قازاقستان ءوز ازاماتتارىن قورعاۋسىز قالدىرمايدى

وسى ورايدا, ۋينستون چەرچيللدىڭ «انگليانىڭ ماڭگىلىك دوستارى جوق, ونىڭ تەك ماڭگىلىك مۇددەلەرى عانا بار» دەگەن قاناتتى ءسوزى مەملەكەتشىل سايا­ساتكەردىڭ جەكە پايىمى عانا ەمەس, بىر­نەشە عاسىرعا سوزىلعان تابىستى جۇزە­گە اسىرىلعان اعىلشىندىق ساياساتتىڭ ماڭىزىن تۇسىندىرەتىن وي ورامى دەسە بولاتىن شىعار. مەملەكەتتىك ساياساتتى قا­لىپتاستىرۋ ءىسى ونىڭ ازامات­تا­رى­نىڭ مۇددەسىن قورعاۋدى نەمەسە جالپى ۇلتتىق ارمان-تىلەكتى اڭعارتىپ جاتسا وندا مەملەكەتتىك يدەولوگيا دەڭگەيى كوتەرىلەدى. مۇنداي كوپشىلىكتىڭ مۇراتى جۇزەگە اسا­تىن يدەولوگيالىق مەحانيزمدى ىسكە قوسۋ ۇنەمى مۇمكىن ەمەس جانە قوعامدىق-ساياسي كەڭىستىك اياسىنداعى ۇردىستەردى مەم­لەكەت­تەر­دىڭ ءوز ەنشىسىنە شەبەر پايدالانۋدى تالاپ ەتەدى.

وسى ورايدا, كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ ءوز حال­قىنان قولداۋ تاپقان جانە حالىق­ارالىق قاتىناستار سالاسىندا بەلگىلى ءبىر ابىروي اكەلگەن سىرتقى جانە ىشكى ساياساتىنداعى جەمىستى ءىس-قيمىلدارىن حرونولوگيالىق تارتىپپەن ورنالاستىرىپ, قازاقستاندىق وقيعالار قاتارىمەن سالىستىرۋعا بولار ەدى.

1952 جىلعى 10 قىركۇيەكتەگى گەر­مانيا, يزرايل ۇكىمەتتەرى جانە «ەۆرەي­لەر­دىڭ گەرمانياعا قاتىستى ماتەريالدىق تالاپتارى جونىندەگى كونفەرەنتسياسى» ۇيىمى اراسىنداعى كەلىسىمگە سايكەس حولوكوست قۇرباندارى ءۇشىن گەرمانيا يزرايلگە 3 ملرد ماركا جانە كون­فە­رەنتسياعا 500 ملن ماركا تولەدى.

1975 جىلى ۆەتنامداعى سوعىس اياق­تا­لا سالىسىمەن اقش ۇكىمەتى قازا تاپقان جانە جوعالىپ كەتكەن اسكەريلەردىڭ دەنە­سىن ەلگە قايتارۋ ماقساتىندا ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنا كىرىستى. ەكسپەديتسيا امەري­كالىق سوڭعى اسكەردىڭ دەنەسى ەلگە قاي­تارىلمايىنشا جالعاسادى دەگەن مالىم­دەمە جاسادى.

مۇنداي مىسالداردى الپاۋىت ەلدەر تاريحىندا كوپتەپ كەزدەستىرەمىز. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ تۇپكى ماقساتى تۋرالى كوپ ايتىپ, ءتۇرلى جورامالدار جاساۋعا بولاتىن شىعار. ءبىر انىعى, وسى ءىس-ارەكەتتەر ەلدىڭ ءوز ازاماتتارى ءۇشىن قامقورلىق سەزىمىنىڭ مەملەكەت دەڭگەيىندە كورىنىس تابۋىن جانە حالقىنىڭ مۇددەسىنەن تۋىنداعان ءىس-قيمىل ەكەنىن بىلدىرسە كەرەك.

مەملەكەتتىلىگى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداسقان, اسقاق ماقساتتارعا ۇمتى­لاتىن ەلدەر عانا ءوز مۇددەسىن قورعاۋدى, ازاماتتارىنىڭ الدىنداعى الەۋمەتتىك مىندەتتەرىن اتقارۋدى الدىڭعى ورىنعا قويىپ كەلگەن. ءالسىز ۇيىمداسقان, بىتى­راڭقى, شاعىن توپتاردىڭ مۇددەسىن عانا كوزدەيتىن نەمەسە ەلدىڭ ستراتەگيالىق اي­ماق­تارى قىلمىستىق ۇيىمداردىڭ قول استىندا قالعان مەملەكەتتەر ازامات­تار­دىڭ ەركىن جۇزەگە اسىرۋدى ماڭىزدى سانامايدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ ء«بىز ءوز ادام­دارىمىزعا قامقورلىق جاسايمىز» ۇرانىن جالاڭ پوپۋليزم نەمەسە بوس داقپىرتقا اينالدىرماستان ورىنداپ كەلەدى. «رەس­پۋبليكا ءوزىنىڭ ودان تىس جەرلەردە جۇرگەن ازاماتتارىن قورعاۋعا جانە ولارعا قام­قورلىق جاساۋعا كەپىلدىك بەرەدى» دەگەن زاڭنىڭ 11-بابى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان-اق مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى ۇستانىمىنا اينالدى. ماسەلەن, 1991 جىلى قازاقستان ۇكىمەتى «باسقا رەسپۋبليكالاردان جانە شەتەلدەردەن سەلولىق جەرلەردە جۇمىس ىستەۋگە تىلەك ءبىلدىرۋشى بايىرعى ۇلت ادامدارىن قازاقستاندا قونىستاندىرۋ ءتارتىبى مەن شارتتارى تۋرالى» ارنايى قاۋلى قابىلدادى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ «الىستا جۇرگەن اعايىندارعا اق تىلەك» دەپ اتالعان تاريحي كەزەڭدەردە شەتەل اسىپ كەتكەن قانداستارعا ارنالعان ماقالاسى جاريالاندى. بۇل الىس جانە جاقىن شەتەلدەردەگى قازاقتار ءۇشىن ءسۇيىنشى حابار بولدى. «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىڭدە ۇلتان بول» دەگەن ناقىلدى قۇلاققا قۇيىپ وسكەن ءار قازاققا ۇلى وتان-اناسى شاقىرىپ جاتقاندا قانداي كىدىرۋ بولۋى مۇمكىن. وسىلايشا بىرنەشە جىلعا سوزىلعان ۇلى كوش باستاۋ الدى. بۇل تەك كونستيتۋتسيا نورماسىنىڭ جۇزەگە اسۋى عانا ەمەس, ء«بىز ءوز ادامدارىمىزدى تاستامايمىز» يدەولوگياسىنىڭ العاشقى كورىنىسى ەدى.

سيرياداعى سوعىس كولەمى, ۇزاقتىعى جانە قامتۋ جاعىنان ءححى عاسىرداعى اۋقىمدى الاپات قاقتىعىسقا اينالدى. بىرنەشە جىلعا سوزىلعان سوعىس اۋماقتىق دەڭگەيدە قازاقستانعا قاۋىپ-قاتەر توندىرمەسە دە, قازاقستاندىقتاردىڭ سودىرلار قاتارىنا قوسىلۋى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ كۇن تارتىبىنە جاڭا ماسەلەلەردى شىعاردى. ويتكەنى 2014-2015 جىلدارى ەلىمىزدىڭ بىرنەشە وڭىرىنەن سيريا جەرىنە اتتانعان ەر ازاماتتارمەن بىرگە ولاردىڭ وتباسىلارى دا بار ەدى.

قاقتىعىس ايماعىندا قالعان بالا­لار مەن ايەلدەر زورلىق-زومبىلىق پەن قا­تىگەزدىكتىڭ قۇربانىنا اينالدى. وسىنداي سىندارلى شاقتا قازاقستان تاراپى بار­لىق قيىنشىلىعى مەن كۇردەلىلىگىنە قاراماستان سيرياداعى سوعىس ايماعىنان وتانداستارىمىزدى ەلگە قايتارۋ جونىندەگى «جۋسان» وپەراتسياسىن باستادى. 4 مارتە قايتالانعان «جۋسان» وپەراتسياسى اياسىندا ەلگە قازاقستاندىق 600-گە جۋىق ازامات قايتارىلدى.

2016 جىلى رەسەي مەن قازاقستان ۇكىمەتتەرى باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى بارىسىندا 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس قاھارمانى كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگىن ەلگە قايتارۋ جونىندە ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. باتىردىڭ باسىنىڭ ەلگە قاي­تارىلۋى كوپشىلىكتىڭ قوشەمەتى مەن ىقىلاسىنا بولەندى.

قازاقستان ءوز ازاماتتارىنىڭ عانا ەمەس, كەشەگى ناۋبەتتى جىلداردا شەكارا اسىپ, الەمنىڭ وزگە ايماقتارىنا تارىداي شاشىراپ كەتكەن قانداستارىمىزدى دا قامقورلىقسىز قالدىرمايدى. وسى­نىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە 2021 جىلى 9 قىر­كۇيەكتە بيلىگىن تاليباندار باسىپ العان اۋعانستان ەلىنەن قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ ارنايى ۇشاعىمەن الماتىعا 41 ادامنىڭ جەتكىزىلگەنىن, ولاردىڭ 35-ءنىڭ قانداسىمىز ەكەنىن ايتۋعا بولادى. اۋعانستان جەرىندە تۇراتىن قان­داس­تارىمىزدىڭ جەكە وتىنىشتەرىنە قاراي ولاردى ەلگە ەۆاكۋاتسيالاۋ ءالى دە جالعاسۋدا.

نۇرعيسا كوشەروۆ,

ساياساتتانۋشى