليۋتسياسىن, جاندى پەيزاجدىق بوياۋلاردى كونتراست ادىسىمەن قۇلپىرتادى, وقىرمان جۇرتشىلىقتى ءتىرشىلىك كولليزياسىنا ارالاستىرا تۇسەدى.
قازاقستان لكجو ورتالىق كوميتەتىنىڭ ورگانى “لەنينسكايا سمەنا” گازەتى رەداكتورىنىڭ العاشقى قازاق ورىنباسارى بولعان دا ءانۋار ءالىمجانوۆ ەدى. سول جىلدارى ول ەل ارالادى, شەتەلدىك ساپارلارعا شىقتى, جاستار فەستيۆالدارىنا قاتىستى. “بەلىي درۋگ, جەلتىي درۋگ, چەرنىي درۋگ” (1958), “كوگدا ۆسترەچايۋتسيا درۋزيا” (1959), “ۆەچنىە كورني” (1960), “پياتدەسيات تىسياچ ميل پو ۆودە ي سۋشە” (1962), “كاراۆان يدەت ك سولنتسۋ” (1963) اتتى كىتاپتار سول ءبىر رومانتيكالىق دۇنيەپايىمنىڭ جەمىسى دەگىمىز كەلەدى. “مەن قازاقتىڭ ۇلىمىن” تولعاۋىندا ول: ء“ارى قاراپايىم, ءارى ماڭگىلىك اقيقات بار: ادام قايدا جۇرمەسىن, تابيعاتتىڭ قانداي اسەم كورىنىسى الدىنان شىقپاسىن, ول ءاردايىم ءوزى تۋعان جەرىنىڭ ءمۇيىسى مەن پۇشپاعىن, العاش قۇلاعىنا جەتكەن انا داۋىسى مەن ءوز حالقىنىڭ اندەرىن, تاناۋدى جارعان ءتۇتىن ءيىسىن, جەلپىپ وتكەن سامالىن, زەڭگىر اسپان تۇڭعيىعىن سەزىنىپ, ءوزىن قوبالجىتقان بولاشاققا قاراي اياق باسقانىن پەرزەنتتىك سەزىممەن ەمىرەنە ەسكە الادى”, – دەپ جازادى.
كۇرىشتىڭ ارقاسىندا كۇرمەك سۋ ىشەدى. كەيىپكەرىڭ تۋرالى ءسوز سويلەي وتىرىپ, امالسىزدان ءوزىڭدى دە كىرىستىرىپ جىبەرگەنىڭدى بايقاماي دا قالاسىڭ. كەيدە قالىڭداۋ, كەيدە جۇقالاۋ جاعىلىپ كەتەدى. ونىڭ نەسى ايىپ؟ راسىندا, وبەكتى حاقىندا كوكىرەككە تۇيگەنىڭدى, كورگەن بىلگەنىڭدى ءوز قاتىسىڭسىز قالاي ايتا الاسىڭ. سوندىقتان وقىرماننان كەشىرىم وتىنە وتىرىپ, اڭگىمەگە ءانۋار تۇرلىبەك ۇلىنا جانە وزىمە قاتىستى ءبىر-ەكى جايتتى كىرىستىرە كەتەيىن. 1966 جىلى الماتىداعى №9 قازاق ورتا مەكتەپ-ينتەرناتىن بىتىرگەننەن كەيىن جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسسەم بە دەگەن نيەتىم جۇزەگە اسپاي قالدى. جاسىعانىم جوق. ەستيتىنمىن, انەكەڭ دە بىرنەشە جىلدان كەيىن وقۋعا كىردى دەپ. كەلەسى جىلى دا سول كەپتى كيدىم. ەكى جولى دا ءبىر عانا بالل جەتپەي قالدى. جاناشىر ناعاشىم شاھزادا جۇمادىل ۇلى بۇل جولى قاتتى ويلاندى. بۇل ەندى بولماس, انۋارعا الىپ بارايىن, ءبىر كومەك جاساسا, سول جاسار دەگەندى ايتتى. ايتەۋىر ءۇمىت قوي. ورتا مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىرگەنمىن, باسپاسوزگە قاتىسىپ ءجۇرمىن. ودان ارتىق نە كەرەك. ءوز ويىم وسىلاي دەيدى.
وتكەن عاسىر. الپىس جەتى. قازان ايىنىڭ بەل ورتاسى. سول كەزدەگى ينتەرناتسيونالنايا كوشەسىندەگى ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ پاتەرىنە ات باسىن تىرەدىك. بالا كەزىنەن كورشى تۇرىپ, بىرگە اسىق ويناپ وسكەن ناعاشىمدى ءانۋار تۇرلىبەك ۇلى قۇشاق جايا قارسى الدى, سەنى دە كورەتىن كۇن بار ەكەن-اۋ دەپ قۇشاقتاپ جاتىر. ۇلكەن كىسىلەر (ەكەۋى ول كەزدە ءالى قىرىققا دا ىلىكپەگەن) اڭگىمە قىزىعىنا بەرىلسە, مەن “ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ” ءتىلشىسى كابينەتىندە ەمىن-ەركىن جۇمساق كرەسلودا شايقالامىن. قابىرعادا دۇنيەجۇزىنىڭ كارتاسى, سورەلەردە كىتاپتار, ءومىرى مەن كورمەگەن شەت ەل فوتواپپاراتى مەن سىرت جۇرتتىق ترانزيستورلى راديوقابىلداعىش. ەكەۋىنىڭ جاراسقان, ەمەن-جارقىن اڭگىمەلەرى قۇلاعىما ەمىس-ەمىس جەتەدى. انەكەڭ اۋىل جايىن, ءوزى بىلەتىن ادامدارىن سۇراستىرىپ وتىرعان سىڭايلى. اقشولاقوۆ كارىم, قاپسالياموۆ شىڭقوجا اقساقالداردىڭ, اقشال, اجىبەك اتالارىمىزدىڭ, الشوراز, ءۇمىتجان اپالارىمىزدىڭ, جارقىناي تاتەمىزدىڭ, باۋبەرىك, ەسەيبەك, شىڭعىس اعالارىمىزدىڭ اتتارى اتالدى-اۋ دەيمىن. دينا دەگەن ءبىزدىڭ اۋىلدا جوق ەسىمدى دە سوندا قۇلاعىم شالىپ قالدى. ەكەۋىنىڭ ءسوزى تاۋسىلار ەمەس. تەك ناعاشىم, مىناۋ مەنىڭ تۋعان جيەنىم, باياعى ءوزىڭ بىلەتىن جىلقىشى قامزانىڭ جالعىزى دەگەندە, جازۋشى ەلەڭ ەتكەندەي مەن جاققا بۇرىلىپ قارادى.
– ۋديۆيتەلنو, ۋديۆيتەلنو. ا, سكاجي, ۆىليتىي وتەتس. كاك جە, كاك جە... رازۆە يا موگۋ زابىت ەگو وتتسا ي ەگو پەگوگو كونيا. نا نەم ون مەنيا نە راز كاتال. يا ي نە زنال, چتو ۋ نەگو ەست ناسلەدنيك. تى چيتال موي رومان “سينيە گورى”؟ ا ۆەد ەگو پاپاشا پروتوتيپ موەگو تابۋنششيكا حامزى, – دەدى ورىسشالاپ. ناعاشىم باسىن يزەپ ك ۇلىپ جاتىر.
بارلىق ءمان-جايعا قانعاننان كەيىن, انەكەڭ ماعان كوزىنىڭ استىمەن سىناي قاراپ الدى دا, ورىس ءتىلىن قاي شامادا بىلەتىنىمدى سۇرادى, ورىس ادەبيەتىنەن, باتىس ادەبيەتىنەن كىمدەردى وقىعانىمدى تاپتىشتەي باستادى.
– قازاق ادەبيەتى جايىندا ساۋال قويىپ اۋرەلەمەيمىن. ونى بىلۋگە ءتيىسسىڭ. مىندەتتىسىڭ. قازىر ورىس كلاسسيگى شىعارماسىنان ءۇزىندى وقيمىن, سونى تاپساڭ – سەنىڭ شارۋاڭا كىرىسۋگە ۋادە بەرەيىن, – دەگەنى قۋاقىلانا. ەرتەرەكتە عابيت ءمۇسىرەپوۆتىڭ مارتىنوۆتىڭ ۇرپاعىمەن ءسوزسايىستا يراكلي اندروننيكوۆكە ءجۇگىنگەنىندەي, ىشتەي ءوز ۇستازىم, ورىس ادەبيەتىنىڭ مۇعالىمى تۇرالىق دونەنباەۆقا سىيىندىم. انەكەڭ كۇبىرلەي باستاپ كەتتى, جاتقا سوعىپ وتىر. ناعاشىم تاستاي قاتىپ قالعان, مۇنداي وقىستىقتى ول دا كۇتپەسە كەرەك.
“ – يزۆينيتە. دوۆولنو ليۋدەي كورميلي سلاستيامي; ۋ نيح وت ەتوگو يسپورتيلسيا جەلۋدوك: نۋجنى گوركيە لەكارستۆا, ەدكيە يستينى. نو نە دۋمايتە, ودناكو, پوسلە ەتوگو, چتوب اۆتور ەتوي كنيگي يمەل كوگدا-نيبۋد گوردۋيۋ مەچتۋ سدەلاتسيا يسپراۆيتەلەم ليۋدسكيح پوروكوۆ”, – دەپ قالامگەر اعامىز ءبىر تىنىستاعاندا, مەن:
“ – بوجە ەگو يزباۆي وت تاكوگو نەۆەجەستۆا! ەمۋ پروستو بىلو ۆەسەلو ريسوۆات سوۆرەمەننوگو چەلوۆەكا كاكيم ون ەگو پونيماەت ي, ك ەگو ي ۆاشەمۋ نەسچاستيۋ, سليشكوم چاستو ۆسترەچال. بۋدەت ي توگو, چتو بولەزن ۋكازانا, ا كاك ەە يزلەچيت – ەتو ۋج بوگ زناەت!” – دەپ جالعاستىرىپ اكەتتىم. ابىروي بولعاندا, وقىعان “بيلەتىم” كەلدى. م.لەرمونتوۆتىڭ ء“بىزدىڭ زاماننىڭ كاھارمانى”. كىرىسپەسى. ءسويتىپ, انەكەڭنىڭ سىنىنان سۇرىنبەي ءوتتىم دەسەم دە بولادى. انەكەڭ ناعاشىم دا كوڭىلدەنىپ سالا بەردى. تالانتتى پۋبليتسيست, دارىندى قالامگەرمەن مەنىڭ جاقىن تانىستىعىم وسىلايشا باستالدى.
قۇداي بەرگەن دارىن ەشقاشان قالىپقا سىيمايدى. ءسوز زەرگەرىنىڭ كيەسى ودان بەتەر. ودان وڭ زارياد تا, تەرىس زارياد تا تارالۋى زاڭدى قۇبىلىس. جاراتۋشىنىڭ ءپارمەنى سولاي. بيىلعى جىلى 12 مامىردا, كوزى ءتىرى بولعاندا, سەكسەن جاسقا كەلەر انۋار(بەك) تۇرلىبەك ۇلى ءالىمجانوۆ تۋرالى ايتار وي دا وسى تەزيستەر ءتوڭىرەگىنەن شىقسا كەرەك-ءتى. ەڭ الدىمەن, ونىڭ ورنى كوزى تىرىسىندە دە بولەك, وقشاۋ ەدى. قازىر ءتىپتى ويسىراپ تۇر. مىنا سىلدىرى كوپ زاماندا ءانۋاردىڭ كوسەمسوزىن ەلى-جۇرتى ىزدەۋدە, ءبىتىمى بولەك ءۇنىن ساعىنا ەسكە الۋدا.
ءا.ءالىمجانوۆتىڭ پروزاسىن, جول-ساپار وچەركتەرىن, ەسسەلەرىن, سويلەگەن سوزدەرىن وقىپ وتىرعاندا, سول زامان قان تامىرىنىڭ بۇلكىلىن, زامانا اعىسىن بايقاعانداي بولاسىڭ. سونىمەن قاتار ونىڭ شىعارمالارى كەلەشەكتى دە مەڭزەگەن, كۇنگە دە بەت العان. ول ءبىر شىعارماسىندا, الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا “ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ” ءتىلشىسى رەتىندە م.اۋەزوۆپەن ساپارلاس بولىپ, سول كەزەگى ستالينابادقا (دۋشانبەگە) تاشكەنت ارقىلى ۇشقاندارىن باياندايدى. ۇشاقتارى وزبەك اعايىنداردىڭ باس قالاسىنا كەشىگىپ كەلىپ, تاجىك استاناسىنا اتتانار كولىكتىڭ ۇزاپ كەتكەنىنىڭ كۋاسى بولادى. مۇحاڭ سول جەردە قاباعىنا كىربىڭ ۇيالاپ, قىرسىق دۇنيەگە نارازىلىعىن, بويىنداعى اۋرۋ-سىرقاۋىن تىزە باستايدى. ءانۋار اعامىز جالما-جان وزبەك ارىپتەستەرىنە حابارلاسا قويادى, ەكى وكپەلەرىن قولدارىنا الىپ كاميل ياشەن, عافۋر عۇلام باستاعان وزبەك جازۋشىلارى قۇراق ۇشىپ جەتەدى. بىرەر مينۋتتان سوڭ رەسپۋبليكا باسشىلارىنىڭ ءبىرى – شاراف راشيدوۆ تە اۋەجاي باسىنان تابىلادى. اۋەجاي زالى ەندى كوڭىلدى وتىرىسقا ۇلاسادى. وزبەك ۇكىمەتى قازاقستان دەلەگاتسياسىنا ارنايى ۇشاق ءبولىپ, بۇلار ستالينابادتاعى جازۋشىلاردىڭ حالىقارالىق جيىنىنا بابىمەن, بازارلى اتتانادى. وسى جەردە ايتپاي كەتپەسكە بولمايتىن تاعى ءبىر فاكتى بار. كەيىن لەنيندىك سىيلىققا ۇسىنىلعان شىعارمالاردىڭ قاتارىندا شاراف راشيدوۆتىڭ رەۆوليۋتسيا تاقىرىبىنا ارنالعان رومانى دا بولعان, سوندىقتان ساياسي قايراتكەر مۇحاڭدى كوپ جاعالاسا كەرەك. بىراق داناگوي قازاقتىڭ بۇيرەگى شىڭعىس ايتماتوۆقا بۇرىپ, جاس پروزايكتىڭ كانديداتۋراسى ءوتىپ كەتىپتى.
قازاقستانداعى ادەبي ورتاعا ءسىڭىسۋ ءانۋار سىندى تۇلعالارعا دا وڭايعا سوقپاعان. جازۋشىلار وداعى ول كەزدە پرولەتار كوشەسىندە. وداق باسقارماسىنىڭ توراعاسى – عابيدەن مۇستافين, جاۋاپتى حاتشىسى – سەيىتجان وماروۆ. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, كەزەكتى ءبىر جيىندا “ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ” ءتىلشىسى بولاتىنداي بۇل كىم ءوزى, بۇنىڭ الەۋەتتى قولداۋشىسى بار, ۇلكەن جەردە تىرەۋشىسى بار شىعار دەگەن كوڭىلگە كەلەرلىك ءسوز ايتىلادى. ول سويلەۋشىنى ءسابيت مۇقانوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ قولداعانداي سىڭاي تانىتادى... وسى جاعدايدان كەيىن جاس ادەبيەتشى باسقا رەسپۋبليكاعا كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. ەكى ايداي ۋكراينادا “ليتگازەتانىڭ” ءتىلشىسى مىندەتىن اتقارادى. جاسى كىشى قىزمەتكەرلەرىمەن ۇنەمى “سىنوك” دەپ سويلەسەتىن تاماشا عالىم, ادەبيەت سىنشىسى, گازەتتىڭ باس رەداكتورى, بايىرعى ورىس زيالىسى ب.ريۋريكوۆ بىردە تەلەفون سوعىپ:
– ۇلىم, سەنى “موسكۆا” قوناقۇيىندە اۋەزوۆ كۇتىپ وتىر. كيەۆتەن ماسكەۋگە جىلدام جەت, – دەيدى.
“مەن مەيمانحاناعا كەلىپ, ءنومىردىڭ ەسىگىن قاقسام, مۇحاڭ بولمەسىندە ەكەن ءبىرسىپىرا اڭگىمەلەستىك, ءوزىنىڭ بۇرىنعى ستۋدەنتى ەكەنىمدى, فولكلوردان بىزدەن زاچەت العانىمدى ايتىپ بەردىم. م.اۋەزوۆ وتىرىپ: “سەن, شىراعىم, ەلگە ورال”, – دەدى. ەلگە قايتتىم. “ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ” قازاقستان جانە ورتا ازيا بويىنشا ءتىلشىسى جۇمىسىنا كىرىسىپ كەتتىم. گازەت ول ۋاقىتتا تاشكەنتتە باسىلىپ شىعاتىن, ەندى الماتىدا دا باسىلا باستادى. وزبەك اعايىندار: “ورتا ازيانىڭ ورتالىعى تاشكەنت شاھارى, سوندىقتان گازەت ءتىلشىسى ءبىزدىڭ قالادا تۇرۋى كەرەك, وسىندا كەلسىن”, – دەگەن تىلەك ايتا باستادى. ءتىپتى پاتەر كىلتىن قولىما ۇستاتقان كەزدەرى دە بولدى”, – دەپ ەسكە الادى جازۋشى سول كەزدە باستان وتكەن وقيعالارىن. ايتقاندايىن, “ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ” تىلشىلىگىنە انەكەڭنەن بۇرىن ماسكەۋگە ت.جاروكوۆ, ق.ساتىبالدين, ح.ەرعاليەۆ, د.سنەگين, ل.كريۆوششەكوۆ, ت.ءالىمقۇلوۆ شاقىرتىلىپ, سىناقتان ءوتىپ كورىپتى.
م.اۋەزوۆ ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ “كۇنگە بەت العان كەرۋەن” پوۆەسىنە جازعان العىسوزىندە قوس ءتىلدى جانە ورىس ءتىلدى قالامگەرلەر شىعارماشىلىعىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ كەتكەنى بەلگىلى. باۋىرجان مومىش ۇلى, سەيدبەيلي, شىڭعىس ايتماتوۆ سىندى ەكى تىلدە بىردەي قالام تەربەيتىن ادەبيەتشىلەرگە بۇرىن كۇدىكپەن قاراۋشى ەدىم, ەندى ول پىكىرىمنەن قايتتىم دەي كەلە, تەك قانا ورىس تىلىندە جازاتىن ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ, ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ەسىمدەرىن اتاپ وتەدى. انا ءتىلىن مۇلتىكسىز بىلسە دە, وقىرمان قاۋىمعا تەك ورىس تىلىندە شىعىپ جۇرگەن جاس ءانۋاردىڭ شىعارماشىلىعىنا قولداۋ كورسەتەدى. ەلدىك, ۇلتتىق يگىلىكتەردى وداقتىق ارەناعا شىعارۋ, الەمدىك كەڭىستىككە جەدەل جەتكىزۋ ءۇشىن وسىنداي جولعا تۇسكەن دەگەندى ەمەۋىرىنىمەن تانىتادى.
شىندىعىن ايتۋ كەرەك, “ليتەراتۋرنايا گازەتادا” قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەزدە ول دوسىم كوپ دەپ ويلادى, جاتىم جوق دەگەن قاعيدات ۇستاندى. حالىقارالىق جيىنداردا ءبىر كىسىنىڭ بالالارىنداي ءبىرىن-ءبىرى قولتىقتاي, ءبىر-بىرىنە جىلىۇشىراي قاراپ تۇسكەن قازاق قالامگەرلەرىنىڭ سۋرەتتەرىن كورگەندە, ناعىز يديلليانى, سۇتتەي ۇيىعان تىرشىلىكتى كوز الدىڭا ەلەستەتەسىز... كەيىن تالايلاردىڭ تايقىپ كەتكەنىن, تاسادا تۇرىپ وق اتقانىن كوزىمىز كوردى, قۇلاعىمىز ەستىدى. نە كەرەك, بارىنە ۋاقىت سىنشى. ءانۋار اعامىزدى دا سۇتتەن اق, سۋدان تازا دەي الماسپىز. وندا دا پەندەشىلىك بولعان شىعار. كەيىن “قازاق ادەبيەتى” باسىلىمىنىڭ باس رەداكتورى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن جىلدارى ول بۇرىنعى ۇستانىمى مەن ۇعىمىنا تىرشىلىك ۇسىنعان وزگەرىس ەنگىزگەنى بايقالادى. كۇرەسەتىندەرمەن كۇرەستى, تىرەسەتىندەرمەن تىرەستى. اسىرەسە ورتالىق كوميتەتتەگى ءىرى فۋنكتسيونەرمەن شايقاسى ۇزاققا سوزىلدى. وسى ارپالىستا ءانۋار تۇرلىبەك ۇلى تاكتيكالىق جەڭىلىس تاپتى. سول زاماننىڭ رەاليزمى مەن وبرازى جازۋشى ب.تىلەگەنوۆتىڭ “تۇيىق ءومىردىڭ قۇپياسى” اتتى بەللەتريستيكالىق تۋىندىسىندا جان-جاقتى باياندالعان. كەيىنىرەك انەكەڭ ۇلى ۇستاز م.اۋەزوۆپەن كەزدەسۋىن, وزىنە سوناۋ 1961 جىلدىڭ كوكتەمىندە ايتقان اقىل-كەڭەسىن بارماعىن تىستەي تالاي ەسكە العان دا شىعار:
“– سەنى وسى جاڭا پوۆەست جازىپ ءبىتىردى دەي مە. اكەپ تاستارسىڭ.
ەكى كۇننەن كەيىن تەلەفون سوعىپ, شاقىرىپ الدى. قاقپانىڭ الدىندا كۇتىپ تۇر ەكەن. كابينەتىنە الىپ كىردى. ك ۇلىمدەي تۇرىپ ماشىڭكەگە باسىلعان بىرنەشە پاراقتى قولىما ۇستاتتى.
– مىناۋ سەنىڭ پوۆەسىڭە ارنالعان العىسوزدىڭ ەكىنشى داناسى. ءبىرىنشى داناسىن باسپاعا بەرىپ جىبەردىم. اياق الىسىڭ جامان ەمەس. پوۆەسىڭ شىمىر. جاماعاتقا كەرەك, – دەدى ول.
قاتتى تولقىدىم, ءتىلىم تاڭدايىما جابىسىپ قالعانداي. پاراقتاردى الىپ ەسىككە بەتتەدىم.
– قايدا باراسىڭ؟ جاق اشپادىڭ عوي؟ – دەدى ول.
راحمەتتىڭ ورنىنا مەن: “قارا باقىر دا جوق ەدى, اياق استىنان التىنعا جولىقتىم”, – سياقتى بىردەڭە دەگەن بولۋىم كەرەك. ول ك ۇلىپ جىبەردى دە, قولىن يىعىما ارتىپ شارباققا دەيىن شىعارىپ سالدى. ءسال-ءپال ايالدادى. قىزۋى مول, جالپاق الاقانىمەن ارقامنان ايالاي قاقتى.
– ىركىلمە, بەتىڭنەن جارىلقاسىن, الدىڭ اشىق بولسىن! ادەبيەت تەك ءبىلىم مەن ەڭبەك قانا ەمەس, سونىمەن قابات كۇرەس. دوستارىڭ دا كوپ بولار, جاۋلارىڭ دا از بولماس”.
ول قولىنا تيگەن بيلىكتى قارا باسىنىڭ قامى ءۇشىن ەمەس, جازۋشىلاردىڭ يگىلىگىنە, حالىق ساناسىن كەمەلدەندىرۋگە سارقا جۇمسادى. كەزىندە ءا. ءالىمجانوۆ: “قازاق قوعامى ءۇشىن اعارتۋ ءداۋىرى ءالى اياقتالعان جوق”, – دەگەن تەزيستى اۋىزشا دا, جازباشا دا ءجيى قايتالايتىن. “اعارتۋ” ءسوزىنىڭ ماعىناسى ورىسشاداعى “پروسۆەششەنيەدەن” اناعۇرلىم كەڭ, اناعۇرلىم ماعىنالى دەپ اقسيا كۇلەتىن. اتتەڭ, ورىس تىلىندە جازعاندا “اعارتۋدى” پايدالانا المايمىن, ايتپەسە سانانى دا, جۇرەكتى دە تازارتاتىن كەز كەلدى ەمەس پە؟ وسى پىكىرلەردىڭ فۋتۋرولوگياعا دا قاتىسى بارلىعىن جازۋشى سەزگەن دە بولار-اۋ.
ءا.ءالىمجانوۆ قازاقتى جۇزگە, رۋعا ءبولىپ كورگەن ەمەس. ول كلاسسيكالىق ۇلگىگە اينالعان قالامگەرلەرگە دە ءادىل باعاسىن بەرەتىن, ەشقاشان ءبىرىنىڭ الدىنا ءبىرىن سالۋدى, بىرەۋىنىڭ ايدىنىن ەكىنشىسىنەن ەرەكشە اسىرۋدى كوزدەگەن ەمەس. كوڭىلىندە كىربىڭ بولسا, ول “ولار قاتارلاسا قادام باسقان” ماقالاسىندا: “س.سەيفۋللين, ب.مايلين, ءى.جانسۇگىروۆتەردىڭ ەڭبەگى تار جول, تايعاق كەشۋدە ءبىزدىڭ زيالىلاردىڭ كوشىن باستاپ, تاريحتىڭ قاتەرلى وتكەلدەرىنەن وتكىزۋىنەن كورىنەدى”, – دەپ جازار ما ەدى.
ءبىر ويدى ءبىر وي تۇرتپەكتەيدى. “پاراسات” جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, بەلگىلى جازۋشى ب.نۇرجەكە ۇلىنىڭ تاپسىرماسىمەن مەن ءانۋار ءالىمجانوۆتان وسىدان ءدال جيىرما جىل بۇرىن سۇحبات العانىم بار. سول اڭگىمەنىڭ كەي تۇسىن وسى جەردە قاز-قالپىندا كەلتىرە كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن:
“ك. ق.: اعا, وسىدان كەيىن قازاقستانداعى جەلتوقسان وقيعالارى نەگە ەسكە تۇسپەسىن. ءسىزدىڭ “ليتەراتۋرنايا گازەتاداعى”, “درۋجبا نارودوۆ” جۋرنالىنداعى ماقالالارىڭىز نەگە ويعا ورالماسىن!
ءا. ءا.: سول جەلتوقسان وقيعالارى كۇندەرى ماعان ماسكەۋدەن ءبىر جولداسىم حابارلاسىپ: “سەن نە قاراپ وتىرسىڭ؟ ەلىمىزدىڭ باستى گازەتىندە “رازگۋل ناتسيوناليزما ۆ كازاحستانە” دەگەن كولەمدى ماقالا دايىندالىپ جاتىر”, – دەدى. شىندىعىن ايتسام, سونىڭ الدىن الۋ كەرەك سياقتى كورىندى. تۇنىمەن وتىرىپ ماتەريالدى دايىنداپ شىقتىم دا, تەلەتايپ ارقىلى “ليتەراتۋرنايا گازەتاعا” جىبەردىم. ماقالا قاڭتاردىڭ 1-ءى كۇنى جارىق كوردى. ونىڭ ءاربىر جولى ماسكەۋدەگى ەڭ جوعارعى ورىنداردا مۇقيات قارالىپ, سونان كەيىن تەرۋگە جىبەرىلگەنىن ايتا كەتەيىن. مىنە وسى مىسالدان-اق ساياسي باسشىلىقتىڭ سول كەزدەگى جۇمىس ءستيلىنىڭ سيقىن انىق اڭعارۋعا بولادى.
ماتەريال جاريالانىسىمەن قازاق جىگىتتەرى دە, ورىس جىگىتتەرى دە تەلەفون ارقىلى تالاي قوقان-لوققى جاسادى. قويشى ونى, ماسەلە وندا ەمەس. فرانتسۋز, اراب ەلدەرى, ماروككونىڭ گازەتتەرى جاريالانىمدى جوعارى باعالاپ, يمپەريالىق جۋان جۇدىرىقتى ايىپتاپتى. ياعني حالىقارالىق رەزونانسقا وسىلايشا جول اشىلدى دەگەن ءسوز...
ەندى مىنا ءبىر فاكتىگە كوڭىل اۋدارا كەتەيىن. الماتىداعى وقيعانى تەكسەرۋگە ماسكەۋدەگىلەر, وسىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇرگەن كەزىندە مورالعا جات قىلىعى ءۇشىن جۇمىستان قۋىلعان, كەيىنىرەك ساياسي بيۋرونىڭ مۇشەسى, سوكپ ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى پارتيالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسىنا دەيىن وسكەن م.سولومەنتسەۆتى جىبەرگەن”
ءوز تۋعان اۋىلىنىڭ كوزى دەي مە, الدە ەرتەدە دۇنيە سالعان اكەمنىڭ شاپاعاتى ما, ايتەۋىر, انەكەڭ دە, فليۋرا جەڭگەمىز دە مەنى جىلى جۇزبەن قارسى الاتىن. كۇندەردىڭ كۇنى ۇيىنە جانە ات ءىزىن سالعانىمدا, ستۋدەنتتىك شاعىنداعى ءبىر سۋرەتتى كورسەتتى. ون بەس شاقتى جاستىڭ وتىرعانى بار, تۇرعانى بار. كوڭىلدى, شات-شادىمان توپ. ەكىنشى قاتارداعى ءانۋار اعا ءبىرىنشى قاتاردا وتىرعان شيكىل سارىنىڭ باسىنا اياعىن ءىلىپ قويىپتى. “ستاليندىك ستيپەنديات”, – دەدى ماعان قاراپ. وسىندايلاردىڭ كەسىرى تالايعا تيگەنىن دە بىرازعا دەيىن باياندادى. سوزدەن ءسوز شىعا كەلە, قازاق ۋنيۆەرسيتەتىن ىركەس-تىركەس بىتىرگەن اناتولي يۆانوۆ, نيكولاي كۋزميندەردىڭ اتتارى اتالدى. ولارعا وكپەسى قارا قازانداي ەكەنىن جاسىرمادى. ەكەۋى دە قازاقستاندا تۋىپ, قازاق جەرىنىڭ نانىن جەپ جەتىلسە دە, ءبىزدىڭ حالىق, ءبىزدىڭ ەل تۋرالى جۇمعان اۋىزدارىن اشپايدى, اشسا دا – سول باياعى شوۆينيستىك پيعىل, يمپەريالىق وركوكىرەكتىك. تۇركى مادەنيەتى, قازاق وركەنيەتى تۋرالى ءبىر مىسقال تۇسىنىگى بولماسا دا, استامسي, ادامسي, ماردىمسي ماتەريال جازادى دەپ اشىنا سويلەدى. بايقاساڭىز, ا. يۆانوۆ باسقارىپ وتىرعان “مولودايا گۆارديا” جۋرنالىنىڭ 1989 جىلى 7- 8 ساندارىندا شىققان “وت ۆوينى دو ۆوينى” جازبالارىن شولىپ شىققانىڭىزدا, انەكەڭ ءسوزىنىڭ راستىعىنا كوزىڭىز ابدەن جەتەدى. سونداي سولاقاي سىندارعا قايىسپاي توتەپ بەرگەن, “كومسومولسكايا پراۆدا” باسىلىمىندا جەدەل جاۋاپ قايتارىپ, الگىلەردىڭ بەتىن قايتارىپ, وڭدىرماي تويتارىپ تاستاعان ءا.ءالىمجانوۆتاردى قازاقتىڭ باعىنا بەرگەن-اۋ دەگەن وي تۇيەسىڭ.
“ليتەراتۋرنايا گازەتا”, “پراۆدا” گازەتتەرىنىڭ ءتىلشىسى بولىپ جۇرگەن كەزدە قازاق جۇمىسشى تابىنىڭ ءرولى, ولاردىڭ ۇلەس سالماعىن كوبەيتۋ ماسەلەسىنە ارناپ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى د.ا.قوناەۆتان ءا.ءالىمجانوۆ بىرنەشە رەت سۇحبات الدى. ول كەزدە ديمەكەڭ ساياسي بيۋروعا كانديدات تا, مۇشە دە ەمەس ەدى. شەتەلدىك جۋرناليستيكادان حابارى مول قالامگەر رەسپۋبليكا ەكونوميكاسى, الەۋمەتتىك جاعدايى, ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ وداقتىق باسىلىمداردا ءيميدجىن قالىپتاستىردى. “پراۆدا” گازەتىندە ۇلتتىق جۇمىسشى تابىن ورنىقتىرۋ جانە كەمەلدەندىرۋ تۋرالى سول كەزدەگى ەل باسشىسىنىڭ ماقالاسىن دايىنداپ بەردى.
جازۋشى قازاقستان الەۋەتى, قازاق مادەنيەتى ءۇشىن ءۇندىستان باعىتىنىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنىن ەرتە ۇقتى, وسى رەتتە ول م.اۋەزوۆ ءداستۇرىن بىردەن-ءبىر ىلگەرىلەتە دامىتقان, وي-پاراسات جەلىسىن جالعاستىرعان دارىندى شاكىرت بولا ءبىلدى. بىردە ءۇندىستان ساپارى تۋرالى قىزىقتى اڭگىمەلەرىن باستاماس بۇرىن ماعان كىشكەنتاي قالايى قۇتىداعى سارى ءدارىنى كورسەتتى. ءۇندىستاندا قاتتى اۋىرعانىمدا وسى ءدارى جانىمدى الىپ قالدى. اعىلشىنداردىڭ دارمەگى دەپ ماعان يسكەتىپ تە كورسەتتى. ءيىسى اشىعان ايرانداي اشقىلتىم ەدى. اياقتالماعان “تانىم” رومانىن وقىپ وتىرعاندا, بابىر شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەنىمدە وسى ەپيزود مەنىڭ ەسىمە قايتا-قايتا تۇسە بەردى.
ول مىقتى ستراتەگ ەدى. وركەنيەت بەتالىسى, قوعام قادامى تۋرالى بولجامدىق سارىنداعى تالدامالىق, زەرتتەۋشىلىك ماقالالارى مەن سويلەگەن سوزدەرىنەن ۇلت بولاشاعىنا دەگەن جاناشىرلىقتى, اسا ءبىر الاڭداۋشىلىقتى اڭعارۋعا بولار ەدى. ول ءال-فارابي ءۇشىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ ارپالىستى, كورشى اعايىندارمەن تايتالاس ءورشىپ تۇرعان كەزدە وداقتىق “ليتەراتۋرنايا گازەتادا” وتىراردان شىققان دانىشپان تۋرالى وقيعانىڭ الدىن الار ماقالا جاريالادى. ول ءوز ويىن وزبەكستاندا شىعاتىن “پراۆدا ۆوستوكا” گازەتىنە دەيىن باستىردى. بۇل شارۋاعا تاجىك دوستارىن – اتاقتى عالىم ب. عافۋروۆتى, لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ميرزو تۇرسىنزادەنى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مۋمين كانواتتى دا ارالاستىردى. قازاقستان باسشىلىعىنا جاڭا عيماراتقا كوشكەن ورتالىق كىتاپحاناعا ءال-ءفارابيدىڭ اتىن بەرەيىك دەپ ۇسىنىس ايتقان دا ءا.ءالىمجانوۆ بولاتىن. جۇرەگى قازاعىم, شىعىس مادەنيەتى دەپ سوققان قالامگەردىڭ ۇلى بابامىز ءابۋناسىر ءال-ءفارابيدى قازاق توپىراعىنا الىپ كەلۋگە وسىلايشا ناقتى ۇلەس قوسقانداردىڭ الدىڭعى لەگىندە ءجۇرگەنىن قازىرگى جۇرت, نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, ۇمىتا باستادى. ول مۇرات اۋەزوۆ, بولاتحان تايجان سەكىلدى دارىندى جاستارعا ءال-فارابي دۇنيەتانىمى تۋرالى سونى پىكىرلى ەڭبەك جازدىرۋعا مۇرىندىق تا بولدى. امال نە, انە-مىنە وقىرماندار قولىنا تيەيىن دەپ تۇرعان بۇل تۋىندى كوممۋنيستىك تسەنزۋرانىڭ پىشاعىنا ءىلىنىپ كەتتى.
وسى ارادا كەڭەس وداعى كەزىندە الىنعان الگىندە اتالعان سۇحباتتان جانە ءبىر ءۇزىندى كەلتىرە كەتەيىن:
“ك. ق.: جات جۇرتتان توپىراق بۇيىرعان قازاقتىڭ باسى دا, اياعى دا ءابۋناسىر ءال-فارابي ەمەس شىعار. ەرتەرەكتە ءسىز جازعان “اتا مەكەنسىز ادام” اڭگىمەسىنىڭ كەيىپكەرى دۇنيەدە بار جانداي كورىنەدى ماعان.
ءا.ءا.: ول كەزدە باسقاشا اتاۋ دا, جازۋ دا مۇمكىن ەمەس. 1959 جىلى ۆەنادا جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك فەستيۆالى ءوتتى. دەلەگاتسيامىزدىڭ قۇرامىندا الەكسەي ادجۋبەي, روبەرت روجدەستۆەنسكي, دميتري پاۆلىچكو, ءسۇيىنباي ەراليەۆ, مۇراد قاجلاەۆ بار بولاتىن. اڭگىمەگە كەيىپكەر بولعان ادام ماعان سول ۆەنادا جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن-ءدى. ول سوعىستا تۇتقىنعا ءتۇسىپ, سودان جات ەلدە قالىپ قويعان تالانتتى قازاق اقىنى ءماجيت ايتباەۆ ەدى. فەستيۆالگە ميۋنحەننەن ارنايى كەلگەن ەكەن. ابىلاي حان تۋرالى تاماشا پوەماسى بار ونىڭ. قايران اقىن وسى كۇنى دۇنيە سالىپتى. تۇركيانىڭ قازاقتارى ونىڭ ادەبي مۇراسىن جيناستىرىپ باستىرعالى جاتىر دەگەن جاقسى حابار ەستيمىن.
سول ۆەناداعى فەستيۆالدە يوگانن شتراۋستىڭ نەمەرەسى باسقارعان سيمفونيالىق وركەستردىڭ كونتسەرتىندە ءبىرىنشى سكريپكادا تۇرىكوگلى دەگەن ادام وينادى. ول بۇركەنشىك اتتىڭ يەسى دە قازاق ەكەنىن ماعان ءماجيت ايتباەۆ ايتقان. اسقان قازاق ۆيرتۋوزى دا بۇل دۇنيەدەن ءوتىپتى قيالدانىپ”.
وسى سۇحباتتان كەيىن مەن دە قىرىق ويلانىپ, قىرىق تولعاندىم. بيىل 110-جىلدىعىن اتاپ ءوتىپ وتىرعان ۇلى تۇلعا ءسابيت اعامىز دا تەگىن ادام بولماعان-اۋ, ءسىرا. ول كىسىنىڭ “بوتاگوزىندەگى”, ء“مولدىر ماحابباتىنداعى”, ع.مۇستافيننىڭ “داۋىلدان كەيىن” رومانىنداعى الاش ارداقتىلارىنىڭ “جاعىمسىز” وبرازدارى ەڭ بولماسا سول رايدا تاريحتا ساقتالىپ قالسىن, ەرتەڭ ەستى ۇرپاق ەسىك قاعار, ارىستارىن ارشىپ الار دەگەن ارعىنى كوزدەگەن تەكتى ويدان تۋىنداعان شىعار دەگەن توقتامعا كەلدىم.
دەرەكتى دەرەك تۇگەندەيدى. جوعارىدا اتى اتالعان ارعى تەگى پولياك, دارىندى ورىس اقىنى روبەرت روجدەستۆەنسكي مەن الەكساندر بلوكتاردىڭ بەدەلى ويدا-جوقتا الدىمنان كەس-كەستەرىن قايدان بىلەيىن. جازۋشىلار وداعىنىڭ بارىنان مەنى ءبىر-ەكى رەت كورىپ قالعان انەكەڭ كابينەتىنە شاقىرىپ الىپ:
– ساعان ازيا-افريكا جازۋشىلارىنىڭ V فورۋمىنا قاتىسسىن دەپ بيلەت جازدىرىپ قويدىم. ءتالىم-تاربيە ال, سىرتتان دا دوس كوبەيتكەن, ءورىس كەڭەيتكەن جاقسى. سەنىڭ وسىنداعى دوستارىڭ كوپ سياقتى. كوپ بولعانى جاقسى عوي. ال, سەن تەكتىلەر پوەزياسىنىڭ سوڭعى تۇياعى بلوكتىڭ “درۋزيام” دەگەن ولەڭىن وقىدىڭ با؟ وندا مىناداي جولدار بار, ۇعىپ ال:
درۋگ درۋگۋ مى تاينو ۆراجدەبنى,
زاۆيستليۆى, گلۋحي, چۋجدى,
ا كاك بى جيت ي رابوتات,
نە زنايا يزۆەچنوي ۆراجدى.
چتو دەلات! ۆەد كاجدىي ستارالسيا
سۆوي سوبستۆەننىي دوم وتراۆيت,
ۆسە ستەنى پروپيتانى يادوم,
ي نەگدە گلاۆى پرەكلونيت, – دەپ ءارى قاراي جالعاستىرىپ اكەتتى. – ءوزىڭ بىلەسىڭ, مەنىڭ روبەرت روجدەستۆەنسكي دەگەن دوسىم بار. سول ەكەۋمىز ەرتەرەكتە پراگادا ءىسساپاردا بولدىق. ونداعى كەيبىر مەيمانحانالاردا بالكون دەگەن اتىمەن بولمايدى, تەرەزەلەرى بالكوننىڭ ەسىگىندەي داليىپ جاتىر. بىردە روبيك تەمەكى تارتامىن دەپ, ماسكەۋدەگى ادەتىمەن ەسىكتەن شىعا بەردى. ەكىنشى قاباتتان جەرگە قۇلاپ ءتۇستى, اياعى سىندى. قىزۋلىق تا بار. ايتەۋىر, قۇداي ساقتادى, ايتپەسە دارىندى اقىننان ايرىلىپ قالار ەدىك. ءوزىمىزدىڭ مۇقاعالي ماقاتاەۆتى ەلدىڭ ءبارى بىلەدى. مۋزاسى قۇدىرەتتى, قايتالانباس دارىن. بىراق شەگەسى بوستاۋ. تايلاقتاي تايراڭداپ, كورىنگەنگە ىلەسىپ كەتە بەرەدى. مەن ونى كەرەمەت جاقسى كورەمىن, مىنا ۇيىقتان قۇتقارۋ ءۇشىن شالعايعا, ماسكەۋگە, ادەبيەت ينستيتۋتىنا وقۋعا جىبەردىم. نە پايدا؟ قايتىپ كەلدى, – دەدى مۇڭىن شاققانداي. – ماسكەۋدە ءىسساپاردا جۇرگەنىمدە وسىنداعى اپەرباقاندار مۇقالي مەن توقاشتى, ءبىر-ەكى ورىس اقىنىن جازۋشىلار وداعىنان شىعارىپ جىبەرىپتى. ءۇش ايدان كەيىن بارلىعىن قايتادان قالپىنا كەلتىردىم. ونەر ادامىنىڭ الاي-پۇلايىن كەشىرە سالۋدان دانەڭەڭ كەتپەيدى.
وسى كۇنى وسى تۋرالى ءارتۇرلى الىپقاشپا, سىپسىڭ اڭگىمەلەر قاپتاپ كەتتى. ونىڭ ءبارى وتباسى, وشاق قاسىنىڭ وسەك-اياڭى. “پاراسات” جۋرنالىنىڭ ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن كەزىمدە تاعى دا باس رەداكتورىمىز بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلىنىڭ تاپسىرۋىمەن وسى ماسەلەنى ارحيۆكە بارىپ تەكسەرگەنىم بار. كوشىرمەلەرى بەكەڭنىڭ دە, مەنىڭ دە قولىمدا. جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ سول وتىرىسىنا ءا.ءالىمجانوۆ قاتىسپاعان, ونىڭ قولى دا جوق. قاۋلىعا قول قويعان سول كەزدەگى قاتارداعى حاتشىلاردىڭ ءبىرى.
ءا.ءالىمجانوۆ قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسشىلىعىنان كەتكەننەن كەيىن دە مۇقاعاليدى كوزىنەن تاسا قىلعان ەمەس. ونىڭ ولەڭدەرى قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ۇسىنىلعان كەزدە “كازاحستانسكايا پراۆدا” گازەتىنە “اقىن ارمانى” دەگەن كولەمدى ماقالا جازدى, ونىڭ قايتالانباس دارىن ەكەنىن ورىس جۇرتشىلىعىنا, ورىس ءتىلدى قازاقتارعا جاريالادى, مەملەكەتتىك سىيلىققا ابدەن لايىق تۇلعا دەپ ءبىلدى. بىراق, بىراق... امال نە, سول جولى مۇقاعالي ماقاتاەۆ شىعارماشىلىعى لايىقتى باعالانباي قالدى.
كەڭەس وداعى ادەبيەتشىلەرىنىڭ باس باسىلىمى “ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ”, سول كەزدەگى ەلدىڭ يدەولوگيالىق باس داۋىسى سانالاتىن “پراۆدا” گازەتىنىڭ قازاقستان بويىنشا مەنشىكتى ءتىلشىسى قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ, ول الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتىن ارالادى, الپىسىنشى جىلداردىڭ ەلەڭ-الاڭىندا افريكا قۇرلىعىندا باستالعان جاپپاي وتارسىزدانۋ ۇدەرىسىن كوزىمەن كوردى, باتىس ەلدەرىنىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني قىسىمشىلىعىنا قارسى باس كوتەرگەن حالىقتىڭ كوسەمدەرىمەن جاقىن تانىستى. قازاقتىڭ حالىقارالىق جۋرناليستيكاسىنىڭ شىنايى باستاۋشىسى بولعان ءانۋار تۇرلىبەك ۇلى كەنيا حالقىنىڭ كوشباسشىسى دجوما كەنياتا (ۋيليام ديۋبۋا) تۋرالى “الاۋلاعان نايزا” دەگەن دەرەكتى پوۆەست جازدى. وقيعانىڭ ءداپ وزىندەي جالىن اتقان تۋىندىنىڭ وسى كۇنگە دەيىنگى كوكەيتەستىلىگىنە (ىرگەدەگى ەلدەگى ەكى دۇربەلەڭنەن كەيىن) تاڭقالماسقا لاجىڭ جوق. پۋبليتسيست زامان اعىمىنا قاراي بىلاي تولعانادى: “ول كوسەم. كوسەمدەر ءوز ەركىمەن ءورىسىن تاستاپ كەتكەن ەمەس. ونى ءومىر دالەلدەپ بەردى.
ولاردى اۋىستىرادى.
ورنىنان تايدىرادى.
كوسەمنىڭ كەز كەلگەن مۇلتىگى, كەز كەلگەن قاتەلىگى حالقى ءۇشىن دە, ءوزى ءۇشىن دە قاتەرلى”.
قارلىعاش اتتى كىشكەنتاي قازاق اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن ءا.ءالىمجانوۆتىڭ ادەبي كەيىپكەرلەرى قانشاما ەرۋديت, ازۋىن ايعا بىلەگەن ءدوي قايراتكەر بولسا دا, جەتى جۇرتتىڭ وركەنيەتىن ورىمدەپ شىقسا دا تۋعان جەرىنە, قارلىعاشتاي ۇياسىنا قايتىپ ورالىپ وتىرادى. ونىڭ شىعارمالارىنىڭ كونتسەپتسياسى دا, كومپوزيتسياسى دا تۋعان اۋىلىنىڭ, قازاق توپىراعىنىڭ كىندىگىنە بايلانعان. وسى رەتتە “سينيە گورى” (1964); “سۋۆەنير يز وترارا” (1966), “موست كاراسۋنكارا” (1966) سياقتى پوۆەستەرىن ەسىمىزگە تۇسىرسەك تە جەتكىلىكتى.
ول 1969 جىلى “قازاق ادەبيەتى” گازەتىنىڭ باس رەداكتورلىعىنا تاعايىندالدى. 1970 جىلدان 1979-عا دەيىن قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقاردى. وسى تۇستا قازاق جازۋشىلارىنىڭ شەت ەلدەرمەن بايلانىسى جولعا قويىلدى. سول جىلداردىڭ ءتاتتىسى مەن تاۋقىمەتى تۋرالى جازۋشى بەكەجان تىلەگەنوۆ “تۇيىق ءومىردىڭ قۇپياسى” رومان-ەسسەسىندە تارتىمدى بايانداپ بەرگەن-ءدى.
قازاقستان جازۋشىلار وداعى, كسرو جازۋشىلار وداعىنداعى قات-قابات ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىمەن جۇرگەن قالامگەر شىعارماشىلىقتان دا قول ۇزگەن ەمەس. “سترەلا ماحامبەتا” (1969), “گونەتس” (1974), “ۆوزۆراششەنيە ۋچيتەليا” (1979) تاريحي روماندارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى دۇنيەگە كەلىپ جاتتى. رۋحاني, يدەولوگيالىق قىسپاقتىڭ دارتەسىندە ءجۇرىپ-اق ول اق الماس اقىن ماحامبەت ءولىمى تۋرالى: “ – بارلىعىڭدى ابىلەت باسسىن, بارلىعىڭا ناعىلەت جاۋسىن... ونى مەرت قىلعان كاپىرلەر ەمەس, سەندەرسىڭدەر, وزدەرىڭسىڭدەر”, – دەي الدى. 1991 جىلى ول ۇلى قازاقتىڭ ءبىرى – مۇستافا شوقايدى اقتاپ الۋ ءۇشىن ماسكەۋدەگى “درۋجبا نارودوۆ” جۋرنالىنا كولەمدى ماقالا جاريالادى. ايتىس-تارتىسقا تاعى دا بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتتى. 1989 جىلى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, ءابىش كەكىلباەۆتارمەن بىرگە جاڭاوزەندەگى تولقۋلارعا ارا اعايىندىق جاساپ, باسۋ ايتىپ قايتتى. سول جىلدىڭ 17-19 ءشىلدەسىندە سەمەيدە وتكەن “سەمەي قالاسى جانە سەمەي وبلىسىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالى جانە حالقىنىڭ دەنساۋلىعى” اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسىپ, بەت باقتىرماي, شاپتىعىپ تۇرعان پوليگون باسشىسى گەنەرال-لەيتەنانت ا.يلەنكوعا: “مارشالدىڭ بۇيرىعى ءبىر باسقا, حالىقتىڭ تالاپ-تىلەگىنىڭ ءجونى ءبىر باسقا. ءسىز قازىر حالىقتىڭ الدىندا تۇرسىز”, – دەپ وتتى سوزبەن وسىپ-وسىپ جىبەرگەن دە ءانۋار ءالىمجانوۆ ەدى. كەيىنىرەك ۇلىبريتانيانىڭ قاۋىمدار پالاتاسىنا وسى ماسەلەگە بايلانىستى ناقتى دەرەك ءتۇسىرىپ, ءبىرىنشى داۋىس كوتەرگەن, حالىقارالىق ءدۇمپۋ تۋعىزعان دا قازاق ازاماتى ءانۋار ءالىمجانوۆ بولاتىن.
ءانۋار تۇرلىبەك ۇلى ونەگەلى سوزىمەن دە, ناقتى ىسىمەن دە تۋعان حالقىنا ايانباي قىزمەت ەتتى. ءوزىنىڭ بار كۇش-جىگەرىن, بەدەلىن جۇمساپ 1973 جىلى الماتىعا اكەلىپ وتكىزگەن ازيا-افريكا جازۋشىلارىنىڭ V كونفەرەنتسياسى تۇيسىگى بار قازاق ويشىلدارىنا ۇلكەن عيبرات قالدىردى, وتارشىلدىقتان قۇتىلعان ەلدەر تىنىسى, ازات پىكىرلى قالامگەرلەر شىعارمالارى قازاق ادەبي كەڭىستىگىنە كەڭىنەن تارادى. ەل ويانا باستادى. شىنايى ازاتتىقتى اڭساعان, ۇزاعىنان ويلاپ-تولعاناتىن ارلى ازامات جازۋشىنىڭ باستى يدەياسى دا سول ەدى.
قالامگەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن ءا.ءالىمجانوۆ قازاقستان كومسومولى سىيلىعىنا, قازاق كسر-ءنىڭ اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنا, دجاۆاحارلال نەرۋ اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىققا, حالىقارالىق “لوتوس” سىيلىعىنا, اگوستينو نەتو اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىققا يە بولدى.
1991 جىلى 26 جەلتوقساندا كسرو جوعارعى كەڭەسى رەسپۋبليكالار پالاتاسىنىڭ توراعاسى, كەشەگى “حالىق جاۋىنىڭ” ۇلى ءانۋار تۇرلىبەك ۇلى كسرو-نىڭ حالىقارالىق سۋبەكت رەتىندە قۇقىعى جويىلعاندىعى تۋرالى دەكلاراتسياعا قول قويدى.
ۇلى ادام دا – پەندە, جازا باسادى, ءمۇلت كەتەدى, ءمۇدىرىپ تە قالادى. راسى, تىرشىلىك يەسى, ادام بالاسى قالاي قۇبىلسا دا ۋاقىت اتتى تاجالعا تاۋەلدى. سوندىقتان ءانۋار اعامىز ءوز شىعارماسىندا سوگىلە دە ەگىلە جازعانداي: “و, ۆرەميا, ۆرەميا – سۆياششەننىي سۋديا! سكاجي, چتو جدەت ناس زاۆترا؟” – دەيمىز دە...
كاكەن قامزين, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ دوتسەنتى.