ونەگەلەرىمەن ومىرشەڭ

روزانىڭ عاسىرى

جاڭا جىلدا توي دا, مەرەيتوي دا كوپ. كۇنتىزبەنىڭ العاشقى پاراعىمەن بىرگە كۇمىسكومەي ءانشى, كسرو جانە قازاق­ستاننىڭ حالىق ءارتىسى, حالىق قاھارمانى روزا باعلانوۆانىڭ عاسىر تويى قاتار اشىلماق. ەسىمى اڭىزعا اينالعان ءانشىنىڭ قازاقتىڭ ءان ونەرى مەن رۋحانياتىنا سىڭىر­­گەن ەڭبەگى ەرەسەن. اسىرەسە, مايدان دا­ل­اسىندا وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا ءجۇ­رىپ سالعان ءانى سوعىسقا قاتىسقان تالاي سارباز­دىڭ جانىنا جىگەر سىيلاپ, جەڭىسكە دەگەن قادامعا جاقىنداتۋعا سەپتەسكەنى انىق. روزا باعلانوۆانىڭ ورىنداۋىنداعى «اقماڭدايلىم», «ىڭكارىم», «ادەمى-اۋ», «اق تاماق», «اقسۇڭقارىم». «اح, سامارا – گورودوك» اندەرى ءانشىنىڭ اسەم داۋسىمەن بىرگە حالىقتىڭ جانىنا بەرىك ورنىعىپ, ەل جۇرەگىندە ماڭگىلىك جاتتالعان. عاسىر تويى قارساڭىندا ونەر يەسىنىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ شارالارى وتكەن جىلدان باستاۋ الىپ ۇلگەردى. اتاپ ايتساق, بىلتىر ەلوردا تورىندەگى «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالىنا روزا باعلانوۆانىڭ ەسىمى بەرىلىپ, «حابار» ارناسى ءانشىنىڭ ءومىرى جولى مەن شىعارماشىلىعىنا ارناپ «بۇلبۇل» اتتى تەلەحيكايا ءتۇسىردى. سونداي-اق 2022 جىلى ءانشىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن يۋنەسكو كولەمىندە تويلاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ەندەشە جاڭا جىلدا اڭىز ادام روزا باعلانوۆا ەسىمىن ۇلىقتاپ, ءانشىنىڭ شىعارماشىلىق جولىن تانىپ, زەردەلەۋگە باعىتتالعان ىزدەنىستەرگە دە كەڭ جول اشىلارى ءسوزسىز.

ەرلىك اڭىزى

ءانشى روزا باعلانوۆا سالعان اننەن قۋات الىپ, جاۋعا قارسى جىگەرلەنە شاپقان, كەڭەس وداعىنا ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستى جاقىنداتقان داڭقتى باتىرلارى – تالعات بيگەلدينوۆ پەن مانشۇك مامەتوۆانىڭ دا بيىل عاسىر تويى.

كەڭەس وداعىنىڭ ەكى مارتە باتىرى, قازاقستان اۆياتسياسىنىڭ گەنەرال-مايورى تالعات بيگەلدينوۆ اسكەري تاپسىرمامەن 305 رەت اۋەگە كوتەرىلىپ, 7 جاۋ ۇشاعىن اتىپ تۇسىرگەن. سونىڭ ءبىرى – 1943 جىلى دنەپر ءۇشىن ۇرىستا جاۋعا ايانباي قارسى تۇرعان باتىردىڭ ۇشاعى زاقىمدانىپ, ورتەنە باس­تايدى. سوندا تالعات بيگەلدينوۆ ۇشاعىن ويلانباستان جاۋ تەحنيكاسى جاسىرىنعان تۇسقا باعىتتاپ, ءوزى ۇشاقتان سەكىرىپ ۇلگەرەدى. باتىردىڭ بۇل ەرلىگى فوتوسۋرەتكە تاسپالانىپ ۇلگەرگەن. اۋەدە ءجۇرىپ كوزسىز ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن قازاقتىڭ داڭقتى ۇلىنىڭ ەرلىگى قاشاندا ەل ەسىندە, رۋحىنا مىڭ تاعزىم!

ەرلەرمەن بىرگە يىق تىرەستىرىپ مايدان دالاسىنا اتتانعان سول كەزدە نەبارى 20 جاستاعى ورىمدەي بويجەتكەن مانشۇك مامەتوۆانىڭ ەرلىگى دە جۇرت جادىنان ماڭگىلىك وشپەيدى. زەڭبىرەكشىلەر باتال­­ونىنا قابىلدانعان قايسار قىز ءبولىم كومانديرىنە دەيىن كوتەرىلىپ, سەرجانت اتاعىن الادى. وسى باتالون 1943 جىلدىڭ كۇزىندە يزوچا بەكەتىن جاۋ قولىنان بوساتۋعا قاتىستى. الايدا كوپ ساربازىنان ايىرىلعان كەڭەس اسكەرى كەيىن شەگىنۋگە ءماجبۇر بولادى. مانشۇك وسى كەزدە: «سەندەر بارا بەرىڭدەر. مەن كەتسەم سەندەردى كىم قورعايدى؟» دەپ قالىپ قويادى. وسىلايشا قايتپاس قايسار قىز «ماكسيم» زەڭبىرەگىمەن جۇزدەگەن نەمىستىڭ كوزىن جويىپ, سول مايداندا ءوزى دە ەرلىكپەن قازا تابادى. ارادا 6 اي وتكەن سوڭ قاھارمان قىزعا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى.

بي پاديشاسى – شارا

سونىمەن قاتار بيىل قازاقتىڭ كاسى­بي بي ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, قازاق­­ستاننىڭ حالىق ءارىتىسى شارا جيەنقۇ­لو­ۆانىڭ دا 110 جىلدىق مەرەيتويى. حالقىمىزدىڭ بۇلب ۇلى كۇلاش بايسەيى­توۆا دەسەك, بي ونە­رىندەگى جارىق جۇلدىزى – شارا جيەنقۇ­لوۆانىڭ ەسىمى دە قازاق بالاسىنا كەڭىنەن تانىس. «بي پاديشا­سى» اتانعان دارىن يەسىنىڭ ونەرىنە تامسانىپ, تاڭداي قاققان جازۋشى عابيت مۇسىرەپوۆ كەزىندە: «جان تەبىرەنتە تەرەڭ سەزىمگە بولەيتىن كەلىستى ورنەك شارانىڭ بويى­نان ايقىن سەزىلەدى. ساحنانىڭ ەركەسى دە, ءسانى دە – شا­را! ونىڭ سەزىم سەرگى­تەتىن شىنشىل ونەرى مەن قاي­تا­لانباس قولتاڭباسى مەيلىنشە جار­قىراپ كورىندى. بۇل دارىن يەسىنىڭ تۋعان حالقىنا قىزمەت ەتۋىنىڭ تاماشا ۇلگىسى», دەپ مايتالمان ءبيشىنىڭ ونەرىنە ءادىل باعا بەرگەن. شارا جيەنقۇلوۆا تەك كاسىبي بي ونەرى عانا ەمەس, قازاق توپى­را­عىندا تۋعان تۇڭعىش كاسىبي قازاق تەاترى­نىڭ وركەندەۋىنە دە سۇبەلى ۇلەسىن قوسقان مايتالمان ونەرپاز. ونەر جولىن قازاق دراما تەاترى­نان باستاعان دارىن­نىڭ تۇڭعىش ويناعان ءرولى – بەيىمبەت ءماي­ليننىڭ «مايدان» پەساسىنداعى ءپ ۇلىش بەينەسى. كەيىن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەك» پەن «قاراگوز» تراگەديالارىندا باستى ءرولدى سومدادى. كەيىنىرەك 1934 جىلى ىر­گەسى قالان­عان قازاق وپەرا جانە بالەت تەات­رىنا اۋىسىپ, قازاق ۇلتتىق بي ونەرى­نىڭ دامۋىنا اتسالىستى. 2022 جىل – شا­راتانۋ عىلىمىنا سونى سەرپىلىس اكە­لىپ, جيەنقۇلوۆا ەڭبەگى جاڭا عاسىر بەدەرىندە جاڭا قىرىنان ساراپتالسا, قانەكي!

سەيفۋللين تەاترىنىڭ تويى

ەڭ العاشقى كاسىبي قازاق تەاترى م.اۋە­زوۆ اتىنداعى ۇلتتىق اكادەميا­لىق دراما تەاترىنان كەيىن بوي كوتەر­گەن ەلىمىزدەگى ەڭ كونە تەاترلاردىڭ ءبىرى – «ارقانىڭ اقسارايى» اتانعان س.سەيفۋللين اتىنداعى وبلىستىق اكادەميالىق قازاق دراما تەاترىنا دا بيىل 90 جىل تولادى. عاسىرعا جۋىق ۋا­قىت قازاق رۋحانياتىنىڭ شىراق­شى­­­سى­نا اينالعان تەاتردىڭ داڭقى كەڭگە تارا­عان. ەلىمىزدىڭ نەبىر ۇلى رەجيسسەر­لەرى مەن اكتەرلەرىنىڭ شىعارماشى­لىق شەبەرحاناسى بولعان ونەر ورداسى­نىڭ بۇگىنگى اياقالىسى دا كوڭىلگە قۇرمەت ورنىقتىرادى. «قاراعاندى تەاترى – قاراشاڭىراق» دەسەك, تيتتەي دە ارتىق ايتقاندىعىمىز ەمەس. سەبەبى س.سەيفۋللين تەاترىنىڭ قاناتىنىڭ اسىتىنان بۇگىندە ەلىمىزدىڭ بەلگىلى ونەر وردالارىنا اينالعان ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى, ج.ايماۋىتوۆ اتىنداعى پاۆلودار وبلىستىق دراما تەاترلارى باستاعان ىرگەلى ونەر ۇجىمدارى تۇلەپ ۇشتى. تالاي تالانتتىڭ قاناتىن قاتايتقان تاعىلىم ورداسىنىڭ بيىلعى 90 جىلدىق مەرەيتويى ءوز دەڭگەيىندە اتالىپ ءوتىپ, ونەرسۇيەر قاۋىمدى جاعىمدى جاڭالىقتارىمەن قۋانتادى دەگەن سەنىم مول.