«دىنمۇحامەد احمەت ۇلىن ۇلكەن ىشكى مادەنيەتى, تەرەڭ بىلىمدارلىعى مەن مول ومىرلىك تاجىريبەسى ەرەكشەلەپ تۇراتىن. ول وزىنە حالقىمىزدىڭ, سول ۋاقىتتاعى قازاق زيالىلارىنىڭ ەڭ اسىل قاسيەتتەرىن سىڭىرە ءبىلدى».
نۇرسۇلتان نازارباەۆ,قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى
...1993 جىلدىڭ 22 تامىزى. كەشكى ساعات 21 شاماسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قابىلداۋ بولمەسىنەن تەلەفون سوعىپ, پرەزيدەنت سويلەسەتىنىن ايتتى. مەن ول كەزدە پرەمەردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە ەدىم. ول جىلدارى, ياعني مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتتا تەلەفون سوعىپ, كۇتپەگەن تاپسىرمالار بەرىپ, نەمەسە كەيبىر جاعدايلاردى سۇراپ, انىقتاپ جاتاتىنى ۇيرەنشىكتى جاعداي بولاتىن.
– سۋىق حابار ەستىدىڭ بە؟ – دەدى پرەزيدەنت, قاتقىل ۇنمەن.
– جوق, – دەدىم ساسقالاقتاپ.
– ديماش احمەتوۆيچ قايتىس بولىپتى. تالدىقورعان جاقتا. الاكولدە. مەنىڭ جارلىعىممەن مەملەكەتتىك جەرلەۋ كوميسسياسى قۇرىلادى. توراعاسى اسانباەۆ (ەرىك اسانباەۆ ول كەزدە ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىندا), سەن ورىنباسارىسىڭ. دەنەسىن جەتكىزۋدى ۇيىمداستىر. تاڭەرتەڭ ساعات توعىزدا ماعان كەلىڭدەر. – دەپ قىسقا قايىرىپ, پرەزيدەنت ءسوزىن اياقتادى...
اۋەلدە اڭتارىلىپ, ءۇن-ءتۇنسىز وتىرىپ قالدىم. جۋىردا عانا تەلەفونمەن سويلەسىپ ەدىم. داۋىسى اشىق, كوڭىلى جاقسى, دەنساۋلىعى قالىپتى, سەرگەك ەدى. كۇن سايىن تازا اۋادا ءبىر-ەكى ساعات سەرۋەندەيتىنىن ايتقان.
ءبىرازدان كەيىن ەسىمدى جيىپ, جان-جاقپەن حابارلاسىپ, ءمان-جايدى سۇراستىرىپ, دەنەسىن الماتىعا جەتكىزۋ قامىنا كىرىستىم... سول كۇنى اپتانىڭ جەكسەنبىسى بولاتىن. بۇرىنعى جۇيە, ءارتۇرلى مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە ۇشىراپ, ەكونوميكا, تۇرمىس قۇلدىراپ, ءالى جاڭا رەفورمالار جۇرە الماي جاتقان كەز.
بىراق تاۋەلسىزدىك دەگەن قاسيەتتى ءسوزدىڭ قۇدىرەتىمەن حالىقتىڭ رۋحى اسقاقتاپ, ەڭسەسى كوتەرىلىپ, شىن مانىندە ەركىندىكتىڭ ءدامىن تاتىپ, سەرپىلگەن شاعى دا وسى كەز بولاتىن.
تاركىلەنگەن تاريحىمىز بەن ۇلت بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسىپ, قۇربان بولعان تۇلعالارىمىزدى ەسكە الىپ, ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن جارىققا شىعارۋ شارالارى باستالعان.
دىنمۇحامەد احمەت ۇلى دا ءوزىنىڭ دارىگەرى م ۇلىكوۆ احات ءامين ۇلىنىڭ ايتۋىنشا سونداي يگىلىكتى شارالاردىڭ بىرىنە ەل ازاماتتارىنىڭ قۇرمەتتەپ شاقىرۋىمەن جولعا شىققان ەكەن. سارقان قالاسىندا الاشتىڭ اردا ۇلدارىنىڭ ءبىرى, وتكەن عاسىردىڭ 30 جىلدارىنداعى ماسكەۋ بيلىگىنىڭ پارمەنىمەن جۇرگىزىلگەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى مۇحامەتجان تىنىشباەۆقا ەسكەرتكىش اشۋ سالتاناتىنا بارىپ, ءسوز سويلەپ, ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپتى. سارقانداعى سالتانات, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ اقجارىلقاپ قوشەمەتىنەن كەيىن الماتىعا قايتپاق بولعان اعامىزدى ەل ازاماتتارى الاكول جاعاسىنا بارىپ, كوڭىل سەيىلتىپ قايتۋعا قولقالاپ شاقىرعاندارىن قيماي, سول جاققا بەت تۇزەگەن. بىراق بارعاننان مازاسى بولىڭقىراماي, قىسقا ۋاقىتتا كەرى قايتپاققا ىڭعايلانعان ساتتە ۇزاق جىلدار جانىندا سەرىگى بولىپ جۇرگەن جەكە دارىگەرى احات ءامين ۇلىنىڭ كوز الدىندا ماڭگى ساپارعا اتتانىپ كەتىپتى...
...وسىنداي توتەنشە جاعدايدا, ءارى جەكسەنبى كۇنى جاۋاپتى ادامداردى ورنىنان تابۋ دا قيىن. ايتەۋىر زورعا دەپ سول كەزدەگى اەروپورت باستىعى نيكولاي سەگەديندى تاۋىپ, تالدىقورعانعا شۇعىل سامولەت جىبەرۋىن تاپسىردىم.
ديماش احمەت ۇلىنىڭ تۋعان ءىنىسى اكادەميك اسقار احمەت ۇلىنا, كەڭەس اۋحاديەۆكە حابارلاسىپ, تۇنگى ساعات ەكى جارىم شاماسىندا تالدىقورعاننان كەلگەن سامولەتتى قارسى الدىق...
* * *
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا سويلەگەن سوزىندە: «دىنمۇحامەد احمەت ۇلى – ءوز زامانىنىڭ پەرزەنتى بولعان ءىرى تۇلعا, كورنەكتى قايراتكەر. قوناەۆ جوعارعى قىزمەتكە كەلگەن ۋاقىتتىڭ اسا كۇردەلى, قايشىلىعى كوپ كەزەڭ بولعانىن بىلەسىزدەر. الايدا وسىنداي قيىندىقتارعا قاراماستان, ەلدىڭ دامۋى ءۇشىن قولىنان كەلگەنىن جاسادى. رەسپۋبليكادا قۇرىلىس, ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنىڭ دامۋى ىلگەرىلەي ءتۇستى. ەلسىز جەرلەردە جاڭا قالالار مەن ەلدى مەكەندەر پايدا بولدى. سونىمەن قاتار ديمەكەڭ عىلىمنىڭ, ونەر مەن مادەنيەتتىڭ قارىشتاپ قانات جايۋىنا ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىردى. الدى كەڭ, جانى جومارت, پاراساتتى جاننىڭ ونەر ادامدارىنا قولداۋ كورسەتكەنىنە تالاي رەت كۋا بولدىم. ديمەكەڭ تۋعان قالاسى الماتى ءۇشىن دە كوپ جاقسىلىق جاسادى. بۇل تۇرعىدان العاندا دىنمۇحامەد احمەت ۇلى – ايرىقشا ارداقتاۋعا لايىقتى قارىمدى قايراتكەر. سوندىقتان ءبىز ونى تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى تاريحىمىزدىڭ تەگەۋرىندى تۇلعاسى دەپ باعالاۋىمىز كەرەك», دەپ وتە سالماقتى ءارى عيبراتتى باعا بەرگەن.
تاۋەلسىزدىك ۇعىمىنىڭ تەڭدەسى جوق. كەزىندە, ياعني وداق قۇرامىندا بولعانىمىزدا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدى ءوز ۇلتىمىزدىڭ ۇلانى باسقارۋى دا ارمان بولعانى حح عاسىرداعى تاريحىمىزدان بەلگىلى. دىنمۇحامەد احمەت ۇلى رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى باسشىلىعى قىزمەتىنە كەلگەن ون ءبىر ادامنىڭ قاتارىنداعى نەبارى ەكىنشى قازاق. ديمەكەڭ رەسمي بيلىك لاۋازىمىنان كەتكەننەن كەيىن رەسپۋبليكاعا مۇلدەم بەيتانىس گ.كولبيننىڭ كەلۋىن ۇلتتىق نامىسىمىزدى قورلاۋ دەپ قابىلداعان جاستار 1986 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا نارازىلىق شەرۋىنە شىعىپ ەدى. سونداي-اق جانعا باتقانى – سوناۋ سۇراپىل سوعىس جىلدارى قوڭىرات, ريددەر تاۋ-كەن وندىرىستەرىن كوتەرىپ, 1942 جىلدان قازاقستان ۇكىمەتى قۇرامىندا, قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى, كوكپ ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەسى, عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى لاۋازىمدارىندا ەلگە ولشەۋسىز ەڭبەك ەتكەن دارا تۇلعامىزعا ءبىر اۋىز العىس ءسوزىن قيماعان كوكپ باس حاتشىسى م.گورباچەۆتىڭ ەلىمىزگە كوپە-كورنەۋ كورسەتكەن وكتەمدىگى بولاتىن. ەرىن كەمسىتۋ – ەلدى كەمسىتۋ, مۇقالتۋ, مەنسىنبەۋ.
بيلىك اۋىستىرۋ كەزىندە قوعامنىڭ بىرقالىپتى تىنىشتىعىن قامتاماسىز ەتە الۋ دا وركەنيەتتىڭ كورىنىسى بولسا كەرەك. وكىنىشكە قاراي, ول جولدا, ياعني 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا كوكپ ورتالىق كوميتەتى, ونىڭ باس حاتشىسى م.گورباچەۆ ءوزىنىڭ قاساڭ ساياساتىن ۇستانىپ, وركەنيەتتەن الشاقتىعىن كورسەتتى.
د.ا.قوناەۆقا قياناتتىڭ ۇلكەنى دە, ءارى ادىلەتسىزى دە ول كىسى قىزمەتتەن كەتكەننەن سوڭ ءبىرىن-ءبىرى قۋالاعان تولقىنداي بىردە ءورشىپ, بىردە جەر باۋىرلاعان جىلانداي جىلىستاپ, ن.ءا. نازارباەۆ بيلىككە كەلگەن 1989 جىلدىڭ جازىنا دەيىن جالعاستى. كولبيننىڭ تاپسىرماسىمەن 30-شى جىلداردىڭ ءادىس-تاسىلدەرىمەن جۇرگىزىلگەن تەرگەۋ ارەكەتتەرىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى دەسەڭىزشى. قوناەۆتىڭ تەك رەسمي لاۋازىمىن عانا سىرتتان بىلەتىن كەيبىر ادامدار ءارتۇرلى تاپسىرمالارمەن ونى عايباتتاپ, ماسكەۋگە, كوكپ ورتالىق كوميتەتىنە, گورباچەۆتىڭ, ليگاچەۆتىڭ اتىنا «دومالاق ارىز» توعىتىپ, وزدەرىن شىندىق ءۇشىن «بىتىسپەس كۇرەسكەر» ەتىپ كورسەتۋگە ماشىقتاندى. سول كەزدەگى قىزمەتىمە بايلانىستى ونداي ارىزداردىڭ بىرازىمەن تانىس بولدىم. ولاردىڭ كوپشىلىگى نەگىزسىز, «جاپتىم جالا, جاقتىم كۇيە», «قوناەۆ ۇلتشىل, رۋشىل, جەرشىل», ء«وزىن كورسەتۋ ءۇشىن الماتىدا مونشا, ساناتوري, مۋزەي تاعى باسقا نىساندار سالدىردى» سياقتى دولبارلار.
دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قايىسپاس قارا نارداي وسىنداي ادىلەتسىزدىكتى دە, قياناتتى دا كوتەردى. ارينە, جۇرەگىنە سالماق, كوڭىلىنە قاياۋ ءتۇستى. الايدا ءبىر قىزىعى ديمەكەڭدى جامانداپ, تالاي ادام ءوستى. بۇل – ەجەلدەن ورنىققان ء«بولىپ ال دا, بيلەي بەر» وتارلىق ساياساتتىڭ ءادىس-تاسىلدەرى ەكەنىن قازاق بالاسى بىلگەنى ءجون.
* * *
كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان كەڭەستىك قازاقستاننىڭ ەكونوميكا, ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, عىلىم, ءبىلىم, ونەر, مادەنيەت, ادەبيەت سالالارىنىڭ وركەندەپ, ءوسۋى, دامۋى دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ رەسپۋبليكا مۇددەسىندەگى قايراتكەرلىك ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى دەۋگە تولىق نەگىزىمىز بار. قازاقستان سول جىلدارى كەڭەس وداعىنداعى 15 رەسپۋبليكانىڭ الدىڭعى قاتارىندا كوپ كورسەتكىشتەر بويىنشا رەسەي, ۋكراينادان كەيىنگى ورىندا بولدى.
رەسپۋبليكا ەڭبەككەرلەرى وداققا جىل سايىن ميلليونداعان توننا استىق, مال ونىمدەرىن تاپسىراتىن. قازاقستانداعى ءىرى مەتاللۋرگيا تاۋ-كەن, مۇناي, گاز, كومىر, قورعاسىن, مىرىش تاعى باسقا كاسىپورىنداردىڭ 93 پروتسەنتى وداقتىق كاسىپورىن سانالىپ, ونىڭ ونىمدەرى, قارجى, تەحنولوگيا, جوسپارلاۋ, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى ماسكەۋ باقىلاۋىمەن, سولاردىڭ كەلىسىمىمەن جۇرگىزىلەتىن. بۇل – بۇكىلوداقتىق ەكونوميكالىق جوسپارلى جۇيەنىڭ تالاپتارى, ءتارتىبى بولاتىن.
رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنىڭ كۇيرەۋى وداقتىق ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ كۇيرەۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولدى.
كەڭەس وداعى كەزىندە كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستاعان جۇمىسى – پارتيالىق-مەملەكەتتىك اپپارات, باسقارۋشى كادر ماسەلەسى بولدى. كوكپ ورتالىق كوميتەتى ۇزاق جىلدار بويىنا قازاقستاننىڭ رەسپۋبليكا بيلىگىنە, كەيبىر وبلىستار باسشىلىعىنا ورتالىقتان, ماسكەۋدەن, رەسەي وڭىرلەرىنەن ادامدار جىبەرىلەتىن تاجىريبەسىن دىنمۇحامەد احمەت ۇلى بيلىككە كەلگەننەن سوڭ ازايتىپ, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تالاپ-تىلەگىمەن ساناسا باستاعان. الايدا كوكپ ورتالىق كوميتەتى ول ەجەلگى وكىلدىك تاجىريبەسىنەن تۇبەگەيلى باس تارتا قويمادى. اسىرەسە, ديمەكەڭنىڭ قىزمەتتەن كەتەتىن 1986 جىلى كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى ەگور ليگاچەۆتىڭ, باس حاتشى م.گورباچەۆتىڭ پارمەنىمەن قاراعاندى, شىعىس قازاقستان وبلىستارى باسشىلىعىنا, الماتى قالاسىنا ماسكەۋدەن قازاقستانعا ەش قاتىسى جوق, رەسپۋبليكامىزدى مۇلدەم بىلمەيتىن كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جىبەرىلدى. قازاقستان قوعامى مۇنداي شەشىمدەردى دىنمۇحامەد احمەت ۇلىنىڭ پىكىرىمەن ساناسپاۋشىلىق دەپ قابىلدادى. شىنى دا وسىلاي بولاتىن. جانە ماسكەۋدەگىلەر بۇل شەشىمدەردى جايدان جاي قابىلداماعانى دا ەلگە ايان بولدى. وسىنداي قادامدار ارقىلى رەسپۋبليكا ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ كىمگە تاۋەلدى ەكەندىگىن ەلگە, قوعامعا كورسەتۋ ەدى. ديمەكەڭ گورباچەۆ بيلىگىنىڭ جوعارىداعىداي شەشىمدەرىمەن كەلىسپەيتىنىن دە اشىق ايتقان. ۇستەم بيلىك وسىلايشا ەلدەگى تىنىش جاعدايدى وزگەرتۋگە مۇددەلى بولدى.
قالاي بولعاندا دا ديمەكەڭنىڭ قايراتتى, كەمەل شاعىندا قازاقستاندا باسشى كادرلار ءوسىپ, جەتىلدى. رەسپۋبليكا باسشىلىعىندا, ونىڭ سالالىق مينيسترلىكتەرىندە, وڭىرلەردە, پارتيا, كەڭەس, كاسىپوداق, كومسومول ۇيىمدارىندا جۇزدەگەن, مىڭداعان جاس ماماندار قوعامدىق جۇمىسقا تارتىلىپ, جان-جاقتى قوعامدىق مەكتەپتەردەن ءوتىپ, ەلىمىزدىڭ حالىق شارۋاشىلىعىندا, ءوندىرىس ورىندارىندا, پارتيالىق, كەڭەستىك جەتەكشىلىك قىزمەتتەرىندە ادال ەڭبەك ەتە الدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگىمەن, قوعام, مەملەكەت ىسىنە ادالدىعىمەن قازاقستاننىڭ جاڭا داۋىرىندە دە ابىرويلى ەڭبەك ەتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى.
دىنمۇحامەد احمەت ۇلى پارتيالىق باسقارۋ جۇمىسىندا ادامدار تاعدىرىنا, باسشىلىققا ۇسىنىلعان ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىنا, ادالدىعىنا جانە ادىلدىگىنە, ادامدارمەن سويلەسۋ قابىلەتىنە, ىشكى, سىرتقى مادەنيەتىنە ايرىقشا ءمان بەرەتىن. قانداي ماسەلە بولسا دا ونى جان-جاقتى تەرەڭ زەرتتەپ, قورىتىندى شىعارۋدى ۇيرەتەتىن. اپىل-عۇپىل ساپىرىلىستىقتى, «اتۇستىلىكتى» جانى سۇيمەيتىن. «شيراقتىق پەن جىلدامدىقتى قاربالاستىقپەن شاتاستىرماڭدار», «اسپاي-ساسپاي, جامان جەردى باسپاي جۇرىڭدەر», «تاپسىرمالارىڭدى ورىنداي الاتىن مەزگىلگە بەرىڭدەر» دەگەن سياقتى كۇندەلىكتى قايناعان تىرشىلىكتە ورنىقتىلىق اۋانىن قالىپتاستىرىپ جۇرەتىن.
جوعارىدا ايتىپ وتىرعان جايتتارىم – كەزىندە دىنمۇحامەد احمەت ۇلىنىڭ سەنىمىمەن, قامقورلىعىمەن, قولداۋىمەن ون جىلعا جۋىق قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ۇسىنىمىمەن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ مادەنيەت, پارتيالىق ۇيىمداستىرۋ بولىمدەرىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتتەرىن اتقارۋ سەنىمى مەن باقىتىنا يە بولىپ, جاقىن ءجۇرىپ, وزىندىك ءومىر مەكتەبىنەن ءوتىپ, تالاي اڭگىمە-ساباق الىپ, كوپ ونەگە ۇيرەنىپ, ادام تانىپ, قوعامدىق-ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنىڭ قىر-سىرىنا تەرەڭدەي تۇسكەن جىلدارىم بولدى. ارينە, بۇل كەزەڭ مەنىڭ جەكە ءومىرىمنىڭ زور بايلىعى.
دىنمۇحامەد احمەت ۇلى, اسىرەسە لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەردى بەلگىلى, نەگىزدەلگەن سەبەپتەرمەن ورىندارىنان اۋىستىرۋ نەمەسە بوساتۋ شەشىمدەرىنە وتە مۇقيات قارايتىن. الدىمەن ءسوزىڭدى بولمەستەن, ءتىپتى كەيدە الدىن الا ءبىلىپ وتىرسا دا وتە زەيىن قويىپ, تىڭدايتىن. سۇراقتارىن قويىپ, سەبەپتەرىن انىقتاي تۇسەتىن. بوساتىلۋعا كەلىسىم بەرگەن جاعدايدا ول ادامنىڭ قايدا باراتىنىن, قانداي قىزمەتكە ورنالاساتىنىن, ءتىپتى زەينەتكە شىعىپ جاتسا – قانداي زەينەتاقى الاتىنىن, تۇرمىس جاعدايىن قامتىپ, دەنساۋلىق جاعدايىن سۇراستىراتىن. الدەقالاي كومەك قاجەت بولىپ جاتسا – ونداي ماسەلەلەردى سوزبالاقتاتپاي دەر كەزىندە شەشىلۋىن باقىلاۋدى تاپسىراتىن.
ول جىلدارى رەسپۋبليكادا 19 وبلىستىق, 321 قالالىق, اۋداندىق پارتيا كوميتەتتەرى بار. اسىرەسە, 2-3 جىلدا ءبىر رەت وتەتىن پارتيالىق ەسەپ بەرۋ كونفەرەنتسيالارىنا دايىندىق كەزىندە كادرلىق جۇمىستار كوبەيىپ, اۋىس-ءتۇيىس جيىلەپ, ولاردى ۇيلەستىرۋ, كەيبىرىن جەدەل شەشۋ قاجەتتىكتەرى كۇن سايىن كوتەرىلىپ جاتادى. مەن سول پارتيالىق ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى رەتىندە كەيبىر كۇندەرى ءبىرىنشى حاتشىعا ەكى-ءۇش رەتكە دەيىن كىرىپ, بىرنەشە رەت تەلەفونمەن بايلانىسىپ, جاعدايدى بايانداپ, ءارى كەيبىر ماسەلەلەردى كەلىسىپ تۇرۋعا مىندەتتىمىن. ماسكەۋدەگى كوكپ ورتالىق كوميتەتىمەن تىكەلەي بايلانىس, ءارتۇرلى اقپارات, باسقا دا جەدەل تاپسىرمالار نەگىزىنەن مەن ارقىلى جۇرەدى. وبلىس باسشىلارىمەن بايلانىس تا ەكىنشى كەزەككە قالدىرىلمايدى.
ءبىر جولى ءبىر اۋداننىڭ ءبىرىنشى باسشىسىن اۋىستىرۋ تۋرالى الدىن الا تەكسەرۋلەر قورىتىندىسى بويىنشا ديمەكەڭە بايانداپ, كەلىسىمىن العان ەدىم. ول «كىنام جوق» دەپ ديمەكەڭە كىرىپتى. كابينەتتەگى ديمەكەڭنىڭ تىكەلەي تەلەفونى شىر ەتتى.
– ءاي, سۇلتانوۆ, سەندەر مىنا ازاماتتى (اتى-ءجونىن ايتىپ) جازىقسىز بوساتىپسىڭدار عوي, – دەدى ديمەكەڭ رەنىشتى كەيىسپەن. الگى ازاماتقا قاتىستى قۇجاتتاردى كوتەرىپ, ديمەكەڭە قايتا كورسەتۋگە تۋرا كەلدى. ديمەكەڭ قايتا قاراپ شىققان سوڭ, ءبولىم ۇسىنىسىنىڭ ادىلدىگىن قۇپتادى.
ءار جاستاعى اۋدان, وبلىس باسشىلىقتارىندا, شارۋاشىلىق, كاسىپورىندار ۇيىمداستىرۋشىلارىن, قوعام قايراتكەرلەرىن ولاردىڭ ەڭبەكتەرىنە قاراي جاس مامانداردىڭ تاجىريبە جيناقتاپ, بەلگىلى ءبىر سالالاردا ءوسىپ جۇرگەندەرىن قاداعالاپ, جادىندا ساقتاپ جۇرەتىن. شەشۋشى ساتتەردە ونداي تۇلعالاردىڭ لايىقتى قىزمەتتەرگە ورنالاستىرۋلارىنا ماڭىز بەرەتىن.
ديماش احمەت ۇلىنىڭ اسىرەسە ونەر, عىلىم ادامدارىنا, تالانتتى تۇلعالارىمىزعا قامقورلىعى ەرەكشە بولاتىن.
مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باسشىلىعىندا جۇرگەنىمدە ديمەكەڭ;
– سەن ماسكەۋگە شاۋروعا بار, مىنا نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ حالىقتىڭ سۇيىكتى كومپوزيتورى ەكەنىن ءتۇسىندىر, كەڭەس وداعىنىڭ حالىق ءارتىسى اتاعىنا ۇسىناتىنىمىزدى ايت. ەركىنبەكوۆ پەن ساۋداباەۆقا دا تاپسىرما بەر, قۇجاتتارىن دايىنداسىن, – دەدى. (ول جىلدارى جەكسەمبەك ەركىنبەكوۆ – مادەنيەت ءمينيسترى, قانات ساۋداباەۆ – ورىنباسارى).
ۆاسيلي فيليمونوۆيچ شاۋرو, ۇلتى بەلارۋس, كوكپ ورتالىق كوميتەتى مادەنيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى – ونەر ادامدارىنا تاپسىرىلاتىن قۇرمەتتى اتاق, باسقا ماراپاتتار ماسەلەسى باس حاتشىعا, سەكرەتارياتقا جەتپەس بۇرىن وسى بولىمدە قارالىپ, شەشىم قابىلدانىپ, ۇسىنىس بەرىلەدى. ۆاسيلي فيليمونوۆيچپەن العاشقى كەزدەسكەننەن اڭگىمەمىز جاراسىپ, قاتىناسىمىز جاقسى ەدى. كوپ ماسەلەدە لاۋازىمدى ادامداردىڭ اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن دوستىق قارىم-قاتىناس تا وڭ شەشىمگە نەگىز بولاتىنى جاڭالىق ەمەس.
حالىقتىڭ سۇيىكتى كومپوزيتورى نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ «وتىرار سازى» ۇلت-اسپاپتار وركەسترىنىڭ ونەرپازدارىنا ديماش احمەت ۇلىنىڭ تاپسىرماسىمەن ءۇي بەرىلىپ, جاعداي جاسالىپ, ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى, جەتەكشىسى 1984 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ حالىق ءارتىسى قۇرمەتتى اتاعىنا يە بولدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى يگى ءداستۇردى جالعاستىرىپ, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى كومپوزيتورىنا حالىق قاھارمانى اتاعىن تاپسىرىپ, ۇلتتىق ونەردىڭ مارتەبەسىن كوتەردى.
ديماش احمەت ۇلىنىڭ قىزمەتىندە ونەر, عىلىم, ءبىلىم, قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنا وسىنداي قامقورلىق شەشىمدەرى وراسان كوپ. ەل ىشىندە ديمەكەڭنىڭ شاپاعاتىن كورىپ, باتاسىن العان ادامدار ارقاشان ونداي باقىتتى ساتتەرىن ەرەكشە سەزىممەن ەسكە الادى.
وتكەن عاسىردىڭ 60-80 جىلدارى قازاقستاننىڭ ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىندا, اگرارلىق كەشەندە, قۇرىلىستا, عىلىم, ءبىلىم, ونەر, مادەنيەت قۇندىلىقتارىنىڭ وركەندەۋ جەتىستىكتەرى وداق كولەمىندە باعالانىپ, مويىندالعان ءداۋىر بولدى. پارتيا باسشىلىعىندا ودان بۇرىنعى كەزەڭدەردەگى ناۋقانشىلدىقتان باس تارتىپ, سالماقتى, ساليقالى قاۋلى, قارارلارعا بەتبۇرىس جاسالدى. باسقارۋشى اپپاراتتىڭ, باسشى كادرلاردىڭ تۇراقتانىپ جۇمىس ىستەۋىنە ءمان بەرىلدى.
رەسمي تسەنزۋرانىڭ وزىندە, ايقاي, شۋسىز, داڭعازا ساياساتشىلدىقسىز, وتكەن تاريحىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى زەرتتەۋگە دەن قويىلدى. دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ وداق كولەمىندە بەدەلى ءوسىپ تۇرعان كەزەڭدە ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ كەنەسارى قاسىموۆتىڭ ءحىح عاسىرداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى تۋرالى «قاھار», قازاق حاندىقتارىنىڭ حV-ءحىح عاسىرلارداعى ءومىرىن, كۇرەسىن باياندايتىن «جانتالاس», «الماس قىلىش» تاريحي روماندارى جارىققا شىقتى.
ل.ي. برەجنەۆتىڭ قولداۋىمەن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ايگىلى «از ي يا» مونوگرافياسىن كوكپ يدەولوگتارىنىڭ تالاۋىنان اراشالاپ, الىپ قالدى.
قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ قايشىلىقتارىنا, اۋىر جولدارىنا, ونىڭ ءار عاسىرداعى تاريحي تۇلعالارىنا ارنالعان ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «ۇركەر», «ەلەڭ-الاڭ», مۇحتار ماعاۋيننىڭ «الاساپىران», شەرحان مۇرتازانىڭ «قىزىل جەبە» تاريحي شىعارمالارى وقۋشىلارىنا جول تاپتى.
بىراق ماسكەۋدەگى ساياسي بيلىك ءوز بيلىگىن ورتالىقتاندىرىپ, كۇشەيتە ءتۇسۋ نيەتىنەن قايتقان جوق. ولار سونداي-اق ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىمەن دە ساناسا قويمادى. وسىنداي جاعدايدا ۇلتتىق مۇددەمىزدى قورعاي وتىرىپ, وكتەمدىگى باسىم, الىپ جۇيەمەن ءتىل تابىسىپ, جۇمىس ىستەۋ اۋىرتپالىعىن كوتەرگەن ۇلت پەرزەنتى, تاريحىمىزدىڭ ۇلى تۇلعاسى – دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆ ەكەنى دە اقيقات.
قۋانىش سۇلتانوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى