ۇلى وتان سوعىسىنىڭ وتقا ورانعان مايدانىندا وشپەس ەرلىك ونەگەسىن, جانقيارلىق پەن تاباندىلىققا تولى تىلدا قاجىرلى ەڭبەك ۇلگىسىن كورسەتىپ, ۇلى جەڭىسكە جەتكەن اعا ۇرپاققا مىڭ تاعزىم!
9 مامىر كۇنى رەسەي استاناسى – ماسكەۋ قالاسىندا ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ارنالعان اسكەري پاراد بولىپ ءوتتى. قايسارلىق پەن ەرجۇرەكتىكتىڭ, باتىرلىق پەن باتىلدىقتىڭ ەرەن ۇلگىسىنىڭ ايعاعى – ۇلى جەڭىس مەرەكەسىنە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆتىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن وزگە دە بىرقاتار مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتارىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىستى.
ادامزات تاريحىنا ەكىنشى ءدۇنيەجۇزىلىك سوعىس دەگەن اتپەن ءوشپەستەي ەتىپ جازىلعان قاندى قىرعىننىڭ تامىرىنا جۇمىلعان جۇدىرىق پەن قاجىرلى قايرات-ءجىگەردىڭ ارقاسىندا عانا بالتا شابىلعانىن دانا ۋاقىت الدەقاشان دالەلدەگەن. ال سول مۇزداي قارۋلانعان نەمىس فاشيستەرىنىڭ قىسىمىنا تولارساقتان قان كەشىپ ءجۇرىپ توسقاۋىل قويىپ, قارسى تۇرۋدا قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز بولعانىنا دا كارى تاريح كۋا.
بەيبىت ءومىردى ساقتاۋ مەن ەل اسپانىنا تونگەن قارا بۇلتتى سەيىلتۋ جولىندا جان الىسىپ, جان بەرىسكەن مايدان الاڭىنا قازاق جەرىنەن 1 ملن. 700 مىڭعا تارتا ازامات اتتانعان بولاتىن. سولاردىڭ تەڭ جارتىسىنا, ياعني 600 مىڭعا جۋىعى ءوز اتامەكەنىنە قايتا ورالمادى. 600 مىڭ ادام, 600 مىڭ تاعدىر.
ايتسە دە, وت وراعان, وق بوراعان زۇلمات جىلدارى وتان ءۇشىن كەسكىلەسكەن شايقاسقا تۇسكەن ازاماتتاردىڭ بۇل ەرلىگى تەككە كەتكەن جوق. جەڭىس تۋى اسقاق جەلبىرەپ, بەيبىت ءومىر سالتانات قۇردى. 500 قازاقستاندىق جاۋىنگەر كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاندى. ەل مەن جەردى ءفاشيزمنىڭ قۇرساۋىنان ازات ەتۋدە كەۋدەسىن وققا توسەگەن قازاقتىڭ قانشاما ەرجۇرەك جىگىتتەرى مەن قايسار قىزدارىنىڭ ەسىمدەرى اڭىزعا اينالدى.
باسقىنشى جاۋعا قارسى قان مايداندا كەڭەس وداعى قۇرامىندا بولعان رەسپۋبليكالاردىڭ بارلىعىنىڭ دەرلىك ۇل-قىزدارى ايرىقشا ەرجۇرەكتىك تانىتتى. سوعىس جىلدارىندا ءومىرى قيىلعان 50 ملن. ادامنىڭ 28 ملن.-عا جۋىعىنىڭ كەڭەس وداعىنىڭ حالقى بولعاندىعى وسىنىڭ ايقىن ايعاعى. بۇگىندە جەر بەتىن قانمەن بوياعان سول سۇراپىل سوعىس پەن ەلىنە ازاتتىق سىيلاعان ەسىل ەرلەردىڭ ەڭبەگىن ەش ەتكىسى كەلەتىندەر, جەڭىستىڭ سالماعىن ازايتۋعا تىرىساتىندار دا بوي كورسەتىپ قالۋدا. الايدا, ۇلى جەڭىستىڭ قاندايلىق ماڭىزعا يە ەكەندىگى كوزىقاراقتى قاۋىمعا ءمالىم. ۋاقىتتىڭ بەرگەن ءوز باعاسى بار.
جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا ارنالعان قىزىل الاڭداعى اسكەري شەرۋگە 21 مەملەكەتتىڭ باسشىلارى مەن ەۋروپا كەڭەسى مەن ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى شارت ۇيىمىنىڭ باس حاتشىلارى, سونداي-اق, تمد اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى قاتىستى. بۇل – الەم حالىقتارىن جاۋ قولىنان ازات ەتۋگە اتسالىسقان ەلدەردىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ وراسان بولعاندىعىن تاعى دا ءبىر ايعاقتايتىن فاكت.
سالتاناتتى شەرۋدىڭ اشىلۋىندا ءسوز العان رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ كەڭەس وداعىنىڭ نەمىس فاشيزمىنىڭ ەڭ باستى, ەڭ ۇلكەن سوققىسىن باستان كەشكەنىن, الايدا كۇش بىرىكتىرۋ مەن مىقتى قارسىلىق كورسەتۋدىڭ ارقاسىندا سان ءتۇرلى ۇلتتى تۇتاستاي جويۋعا باعىتتالعان “سوعىس ماشينەسىنىڭ” توقتاتىلعانىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. “ماسكەۋ مەن لەنينگرادتى قورعاۋ, ستالينگراد ءۇشىن شايقاس – سوعىستىڭ ءبىر كەزەڭدەرى عانا ەمەس. بۇل جەردە ءبىر-اق تاڭداۋ تۇردى. جەڭۋ, يا قۇل قامىتىن كيۋ. بۇل سوعىس ءبىزدى ەرجۇرەك ۇلت رەتىندە تانىتتى. ءار كۇن, ءار ساعات, ءار ءمينوت سايىن شەشىم قابىلدانىپ جاتتى. مايدان مەن تىلدا ەل مەن جەر ءۇشىن بۇل جاۋاپكەرشىلىك ءجۇگىن ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز ارقالادى. ولار بىزگە ەڭ باستى قۇندىلىقتى سىيعا تارتتى. ول – ەركىندىك”, دەدى د. مەدۆەدەۆ. ول, سونداي-اق, ءوز سوزىندە نەمىس فاشيزمىنە قارسى ۇرىستا بۇرىنعى كەڭەس وداعى رەسپۋبليكالارىنىڭ بارلىعى دەرلىك ايانباي قايسارلىق پەن تاباندىلىق تانىتقانىن, قاندى قىرعىنعا تەك كۇش بىرىكتىرۋ ارقىلى عانا قارسى تۇرعاندىعىن اتاپ ءوتتى.
ماسكەۋ تورىندەگى اسكەري شەرۋدى ءبىر مەزەتتە 3 مىڭعا تارتا ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرى تاماشالاسا, ولاردىڭ 32-ءسى قازاقستاندىق قارت مايدانگەرلەر بولدى. ولاردىڭ ءبىرى ءبىر ءسات قانشاما جاننىڭ قانىن سۋداي شاشقان سوعىس جىلدارىنىڭ قيىندىعى مەن كەساپاتىن كوز الدىنان وتكەرسە, ەندى ءبىرى كەلەر كۇنگە سالاۋات ايتىپ, سوعىس ءورتىنىڭ قايتا تۇتانباۋىن, الەمدە تەك بەيبىتشىلىكتىڭ ورناۋىن تىلەگەنى انىق.
ءبىز اسكەري شەرۋگە قاتىسقان مايدانگەر قارتتارمەن اڭگىمەلەسىپ, ولاردان وتتى جىلداردى ەسكە الۋىن وتىنگەن ەدىك. ماسكەۋدەگى قىزىل الاڭعا قاراعاندى قالاسىنان كەلگەن سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى ماسحات تۇسىپبەكوۆ سوناۋ زۇلمات جىلدارى وڭ-سولىن ەندى عانا اجىراتىپ ۇلگەرگەن بوزبالا بولىپتى. جاسى 90-عا جاقىنداعان قاريانىڭ قيمىلى شيراق. تىڭ. ول ءوز سوزىندە جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىنا وراي وتكەن اسكەري شەرۋدى ۇمىتپايتىنىن, بۇل وعان ايرىقشا اسەر بەرگەندىگىن اسا ءبىر تەبىرەنىسپەن جەتكىزدى. “مەن ءۇش ايدان كەيىن 90-عا كەلەمىن. بۇگىنگى پارادقا قاتىسقانىما قۋانىشتىمىن. كەيىنگى ۇرپاق بۇل جەڭىستىڭ قانداي جولمەن كەلگەنىن ۇمىتپاسا ەكەن”, دەيدى قارت مايدانگەر. ال پاۆلودار وبلىسىنان كەلىپ, جەڭىس شەرۋىن تاماشالاۋ قۇرمەتىنە يە بولعان ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى سايىتكەن ساعيتوۆ سوعىستان كەيىنگى 65 جىلدى امان-ەسەن كورۋ قان مايدانعا قاتىسىپ, ودان ابىرويمەن ورالعان كەشەگى جاۋىنگەرلەر, بۇگىنگى ارداگەرلەر ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش ەكەندىگىن جەتكىزدى.
ماسكەۋ تورىندە وتكەن تاريحي شەرۋدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى وعان تەك رەسەي قارۋلى كۇشتەرى مەن اسكەريلەرى عانا ەمەس, فاشيستىك گەرمانياعا قارسى سوعىسقان مەملەكەتتەر – فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, اقش, پولشا اسكەريلەرىنىڭ, ياعني انتيگيتلەرلىك كواليتسيا جاۋىنگەرلەرىنىڭ قاتىسقاندىعى بولدى. 150-دەن استام اسكەري تەحنيكا مەن 127 تىكۇشاق پەن ۇشاقتىڭ قىزىل الاڭنان ءجۇرىپ, نەمەسە ۇستىنەن ۇشىپ ءوتۋى, 11 مىڭنان استام ساربازدىڭ ساپ تۇزەۋى دە پارادتىڭ تاريحي ءمانىن اشا ءتۇسكەندەي. وسىنشاما اۋقىمدى اسكەر مەن تەحنيكا بۇرىن-سوڭدى ەشقانداي پارادقا تارتىلماعان ەكەن. ولاردىڭ اراسىندا بابالار اماناتىن ارقالاعان قازاقتىڭ جاس جاۋىنگەرلەرى دە بار ەدى. تاريحي مانگە يە بۇل شەرۋگە ەلىمىزدىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ قۇرمەت قاراۋىلى روتاسىنىڭ 70 ساربازى قاتىسىپ, سالتاناتتى ساپتا اسقاق كورىندى.
مەرەكەلىك پارادتا الدىمەن سوعىس جىلدارىنىڭ اسكەري تەحنيكالارى كورىنسە, ارتىنان بۇگىنگى زاماننىڭ وزىق اسكەري تەحنيكالارى مەن قۇرىلىمدارى شىقتى. جەڭىستىڭ بۇگىنگى مۇراگەرلەرى – سان مىڭداعان جاس سارباز شەرۋدىڭ ءسان-سالتاناتى مەن ماڭىزىن ارتتىرا ءتۇستى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنىڭ تەڭىزشىلەرى, ۇشقىشتارى مەن جاياۋ اسكەرلەرىنىڭ كيىمىمەن شىققان ساربازدار سول ءبىر قيىن جىلدار كورىنىسىن كوز الدىڭا اكەلسە, زاماناۋي تەحنيكالار مەن اسكەري قۇرىلىمدار, زىمىراندىق كەشەندەر قازىرگى زاماننىڭ اسكەري الەۋەتىن پاش ەتتى. ماسەلەن, سۇراپىل جىلدار مەن بۇگىنگى كۇننىڭ ايتۋلى اسكەري تەحنيكالارى – ت90س, ت-34 تانكتەرى, “تور-م1”, “بۋك-م1”, س-400 سەكىلدى زەنيتتىك-زىمىراندىق كەشەندەر, جاياۋ سوعىس اسكەرلەرىنە ارنالعان بمپ-3 جانە بمپ-4 ماشينەلەرى, “توپول-م” ستراتەگيالىق زىمىران كەشەنى, تۋ-160, سۋ-30, سۋ-100 جانە ميگ-2 ارتيللەريالىق قۇرىلعىلار مەن ستراتەگيالىق جويعىش ۇشاقتار بىرىنەن سوڭ ءبىرى جەر مەن اۋەدە ساپ تۇزەدى.
سالتاناتتى شەرۋ اياقتالىسىمەن ماسكەۋگە ارنايى شاقىرىلعان مەملەكەت باسشىلارى كرەملدىڭ كەلەسى بەتىندەگى “بەلگىسىز سولداتتىڭ” بەيىتىنە گۇل شوقتارىن قويدى. بەيبىت ءومىر جولىندا ءوز باستارىن قاتەرگە تىگىپ, ەلى مەن جەرىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن قىرشىنىنان قيىلعان ساربازداردى ءبىر ءمينوت ۇنسىزدىكپەن ەسكە الدى.
ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي, رەسەي استاناسىنا جينالعان ەل كوشباسشىلارى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى شارت ۇيىمى مەن تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىنە قاتىستى. وندا ءوزارا ىنتىماقتاستىق جانە ءارىپتەستىك ماسەلەلەر جونىندە كەلىسسوزدەر ءجۇردى. ماسەلەن, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى شارت ۇيىمىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋى اياسىندا مەملەكەت باسشىلارى ەكى بىردەي بىرلەسكەن مالىمدەمەگە قول جەتكىزدى. ءبىرىنشىسى – ماسكەۋ مەن ۆاشينگتون اراسىنداعى ستراتەگيالىق شابۋىلداۋ قارۋلارىن شەكتەۋ جانە قىسقارتۋ جونىندەگى كەلىسىم-شارت بولسا, ەكىنشىسى قازىرگى تاڭدا قىرعىزستاندا قالىپتاسقان كۇردەلى جاعدايدىڭ ءتۇيىنىن شەشۋ مەن رەتكە كەلتىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى كەلىسىم بولدى.
بۇل كۇنى قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆپەن, قىتاي توراعاسى حۋ تسزينتاومەن, ۆەتنام باسشىسى مين چيەت نگۋەنمەن, بولگاريا پرەزيدەنتى گەورگي پىرۆانوۆپەن, ارمەنيا پرەزيدەنتى سەرج سارگسيانمەن, يزرايل باسشىسى شيمون پەرەسپەن, گەرمانيا فەدەرالدىق كانتسلەرى انگەلا مەركەلمەن, ءازىربايجان باسشىسى يلحام اليەۆپەن, ەستونيا پرەزيدەنتى توماس حەندريك يلۆەسپەن, سلوۆاكيا باسشىسى يۆان گاشپاروۆيچپەن ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىنىڭ جاي-جاپسارىن ءسوز ەتتى.
ارينە, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىنىڭ بۇگىنگىدەي, اسىرەسە, جاھاندانۋ زامانىندا ايرىقشا مانگە يە بولاتىنى انىق. كەشەگى كەڭەس وداعىنىڭ شەكپەنىنەن شىققان ەلدەردىڭ ارقايسىسى ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. ەگەمەن ەل اتاندى. مۇنداي كەزدە كەز كەلگەن قاۋىپتىڭ ورىن الۋى ىقتيمال. ال سونداي ساتتەردە ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ ءرولى ايرىقشا ارتا تۇسەدى. مەملەكەت باسشىلارى كەلىسسوز بارىسىندا وسىنداي ورتاق وي ءتۇيدى.
دوستاستىق ەلدەرى باسشىلارىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىندە دە اۋقىمدى ماسەلەلەر جان-جاقتى تالقى تارازىسىنا ءتۇستى. ماسەلەن, بۇل اۋقىمدى باسقوسۋ كەزىندە پرەزيدەنتتەر جاقىن بولاشاقتاعى ارىپتەستىك, ونىڭ ىشىندە عىلىمي-تەحنيكالىق باعىتتاعى ءوزارا ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرىنە ايرىقشا نازار اۋداردى. ۇلى وتان سوعىسىندا ەرەن ەرلىك كورسەتكەن ارداگەرلەر مەن تىل ەڭبەككەرلەرىنە ارناپ, بىرلەسكەن ۇندەۋ قابىلدادى.
ارينە, بۇل – وتانى, تۋعان حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن جاۋ وعىنا قاسقايا قارسى تۇرعان سول كەزدەگى ورىمدەي جاستاردىڭ, بۇگىندە سونداي سوعىستىڭ قايتالانباۋىن قۇدايدان جالبارىنا وتىرىپ تىلەيتىن قاريالار ەرلىگى مەن ەڭبەگىنىڭ ەش كەتپەگەنىن كورسەتەدى. ال سول بابالار اماناتىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن ارقالاۋ – كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ەنشىسىندە. ول ءۇشىن تاريحتان تاعىلىم الا ءبىلۋ قاجەت.
ءلايلا ەدىلقىزى.