ىشكى تۇراقتىلىق ءھام ورنىقتى دامۋ

ەگەمەن ەلى­مىزدىڭ 30 جىلدىق تاريحىن تار­قا­تىپ, جەتكەن جەتىس­تىكتەرىمىزدى تۇ­گەن­دەدىك. ءالى دە اتقارىلار شارۋا مەن جوس­پار كوپ, باعىت, ماقسات-مىن­دەت­تەر ايقىن. ەل ىرگەسىن بەكى­تىپ, تاۋەل­سىزدىكتى نىعايتا ءتۇسۋ جو­لىنداعى باعىت-باعدارلار, قا­دام­­دار ناق­تىلاندى.  

ء ماجىلىس جاڭاردى

جىل باسى قازاقستان پارلا­مەنتى ءماجى­لىسى مەن جەرگىلىكتى وكىلدى ورگان – ءماس­ليحاتتاردىڭ سايلاۋىمەن باس­­تالدى. ناتي­جەسىندە, پارلامەنت ءما­جىلىسىنىڭ VII شاقىرىلىمىنا 7 پايىز مەجەنى باعىندىرعان ءۇش ساياسي پارتيا ءوتتى. ولار Nur Otan پارتياسى, قازاقستاننىڭ «اق جول» دەموكراتيالىق پارتياسى جانە قازاقستان حالىق پارتياسى. پار­لا­مەنتتىك تاجىريبەدە العاش رەت پار­تيالىق تىزىمگە ايەلدەر مەن جاس­تار ءۇشىن 30 پايىزدىق كۆوتا ەنگى­زىلدى. ءماسليحات سايلاۋى دا ءبى­رىنشى رەت پارتيالىق ءتىزىم بويىن­شا ءوتتى. بۇل شەشىمدەر ەلدەگى سايا­سي پارتيالاردىڭ باسەكەسىن ارتتىرىپ, وڭ وزگەرىستەرگە باستايدى دەگەن سەنىم مول.

جالپى, سايلاۋ ناۋقانىنىڭ تار­تىستى بولعانىن, ساياسي پار­تيا­لاردىڭ بەلسەندىلىگىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. مۇنى پرەزيدەنت قا­سىم-جومارت توقاەۆ تا راستا­دى. مەملەكەت باسشىسى VII شا­قى­­رى­لىمداعى پارلامەنتتىڭ ءبىرىن­شى سەس­سياسىنىڭ اشىلۋىندا سويلەگەن سوزىندە سايلاۋ ناۋقانى كارانتين شەكتەۋلەرىنە قاراماستان, تارتىس­تى ءارى باسە­كەگە تولى بولعانىن جەت­­كىزدى.

ەلىمىزدە ءجۇرىپ جاتقان رەفور­ما­لاردىڭ ماڭىزدى بولىگى ساياسي جاڭعىرۋعا باعىتتالعانى بەلگىلى. ال وسى تۇستا ەل پارلامەنتىنە ار­تىلعان سەنىم زور. قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز سوزىندە ۇزاق مەر­زىمدى جەتىستىككە جەتۋدىڭ باس­تى شارتى – رەفورمالاردى ساپا­لى زاڭدار ارقىلى جۇرگىزۋ دەگەن ەدى. 

 العاش رەت اۋىل اكىمدەرى سايلاندى

جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياسي رە­فور­مالار «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىم­دا­ماسىن جۇزەگە اسىرۋدا ۇلكەن ءرول ويناماق. سەبەبى وزگەرىس جەر­­گىلىكتى ورىنداردا, اۋىل, اۋ­دان­­­­داردا باستال­ۋى كەرەك دەگەن پىكىر بار. سول سە­بەپتى دە ەلى­مىز­دە العاش رەت اۋىل اكىمدە­رىن تى­كە­لەي سايلاندى. بۇل بيىل­عى ساي­لاۋ جۇيەسىنە ەنگەن جاڭا­شىل­دىقتاردىڭ ءبىرى بولدى. سەبە­بى ەلدەگى دەموكراتيانى نى­عاي­تۋ ءۇشىن ءاردايىم وزگەرىس پەن دامۋ قاجەت ەكەنى انىق. اۋىل اكىمىن اۋىل حالقى تاڭ­داۋ كەرەك دەگەن شەشىم جاقسى قابىل­داندى. جالپى, بۇل باستامانى ەل پرەزيدەنتى بىلتىرعى حالىققا جولداۋىندا كوتەرگەن-ءدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل ساياسي شارا, ەڭ الدىمەن, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن جاسا­لىپ جاتقانىن جەتكىزدى. بۇل – ەلدەگى ساياسي رەفورمالارعا سەر­پىن بەرىپ قانا قويماي, شالعاي ەلدى مەكەن تۇرعىندارىن ەل باس­قارۋ جانە شەشىم قابىلداۋ ۇدە­­­رى­سىنە تارتۋدى كوزدەگەن شا­را. قازىرگى اۋىل اكىم­دە­رىنىڭ 50 پايى­زى جاڭادان سايلان­دى. مەم­لەكەت باسشىسى VII شا­قى­رىلىمداعى پارلامەنتتىڭ ءبى­رىن­شى سەسسياسىنداعى سوزىندە اۋىل اكىم­دەرىن سايلاعاننان كەيىن اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋعا كوشۋگە بو­لا­دى دەگەنى ەسىمىزدە.

ساياسي رەفورمالار لەگى مۇ­نى­مەن توقتامايتىن سەكىلدى. جا­قىن­دا پرەزيدەنت كومەكشىسى ەرلان كارين بۇل ءۇردىس كەلەسى جىلى دا جال­عا­ساتىنىن جەتكىزدى. «جالپى, پرە­زيدەنت ۇسىنعان بارلىق ساياسي جاڭاشىلدىقتار بو­يىنشا اۋقىمدى ءارى جوسپارلى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. سوندىقتان ساياسات جانە قۇقىق قورعاۋ سالالارىندا ناقتى وزگە­رىس­تەردى جۇزەگە اسىرۋ باعىتى 2022 جىلى دا ساقتالادى», – دەپ جازدى ە.كارين Telegram كانالىندا.

سونداي-اق سايلاۋ تۋرالى زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىس­تەر قا­تارىندا سايلاۋ بيۋللەتەن­دەرىندە «بارىنە قار­سىمىن» دەگەن باعاننىڭ بەكى­تىل­ۋى دە بار. بۇل ساياسي پارتيا­لار­عا عا­نا ەمەس, ۇكىمەت, ساياساتكەر­لەر مەن الەۋمەتتانۋشىلار ءۇشىن ەلەكتوراتتىڭ كوزقاراسىن انىق­تاۋ­عا كومەكتەسەتىن تەتىكتەردىڭ ءبىرى بولسا, ەل تۇرعىندارى ءۇشىن ازا­ماتتىق ۇستانىمىن بىل­­­دى­­رۋگە مۇم­كىندىك بەرمەك. سونداي-اق وسى­عان دەيىن ساي­لاۋ­عا نەمقۇرايدى قاراعان ازامات­تاردىڭ سايلاۋ ۋچاس­كە­سىنە كەلۋىنە, سايلاۋشىلار اراسىندا بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋعا دا سەپ بولماق.

«2021 جىل ەلىمىز ءۇشىن كەزەكتى رەفورمالار جىلى بولدى. اۋەل باستان ساياسي بلوك پەن قۇقىق قور­عاۋ پروبلەماتيكاسى قارقىندى وزگە­رىستەردىڭ سالاسىنا اينالدى», دەدى ە.كارين.

جوعارىدا دەپۋتاتتىق مانداتتاردى ءبولۋ كەزىندە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن 30 پايىزدىق كۆوتا زاڭنامالىق تۇردە بەكى­تىل­گەنىن اتاپ وتتىك. مەملەكەت باس­شىسى سونداي-اق ەرەكشە مۇق­تاج­دىقتارى بار ادامداردى قوسا وتىرىپ, پارتيالاردىڭ سايلاۋ تىزىمدەرىندەگى ازاماتتاردىڭ كۆو­­تا­سى ساناتتارىنىڭ تىزبەسىن كەڭەي­تۋدى ۇسىندى. اتالعان نور­ما­لار بويىنشا زاڭ جوباسى دا ازىرلەندى.

بيىلعى جولداۋدا سونداي-اق جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋ مەن حالىقپەن بايلانىسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ۇسىنىس ايتىلدى. «حا­­لىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەم­لە­كەتتىڭ» باستى قاعيداتى – مەم­لەكەتتىك اپپارات ازاماتتار مۇد­دەسى ءۇشىن جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە جەرگىلىكتى بيلىككە قاراتا ايتىلىپ وتىر», دەپ اتاپ ءوتتى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت اكىمدىكتەردىڭ حا­لىق­­پەن قارىم-قاتىناسىنا, ولار­­دىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە قاتىس­تى سىن دا ايتقان ەدى. «تۇرعىن­دار­مەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس جاساپ, ولاردىڭ پروبلەمالارىن شۇعىل شەشۋمەن ءدال وسى اكىمدىكتەر اي­نا­لىسادى. بىراق ءاردايىم وسى­­­­لاي بولىپ جاتقان جوق. جو­عا­­رى باسشىلىقتىڭ وڭىرلەردە قابىلدانعان شەشىمدەردى تۇ­زە­تۋىن­ە, ءتىپتى كەيدە سولاردىڭ ورنىنا شەشىم قابىلداۋىنا تۋرا كەلەدى», دەدى پرەزيدەنت حالىققا جول­داۋىندا. بيىل ەلدىڭ نازا­رىن اۋدارعان كەيبىر وڭىرلىك ماسە­لە­لەردىڭ پرەزيدەنتتىڭ پىكىر ءبىل­دىرىپ, تاپسىرما بەرگەنىنەن كەيىن عانا شەشىلۋى بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتى ەكەنىن جانە شەشىمىن ءبىر جىلدا تابۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن كورسەتكەندەي. سول سەبەپتى وڭىرلىك ساياساتتى جەتىلدىرۋ بويىن­شا ما­ڭىز­دى قادامدار كەلەسى جىلى دا جالعاسىن تابۋى زاڭدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ء«تۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ باتىل ءارى دەربەس قادام جاساۋعا قابىلەتى جەتپەي جاتادى. ولار ور­تالىققا جالتاقتاپ جۇمىس ىس­تەيدى», دەۋى جەرگىلىكتى بيلىك وكىل­­دە­­رىنە قا­تىستى ايتىلعان ماڭىز­دى سىندا­رىنىڭ ءبىرى بولدى.

 ساياساتتاعى ساباقتاستىق

ەلدەگى ايتۋلى ساياسي وقي­عا­لار­دىڭ ءبىرى Nur Otan پار­تيا­سىنىڭ تورا­عالىعىنا قا­تىس­تى بولدى. قا­زاق­ستاننىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ Nur Otan پارتياسى توراعاسى وكى­لەت­تىگىن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆقا بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىن جاريالادى. پارتيانىڭ نەگىزىن قالاپ, 30 جىل بويى توراعالىق ەتكەن ەلباسىنىڭ بۇل شەشىمى قوعامدا جاقسى قابىلداندى.

«نۇرسۇلتان نازارباەۆ الدا­عى 30 جىلدىڭ ىشىندە كوپتە­گەن جەتىستىككە قول جەتكىزە الاتىن­دى­عىمىزعا سەنىم ءبىلدىردى. سول جەتىس­تىك­تەرمەن قاتار ەلدەگى بەي­­بىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق تا قاتار دامۋعا ءتيىس. ەلباسى اتاپ وتكەن باستى تەزيس­تەردى جۇزە­گە اسىرۋدىڭ قادا­مى رەتىندە سايا­­سي بيلىك ءترانزيتىنىڭ بەيبىت تۇردە وتۋىنە كۋə بولىپ وتىرمىز. ونىڭ دəلەلى ەلباسى Nur Otan پارتياسىنىڭ توراعالىعىن پرەزيدەنتكە بەرىپ وتىر. پارتيا تىزگىنىن پرەزيدەنتتىڭ الۋى – ەل بيلەۋ ساياساتىنىڭ بىرىزدىلىكپەن جالعاسۋىنىڭ بەلگىسى», دەپ اتاپ ءوتتى قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيا­لىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى الەۋ­مەتتىك-ساياسي زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ باسشىسى ينديرا رىستينا.

قازاقستان ۇستانعان ساياسي جاڭ­عىرۋ باعىتى بويىنشا بيىل اتقارىلعان جۇمىستىڭ بىر­قا­تارىن اتاپ وتتىك. ەلىمىزدىڭ سايا­سي قۇرىلىمىن جەتىل­دى­رۋ بويىن­شا جۇمىس كەلەسى جىلى دا جالعاساتىنىن مەملەكەت باسشى­سى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ حا­لىق­قا جولداۋىندا ناقتى ايتتى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ ءبىر بولىگى ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى شەڭبەرىندە جۇرگىزىلەتىنى بەلگىلى. بيىلعى جاڭاشىلدىقتار دەموكراتيا قۇن­دىلىقتارىن نى­عاي­تۋدى كوزدەيتىن جاسامپاز مەملەكەتتىڭ, ساياسي جۇيە­نىڭ ايقىن باعىت-باعدارىن كور­سە­ت­كەندەي.