«كۇزگى ىڭىردەگى» كوڭىل سىرى

«كۇزگى ءىڭىر» – كوڭىل تۇكپىرىنىڭ تىلسىم سىرلارىنا بويلاپ, ادامنىڭ اياۋلى سەزىمدەرى تۋرالى وي تولعايتىن مۇڭدى دراما. قويىلىم كەيىپكەرلەرى كوڭىلدى ارەكەتتەرىمەن ەزۋگە كۇلكى ۇيىرگەنىمەن, ءار ءسوز بەن قيمىل استارىنداعى كۇرسىنىس كورەرمەنىن بەيجاي قالدىرمايدى. ءار كورۋشى ءوزىنىڭ ىشىنە ءۇڭىلىپ, ءبىر ءسات جاقىن­دارى مەن اينالاسىنداعى ادامدار جايلى, ولارعا دەگەن قارىم-قاتىناسى حاقىندا تولعانىپ, قامشىنىڭ سابىنداي عانا قىسقا عۇمىردىڭ ءمانى مەن قادىرىن ۇعىنا تۇسكەندەي بولادى.

– سوڭعى 2-3 جىل ادامزات ءۇشىن وڭاي تيگەن جوق. الەمدى جايلاعان ىندەت تالاي جاقسى مەن جايساڭدى ورتامىزدان الىپ كەتتى. جاقىنىنان, اياۋلىسىنان قاپيادا ماڭگىلىككە كوز جازىپ قالعان ادامدار «قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق» ەكەنىن ومىردەگى قيماسىمەن ەندى قايتىپ قاۋىشپايتىنىن سەزىنگەندە, ساعى­نىشتىڭ, مۇڭنىڭ كەرمەك ءدامىن تات­قاندا شىن تۇسىنگەندەي. جالعانداعى بەس كۇندىك ومىرىنە, جاقىندارىنا ايالاي قاراۋدى ۇيرەنگەنى, ءومىردىڭ ءمانىن باسقا قىرىنان ۇعىنا تۇسكەنى اۋىر دا بولسا شىندىق. پەسانى وقىپ شىققاندا مەنى ەڭ اۋەلى ماتەريالدىڭ وسى جاعى تولعانتتى. پاندەميا كەزىندە بۇل دار­مەنسىز اۋىر كۇيدى تالاي ادام باسىنان وتكەرىپ, تالاي ادام قۇلپىتاستى قۇشاقتاپ جاراسى جازىلماس قايعىعا باتتى عوي. سپەكتاكلدەگى نەگىزگى ەكپىندى وسى جاعىنا تۇسىرگىم كەلدى. سول ارقىلى جانى جارالى پەندەنىڭ جانىنا ءدارۋ بولىپ, قايعىسىن از دا بولسا سەيىلتە الساق, كورەرمەندەرىمىزدىڭ كوكە­يىنە ءومىردىڭ بەس كۇندىك جالعان ەكە­نىن ۇعىندىرا الساق, جاقىندارىن باعا­لاۋعا ۇندەي الساق, قويىلىمنىڭ باستى مىندەتىنىڭ ورىندالعانى دەپ بىلەمىن, دەيدى دراماتۋرگ مەانچەللدى قازاقشا سويلەتكەن اكتەر, اۋدارماشى نارتاي ساۋدانبەك ۇلى.

پەسا قازاق تىلىنە قىرعىزستاننان ­ار­نا­يى شاقىرىلعان جاس رەجيسسەر, قىر­عىزستان مادەنيەتىنىڭ ۇزدىگى ۇلانمىرزا قا­رىپباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن اۋدارىلىپ, سول قول­تاڭبادا ساحنا تورىنە شىقتى. سپەك­تاكلدىڭ قويۋشى سۋرەتشىسى – قانات ماق­سۇتوۆ, كوستيۋم سۋرەتشىسى – شىنار ەلەم­­باەۆا. ال حورەوگرافيا سالتانات جو­­لىم­­باەۆانىڭ قيالىندا كورەرمەنمەن قاۋىشتى.

بۇل پرەمەرانىڭ جاڭالىعى سول – سپەكتاكل تەاتردىڭ ۇلكەن بۋىن اكتەرلەرى ءۇشىن ارنايى قويىلدى. اتاپ ايتساق, قويىلىمدا ەكى قۇرامدا قاللەكي تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىر­گەن قايراتكەرلەرى – ت.اتىمتاەۆا, ب.يسا­بەكوۆا, گ.قىلىشباي, ا.ايماعامبەت, ز.كا­رينا, ك.نۇرلانوۆ, م.قايسانوۆ, قا­زاق مادەنيەتىنىڭ قايراتكەرلەرى ب.جۇ­ما­عۇلوۆا, قازاقستان جاستار وداعى سىيلى­عىنىڭ لاۋرەاتى ب.ماقسۇتوۆا باستى رول­دەردى سومدايدى.

– ادام ءومىرى دە تابيعاتقا ۇقسايدى عوي. ونىڭ دا كوكتەمى, جازى, كۇزى مەن قى­سى بولادى. ءاۋ باستا تۇپنۇسقاداعى اتاۋى «سەن ماعان كەرەكسىڭ...» دەپ اتالعان پە­سانى «كۇزگى ءىڭىر» دەپ وزگەرتۋىمىز نەگى­زىنەن كوركەمدىك ءھام فيلوسوفيالىق تۇر­عىدان جوعارىداعى پايىمعا سايادى. قويى­لىم­نىڭ نەگىزگى يدەياسى – باسىمىزدان قان­داي سىناق وتسە دە ءۇمىت ۇزبەۋ. ەرتەڭىمىزگە, بو­لاشاعىمىزعا سەنۋ. قانشا جاسقا كەلسەك تە سۇيە ءبىلۋ. تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى قۋاندىق قىستىقباەۆتىڭ ۇسى­نىسىمەن ارنايى تەاتردىڭ ۇلكەن بۋىن اكتەرلەرىنە ارنالىپ قويىلعان بۇل سپەكتاكلدە ارتىستەر كەيىپكەرلەرىن وينادى دەۋدەن گورى, ءوز ومىرلەرىنىڭ وسى شاعىن, كوڭىل كۇيىن جەتكىزدى, ادام ءومىرىنىڭ كۇزگى ىڭىرىندەگى كوڭىل سىرىمەن ءبولىستى دەۋگە بولادى. باستىسى اكتەرلەردىڭ ساحنادا بارىنشا اشىلىپ ويناۋىنا مۇمكىندىك بەرىلدى, دەيدى قويىلىم رەجيسسەرى قىرعىزستاندىق ۇلانمىرزا قارىپباەۆ.

راس, ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادە­ميا­لىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىن­داي ۇلكەن دە تالانتتى ۇجىم ءۇشىن ءار بۋىن اكتەرلەرى تۇرماق, ءار ارتىسكە ار­ناپ سپەك­­تاكل قويسا دا جاراسادى. تەاتر تاجى­­ري­بەسىندە سولاي جاسالىپ تا ءجۇر. ما­سە­لەن, وعان قازاقستاننىڭ حا­لىق ءارتىسى گۇل­­جان اسپەتوۆاعا ارناپ دج.پات­ريك­تىڭ «قىم­باتتى پامەلا», ۇ.ەس­داۋ­لەت­تىڭ «زەرە» قويىلىمدارى, سول سەكىلدى قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايرات­كەرلەرى لەيلو بەكنازار-حانينگاعا ارنال­عان ر.مۇ­قا­نوۆانىڭ «بوپاي حانىم», ەرلان ما­لاەۆ ءۇشىن قويىلعان ت.اسەم­قۇلوۆ­تىڭ «قۇنان­باي» جانە تاعى دا باسقا تابىستى سپەكتاكلدەر دالەل بولادى. ال تۇتاس ءبىر بۋىن, ونىڭ ىشىندە ەلەۋسىز­دەۋ قالىپ, شىعارماشىلىعى نەگى­زىنەن قوسالقى رولدەرمەن عانا شەكتەلىپ جۇر­گەن اكتەرلەرگە جاڭا تىنىس سىيلاپ, شا­بىتتاندىرعان جۇمىستىڭ جەمىسى, ارينە قۇپتارلىق قانا ەمەس, كوڭىلگە دە قۇر­مەت ورنىقتىراتىن جاقسى باستاما. وسى جاعىنان كەلگەندە ءار بۋىننىڭ شىعار­ماشىلىق قاجەتتىلىكتەرىمەن ساناسىپ, ءار اك­تەردىڭ رۋحاني الەمىنە بارىنشا بوي­لاۋعا ۇمتىلاتىن تەاتر ىشىندەگى اتموسفەرا وزگە تەاترلارعا ۇلگى بولارلىقتاي قادام.

ال ەندى سپەكتاكلدىڭ جالپى ساحنالانۋىنا كەلسەك, رەجيسسەرلىك ساراپتاۋدا ۇتىمدى تۇستارمەن قاتار كەمشىن ءتۇسىپ جاتقان جايتتار دا بارشىلىق. سونىڭ بىرقاتارىن تارقاتىپ كورسەك. بىرىنشىدەن, سپەكتاكل وتە ۇزاق. ەكى جارىم ساعاتقا جۋىق جۇرەتىن سپەكتاكلدە «اۋا كوپ», ياعني قىسقارتىپ تاستاسا دا قويىلمىنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىنە اسەر ەتپەيتىن ارتىق ساحنالار مەن كورىنىستەر بارشىلىق. پەسا رەجيسسەر ماقساتىنا ساي ىقشامدالماۋى سالدارىنان سپەكتاكل بىرسارىندىلىققا بەيىم, سوڭىنا دەيىن جەتكەنشە كورەرمەنىن جالىقتىرىپ جىبەرەدى. ونى زالداعى كورەر­مەننىڭ قويىلىم اياقتالماي تىم ءجيى تىقىرشۋى قۋاتتاي تۇسەدى.

ەكىنشىدەن, پەسا تارجىماسىنداعى ماقسات پەن سپەكتاكل قويىلىمىنداعى وي الشاقتىعى دا تۋىندىنىڭ سولعىن تارتۋىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتكەن. رەجيسسەر سپەكتاكل فورماسىنا نەگىزگى نازار مەن باسىمدىقتى بۇرىپ, قويىلىمنىڭ ءاۋ باستاعى مازمۇندىق يدەياسى مەن ەكپىن ءتۇ­سىرىلۋى ءتيىس تۇستارى ەكىنشى پلانعا تۇس­كەن. سونىڭ سالدارىنان تراگيكومەديا ءوزى­نىڭ وتكىرلىگى مەن وزەكتىلىگىنەن ايىرىل­عان. اكتەرلەردىڭ ويىنى دا وسى سەبەپ­تەن كەيىپكەرجاندىلىقتان گورى كەيىپ­كەرسىندىلىققا باسىمدىق بەرىلە ساراپ­تالعانداي اسەر قالدىردى. ياعني ءار ۇلتتىڭ مەنتاليتەتىندەگى نەگىزگى ەرەكشەلىكتەر رەجيسسەر تاراپىنان ەسكەرىلمەي قالۋى سالدارىنان «كۇزگى ءىڭىر» دەپ اتاۋ بەرىلگەن قويىلىمنىڭ ءاۋ باستاعى قازاق قوعامىمەن بايلانىستى, قازاق كورەرمەندەرىنە اسەر ەتىپ, كوڭىل تۇكپىرىن تەربەۋى ءتيىس تۇستارى سولعىندىققا ۇرىنعان.

بىراق بۇل استە سپەكتاكل ءساتسىز دەگەن ۇعىم تۋدىرماسا كەرەك. قويىلىمدا­عى مۋزىكالىق پارتيتۋرا مەن ستسەنوگراف قانات ماقسۇتوۆتىڭ ەڭبەگىن ايرىقشا اتاپ وتكىمىز كەلەدى. رەجيسسەردىڭ دە فورمالىق ىزدەنىس تۇرعىسىنداعى تاپقىرلىقتارى مەن جەتىستىكتەرى مول. جارىق سۋرەتشىلەرىنە دە تەك قول سوعامىز. ياعني سپەكتاكل بار. تەك مازمۇن مەن قويىلىمعا جان ءبىتىرۋ جاعى ءالى دە ءبىراز جەتىلدىرىپ, ماقساتى ايقىندالا تۇسسە, قويىلىمنىڭ كوركەمدىك مازمۇنى مەن دەڭگەيى بۇدان دا گورى بيىكتەي تۇسەر مە ەدى دەگەن تىلەك قالدى كوكەيدە.