پارلامەنت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارناۋلى بەتى

ۇلى وتان سوعىسى

قورىتىندىلارىن قايتا قاراستىرۋعا بولمايدى

جۋىردا س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن “ ۇلى وتان سوعىسىنداعى قازاقستان: تاريحى, زەرتتەۋ ادىستەمەسى جانە زاماناۋي تالداۋ” اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى اۋماعىندا تۇرىپ جاتقان جەڭىستىڭ بارشا مۇراگەرلەرىنە ارناپ ۇندەۋ قابىلدادى. قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ارداگەرلەر ۇيىمدارى وكىلدەرى, تانىمال عالىمدار مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرى قاتىسقان وسىنداي كەڭ اۋقىمدى ءىس-شارا جۇمىسىنىڭ ەڭ شەشۋشى تۇسى وسى وقيعا بولعانى انىق. كونفەرەنتسيا جۇمىسىندا سانا مەن جۇرەكتى تەربەيتىن ساتتەر جەتەرلىك بولدى. رەسەي فەدە­راتسياسى قورعانىس مينيسترلىگى وتانىن قورعاۋ كەزىندە قازا تاپقاندار ەسىمىن ماڭگىلىك ەستە قالدىرۋ بويىنشا باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, پولكوۆنيك اندرەي تارانوۆتىڭ بايانداماسى ەشكىمدى دە بەي-جاي قالدىرعان جوق. ول زالعا جينالعاندارعا وسكەمەنگە ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى قازاقستاننان, ونىڭ ىشىندە شىعىس قازاقستاننان اسكەرگە شاقىرىلعان سولداتتار تۋرالى مالىمەت اكەلگەندىگىن جەتكىزدى. رەسەي ۇلى وتان سوعىسى مۇراعاتتىق قۇجاتتا­رىنىڭ كوبىنىڭ يەگەرى بولىپ تابىلادى – بۇل رف قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق مۇراعاتى جانە باسقا دا فەدەرالدىق مۇراعاتتار. قازىرگى ۋاقىتتا قۇجاتتار ولارعا ينتەرنەت ارقىلى ەركىن قول جەتكىزۋ جولىمەن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلۋدە. بۇل ادام شىعىندارى تۋرالى مايداندىق حابارلامالار, ولارعا قول جەتكىزۋ بۇرىنعى كسرو-نىڭ ميلليونداعان تۇر­عىن­دارى تۋىستارىنىڭ تاعدىرىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. وسىنداي جۇمىستىڭ ارقاسىندا جۋىردا شقمۋ دوتسەنتى سۆەتلانا تسارەگورودتسەۆا ماسكەۋ تۇبىندەگى ۇرىستا باتىرلىقپەن قازا تاپقان ءوزىنىڭ اتاسىنىڭ جەرلەنگەن ورنى تۋرالى ءبىلدى. وسى جىلدار بويى يانوۆ ۆاسيلي ەفيموۆيچتىڭ تۋىستارى بىرنەشە رەت ماسكەۋ مۇراعاتتارىنا ونىڭ جەرلەنگەن ورنىن انىقتاپ بەرۋگە ءوتىنىش حات جولداعان, بىراق ناتيجە شىقپاعان. قازىرگى ۋاقىتتا باتىردىڭ 74 جاستاعى قىزى جانە جيەنى اكەلەرى مەن اتالارىنىڭ زيراتىنا گۇل شوقتارىن قويۋ ءۇشىن جولعا جينالۋدا, ول بەلگىلى بولعانداي, كالينين (قازىرگى تۆەر) وبلىسىنىڭ گرەبەنكينو سەلوسىندا جەرلەنگەن ەكەن. ول تۋىستارى العاشقىدا ويلاعانداي قارۋلاستار زيراتىنا ەمەس, بولەك زيراتقا جەرلەنىپتى. سوعىس جىلدارىندا 512 قازاقستاندىق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن يەلەندى, سولاردىڭ 109-ى شىعىسقازاقستاندىقتار. باتىر قازاقستاندىقتاردىڭ ەسىمدەرى جاڭا مەكتەپتەرگە, رەسەي مەن بەلارۋستەگى سەلولار مەن قالالاردىڭ كوشەلەرىنە بەرىلگەن. 2010 جىلى ماسكەۋدى قورعاۋ ءۇشىن قاندى ۇرىستار بولعان جانە پانفيلوۆ جەتەكشىلىگىندەگى 316-شى ديۆيزيا جاۋىنگەرلەرىنىڭ وشپەس ەرلىگى جاسالعان جەردە, ياعني كريۋكوۆو بەكەتىندە ورنالاسقان №229 ماسكەۋ ورتا مەكتەبىنە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلدى. ءاربىر كەڭەستىك رەسپۋبليكا كوپتەگەن ءوز ازاماتتارى­نىڭ ومىرلەرىن قيا وتىرىپ, جەڭىسكە وراسان زور الەۋەت قوستى. قر بعم تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور ساتتار ءماجيتوۆ قازاقستاندىق عالىمداردىڭ ۇستانىمىن بارىنشا جان-جاقتى اشىپ بەردى دەپ ويلايمىن. ول ءوز بايانداماسىندا دوستارسىز, اعايىن-قارىنداسسىز ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى, ال ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تاقىرىبى – بۇل بارشامىزدى بىرىكتىرەتىن, ورتاق جەڭىسكە قاتىسقان حالىقتار اراسىندا ۇنقاتىسۋعا كومەكتەسەتىن تاقىرىپ. ورىستار مەن قازاقتار, ۋكرايندار مەن بەلورۋستار, ءازىربايجاندار مەن تاتارلار ۇلتتارعا بولىنبەي, ءبىر حالىق بولىپ سوعىستى. سوعىس تاجىريبەسى ءبىزدى ورتاق ماقسات ءۇشىن كەلىسىمدى ىزدەۋگە, بىرلىك پەن قوعامنىڭ تۇتاس­تىعىنا جەتۋگە باعىتتايدى. بۇگىندە ءبىز قازاقستان­دىق قوعامدا ۇستەمدىك قۇرعان بەيبىتشىلىكتى, دوستىقتى, وسى جەر وتاندارىنا اينالعان بارلىق ەتنوستار ارا­سىنداعى كەلىسىمدى ۇلى جەتىستىك رەتىندە قاراستىرامىز. ءبىزدىڭ قاسيەتتى بورىشىمىز – بالالارىمىزعا وسى سۇراپىل سوعىس تۋرالى ويدان شىعارىلعان ەمەس, شىنايى تاريحتى قالدىرۋ. ونىڭ كۋاگەرلەرى كۇن ساناپ ازايا تۇسۋدە, ال ءبىزدىڭ ورتاق تاريحىمىزدى قايتا جازعىسى كەلەتىندەر كوبەيىپ بارادى. سوعىستىڭ باستى قورىتىندىلارىن قايتا قاراستىرۋعا بولمايدى. تمد ەلدەرىندەگى مەملەكەتتىك ورگاندارعا, عىلىمي-پەداگوگي­كالىق جانە شىعارماشىلىق ەڭبەككەرلەر قاۋىمداس­تىعىنا ارنالعان ۇندەۋدى قابىلداعان حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ ارمان-تىلەگى وسىدان ءوربيدى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرلەرى بويىنشا, تاريحتى بۇرمالاۋ­شىلاردىڭ جاستار ساناسىنداعى سوعىس ساباقتارىن قابىلداۋدى وزگەرتۋگە كۇش سالۋى, اسىرەسە, الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. مىنە, وسى ماسەلەگە, ءبىزدىڭ ويى­مىزشا, باستى نازار اۋدارۋ قاجەت. وسىعان وراي ورتا مەكتەپ باعدارلامالارىندا ۇلى وتان سوعىسى تاريحىن وقىتۋ ساعاتتارىنىڭ سانىن ۇلعايتۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراستىرۋ كەرەك, ال اكادەميالىق عىلىمي مەكەمەلەر قۇرىلىمدارىندا اتالعان تاقىرىپ بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيلەستىرۋ جونىندەگى ورتالىق قۇرۋ كەرەك. مۇنداي ءىس-شارالار مەن جۇمىس تۇرلەرى جاس ۇرپاق بويىندا ازاماتتىق, وتانسۇيگىشتىك سەزىمدەرىن قالىپتاستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك. س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ رەكتورى, پروفەس­سور بەيبىت مامراەۆ ءوز سوزىندە ماڭىزدى اسپەكتىگە كوڭىل اۋدارتتى: ۇلى وتان سوعىسى تاريحىنىڭ ءار كۇنى دەرلىك قايتا قالپىنا كەلتىرىلسە دە, تاريحي دەرەكتەردى تالداۋعا جاڭا تاسىلدەر جانە ولاردى زەرتتەۋدىڭ با­رىنشا ادەكۆاتتى ادىستەمەسى قاجەت. وسىعان بايلا­نىستى سوعىسقا بۇگىندە ەگەمەن مەملەكەتتەردە تۇرىپ جاتقان بۇرىنعى كسرو-نىڭ ءار ءتۇرلى حالىقتارىنىڭ قاتىسۋ ەرەكشەلىكتەرىن سارالاپ, تالداۋ وتە ماڭىزدى. ءاربىر كەڭەستىك رەسپۋبليكا كوپتەگەن ءوز ازاماتتارىنىڭ ءومىرىن قيا وتىرىپ, جەڭىسكە ءوز ۇلەسىن قوستى. الايدا, سوعىستىڭ فاشيستەر تولىق وككۋپاتسيالاعان بەلارۋسقا نەمەسە دەپورتاتسيالانعان جانە ەۆاكۋاتسيالانعان تۇرعىندارعا تولى قازاقستانعا ىقپالى ءار ءتۇرلى بولدى. وسى بارلىق دەرەكتەردى تاريحي اقيقاتتى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن بارىنشا ەسكەرگەن ءجون. سوڭعى ۋاقىتتارى سوعىستىڭ قارساڭىندا جانە كەزەڭىندە وتكىزىلگەن دەپورتاتسيا ماسەلەسى بويىنشا بىرقاتار سۇبەلى ەڭبەك جارىق كوردى. ءبىز ءۇشىن بۇل ماسەلە اسا وزەكتى. ويتكەنى, قازاقستان ءۇشىن جانە قازاقتار ءۇشىن دەپورتاتسيا سالدارلارى تۋرالى ەڭبەكتەر از. دەپورتاتسيانىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق سالدارلارى قانداي بولدى, ول ۇلتارالىق قاتىناستارعا قالاي اسەر ەتتى, ارنايى كوشىرىلگەندەردىڭ كۇشتەپ جەر اۋدارىلۋى قازاقتاردىڭ ەتنوستىق كوڭىل-كۇيىنە قالاي اسەر ەتتى؟ سوعىس ۋاقىتىنداعى دەپورتاتسيا ۇدەرىستەرى ەگەمەن قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ ۇردىسىنە قالاي اسەر ەتتى؟ سوعىس تاريحىندا وسىنداي سوڭىنا دەيىن زەرتتەلمەگەن بەتتەر ءالى كوپ. سولاردان ناقتى كارتينا شىعۋى ءتيىس. بۇگىندە ايتىلعان ماسەلەنى زەرتتەۋدىڭ جاڭا ادىستەرىمەن بولىسكەن وتە ماڭىزدى. ءبىزدىڭ حالىقتار ورتاق جەڭىس ءۇشىن ەڭ قۇندى دۇنيەلەرىن – جاندارىن قيدى. مۇنى ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. كونفەرەنتسيا اياسىندا وتكىزىلگەن دوڭگەلەك ۇستەل باسىنداعى كەزدەسۋ كەزىندە عالىمدار بارىنشا اشىق سويلەستى. ولار ەڭ قيىن دەرەكتەردى سارالايتىن ۋاقىت جەتكەنىن ايتتى. نەلىكتەن جۇزدەگەن مىڭ بۇرىنعى كەڭەستىك جاۋىنگەرلەر ۆلاسوۆ اسكەرىنە باردى, نەگە ورىستاردىڭ ەسەستىك ديۆيزياسى, تۇركىستان لەگيونى بولدى جانە تاعى باسقالار. سوڭعى ۋاقىتتارى باتىستا پاي­دا بولا باستاعان گەرمانيا مەن كسرو ەكىنشى ءدۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىستى شىعارۋعا بىردەي كىنالى دەگەن تە­زيستەرگە لايىقتى جاۋاپ قايتاراتىن ۋاقىت جەتتى. قو­رىتىندىسىندا تاريحتى بۇرمالاۋعا قارسى باعىت­تالعان ارنايى باعدارلاما ازىرلەۋ ۇسىنىسى پايدا بولدى. باۋىرجان مومىش ۇلى ءوزىنىڭ “سوعىس پسيحولو­گياسى: كىتاپ-شەجىرە” ەڭبەگىندە “سوعىس كوپتەگەن جاندارعا باقىتتى شىعارماشىلىق ءومىر جولىنا شىعۋعا كەدەرگى كەلتىردى, جاستىق شاقتاعى ارماندارعا نۇكتە قويدى...” دەپ جازعان-دى. قازىرگى ۇرپاققا ارمانداۋعا, ويلاعاندارىن ىسكە اسىرۋعا كەدەرگى جوق. بىراق, وسى مۇمكىندىك ءۇشىن اكەلەرىمىز بەن اتالارى­مىزدىڭ جاندارىن قيىپ, قاندارىن توككەنىن ۇمىتۋعا بولمايدى, الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمساۋىمىز كەرەك. سۆەتلانا فەرحو, ءماجىلىس دەپۋتاتى.

ەلىنە سىيلى, حالقىنا قادىرلى

ازاماتتىڭ ورتامىزدا جۇرگەنىنىڭ ءوزى بەرەكە

مەملەكەت جانە قوعام قايرات­كەرى سالىق زيمانوۆ 1921 جىلى اق­پان­نىڭ 19-ىندا تۋعان. سوعىسقا دەيىن مۇعالىم بولىپ ەڭبەك ەتتى. 1940 جىلى سالىق زيمان ۇلى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلدى. ال ۇلى وتان سوعىسى باستالعان كەزدە ول باس كاۆكاز جوتاسىندا جاۋدىڭ جو­لىن بوگەۋگە قاتىستى. بۇدان كەيىن جاۋدى قۋعان كەڭەس وداعى اسكەرى­نىڭ قۇرامىندا كۋبان, ۆورونەج, حاركوۆ, كيروۆوگراد, كرەمەنچۋك قالالارىن ازات ەتۋگە, دانتسيگ, كە­نيگس­بەرگ قالالارىن الۋعا اتسالىس­تى. ءسويتىپ, بەرلينگە جەتىپ, جەڭىس تۋىن قاداۋعا ۇلەس قوستى. پولك شتابىنىڭ باستىعى بولعان گۆارديا مايورى س.زيمانوۆ ەلگە جەڭىسپەن ورالدى. ونىڭ ماي­دانداعى ەرلىك جولى ءى جانە ءىى دارەجەلى وتان سو­عىسى, “قىزىل جۇلدىز” وردەندەرى­مەن جانە كوپتە­گەن مەدالدارمەن, سونىڭ ىشىندە “كاۆكاز قورعانىسى ءۇشىن” مەدالى­مەن باعالانعان. دە­مەك, 65 جىلدىعى ۇلكەن اۋقىمدا اتالىپ ءوتىپ جاتقان ۇلى جەڭىسكە قوس­قان ۇلەسى دە ايتارلىقتاي دەپ با­عالايمىز جانە بۇل ايتۋلى مەرە­كەگە ونىڭ دا تىكەلەي قاتىسى بار دەپ بىلەمىز. سوعىستان كەيىن بۇكىلوداقتىق زاڭ ينستيتۋتىنىڭ قازان فيليا­لىن جانە كسرو عىلىم اكادە­مياسىنىڭ مەملەكەت جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن ويداعىداي ءتامامدادى. س.زيمانوۆ – زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پرو­فەسسور. قازاقستان ۇلتتىق عى­لىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى. ول – كورنەكتى زاڭگەر-تەوري­تيكتەردىڭ ءبىرى, تانىمال مەملەكەت زەرتتەۋشىسى, قازاقستانداعى قوعام­دىق-ساياسي وي تاريحىنىڭ شەجىرە­شىسى, قازاقتىڭ ادەت-عۇرىپ قۇقىعى­نىڭ بىلگىرى, ءارى رەسپۋبليكاداعى فيلوسوفيا مەن قۇقىق عىلىمىن, سونداي-اق وقۋ-اعارتۋ ءىسىن ۇيىم­داستىرۋشى. سالىق زيمان ۇلى قازاقستان مەم­لەكەتى مەن قۇقىعىنىڭ تاري­حىن, رەسپۋبليكاداعى جانە ورتا­لىق ازيا ايماعىنداعى ۇلتتىق مەملەكەت جانە ۇلتتىق-مەملەكەتتىك قۇرىلىس تەورياسى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋدە جاڭا عىلىمي باعىت قالىپتاستىردى. ونىڭ قۇقىق جانە زاڭ شىعارۋ ءىسىنىڭ اسا ماڭىزدى تەوريالىق جانە مەتودولوگيالىق ماسەلەلەرىن زەرتتەۋگە ارنالعان ەڭبەكتەرى دە ايرىقشا قۇندى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كونستي­تۋتسياسىن ازىرلەۋگە بەلسەنە اتسا­لىسقان دارىندى زاڭگەر. اتا زاڭىمىزدىڭ ءاربىر بابى مەن تار­ماعى دەموكراتيالىق ۇستانىمدارعا سايكەس بولۋىنا باسا نازار اۋداردى. س.زيمانوۆ حالىقتار دوستىعى, پاراسات وردەندەرىمەن ماراپاتتال­دى. شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جوعارعى كەڭەستىڭ ءحىى شاقىرىلىمىنىڭ دە­پۋتاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسىڭىر­گەن عىلىم قايراتكەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, پرەزيدەنتتىڭ بەيبىتشىلىك جانە رۋحاني كەلىسىم سىيلىعىنىڭ يەگەرى, اتىراۋ وبلى­سىنىڭ قۇرمەتتى ازا­ماتى. كوپتەگەن عىلىمي ەڭبەكتەر­دىڭ اۆتورى. سو­نىڭ ىشىندە “كونس­تيتۋتسيا جانە قا­­زاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ پار­لامەنتى” اتتى كىتابىن ەرەكشە ايتۋعا بولادى. وسىنداي ەلگە سىيلى, حالقىنا قادىرلى ازاماتتىڭ ورتامىزدا ءجۇر­گەنىنىڭ ءوزى بەرەكە. ونىڭ ءومىر جولى – وسكەلەڭ جاستارعا ۇلگى. كەلەر جىلى سالىق زيمان ۇلى 90 جاسقا تولادى. قازىر ون ايداي ۋاقىت قال­دى. وسى ورايدا ونىڭ تۋعان كۇنىنە بايلانىستى مادەني شارالار, عىلىمي كونفەرەنتسيالار وتكىزۋ ماسەلەسى الدىن الا مادەنيەت, ادىلەت, سونداي-اق ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرىنىڭ جىلدىق جوسپارلارىنا ەنگىزىلگەنى ءجون دەپ ويلايمىن. وسى ماسەلەگە ۇكىمەت ىقپال ەتسە قۇبا-قۇپ. يراك ەلەكەەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.

“ۇرىس قيمىلدارى ءالى كوز الدىمدا”

استانا قالاسىنىڭ تۇرعىنى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى تە­مىربەك ءنابين 1924 جىلى ستەپنوگور ماڭىنداعى اقسۋ اۋىلىندا تۋعان. 1942 جىلى اسكەرگە شاقىرىلعان. ءۇشىنشى ۋكراينا مايدانىندا شاي­قاسقا تۇسكەن ستارشينا-پۋلەمەتشى ت.ءنابين العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ دنەپردى الۋداعى ەرلىگى ءۇشىن ءىىى ءدا­رەجەلى داڭق وردەنىن يەلەنگەن. ءى ءدا­رەجەلى ۇلى وتان سوعىسى, “قۇرمەت بەلگىسى” وردەندەرىمەن ماراپاتتال­عان. قادىرلى قاريانىڭ كەۋدەسىندە 20-دان استام مەدال بار. سوعىستان كەيىن كومسومولدا, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتە­تىندە, جوعارعى كەڭەستە قىزمەت اتقارعان. ءۇش ۇل-قىز تاربيەلەپ وسىرگەن, قازىر نەمەرە-شوبەرەلەرى بار. جۋىردا ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىل­دىعى اياسىندا پارلامەنت ءماجىلىسى مەن “نۇر وتان” پارتياسىنىڭ پار­لامەنتتىك فراكتسياسى ەل قورعاعان قاھارماندارعا قۇرمەت كورسەتتى. وتان قورعاۋدا وت كەشكەن ارداگەر­لەردى ءماجىلىس توراعاسى ورال مۇحامەدجا­نوۆ باستاعان دەپۋتاتتار قارسى الدى. ارنايى شاقىرىلعان ارداگەرلەردىڭ ىشىندە تەمىربەك ءنابين دە بولدى. ول سۇراپىل سوعىس تۋرالى ويلارىمەن ءبولىستى, جاستارعا ىزگى تىلەگىن جەتكىزدى. – ءبىزدىڭ قاتارىمىز جىل سايىن سيرەپ بارادى. بيىل قازاقستان پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ باستاماسى بويىنشا سوعىس ارداگەر­لەرىنە شىنايى قامقورلىق جاسالۋ­دا. ەلدىڭ العا باسىپ كەلە جاتقا-نىنا, الەم الدىنداعى بەدەلى وسكە-نىنە مارتەبەمىز بيىكتەپ وتىرادى. سوعىس باستالعان جىلدارى “كىم بولماسا, ول بولادى. ال كىم بولسا, ول ەشقاشان دا ۇمىتپايدى” دەگەن ماقال بولدى. كىم ويلاپ تاپقانىن بىلمەيمىز. سودان بەرى كوپ جىلدار سىرعىپ ءوتتى. مىنە, ۇلى جەڭىسكە 65 جىل تولۋدا. ال سوعىستىڭ باستال­عانىنا دا 69 جىلعا تاقاپ قالدى. سوعىس كەزىندەگى قاھارلى كۇندەر ءالى كۇنگە كوز الدىمدا. كوزىڭدى جۇم­ساڭ, كەشە بولعان وقيعاداي ەسىڭە تۇسەدى. تۇندە ۇيقىعا جاتقاندا نەمەسە كەيدە ويانىپ كەتسەڭ, بارلىق وقيعا كوز الدىڭا كەلەدى. شاماسى, جاستىق شاقتاعى كورگەنىڭ ەستە جاقسى ساقتالاتىن دا شىعار. نەبىر قاندى وقيعالاردى, سوعىس سويقان­دا­­رىنىڭ بارلىعىن دا مەنىڭ زا­مانداستارىم كوردى, باستان كەشىردى. دەگەنمەن, ءالى ءتىرىمىن, ءوز اياعىم­مەن جۇرەمىن. سوعىستا جاراقات الدىم, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ مۇگە­دەگىمىن. ءبىر قىزىقتى ايتايىن. رەنتگەنگە تۇسكەن كەزىمدە دارىگەر: “قالتاڭىزدا نە بار؟” دەپ سۇرايدى. “قالاي قالتاڭدا نە بار؟ مەن كەۋدەمە دەيىن جالاڭاش تۇرعان جوقپىن با؟!” دەيمىن. رەنتگەن ادام اعزاسىندا بولمايتىن, دەنەدەن تىس ءبىر-ەكى قارا نوقاتتى كورسەتەدى ەكەن. مەن سوعىستا پۋلەمەتشى بول­دىم. قاي ۋاقىتتا دا جاۋ اۋەلى پۋ­لەمەتشىنىڭ كوزىن قۇرتۋدى ويلايدى عوي. سوندىقتان پۋلەمەتشىنى ءبىرىن­شى نىساناعا الادى. مينا جارىلدى ما, الدە گراناتانىڭ جارىقشاعى ءتيدى مە, بىلمەيمىن. مەن ەسىمنەن تانىپ قۇلادىم. كەيىن قارۋلاس­تارىم وقتىڭ استىنان الىپ شى­عىپ, سانيتارلىق بولىمگە, ودان ءارى گوسپيتالعا جىبەرگەن ەكەن. – ءسىزدىڭ دەنەڭىزدە ءالى كۇنگە دەيىن سناريادتىڭ جارىقشاقتارى بولعانى عوي؟ – ارينە, ءالى دەنەمدە تۇر. ولار قايدا كەتسىن؟ وزىمە كەدەرگى كەلتىر­مەيدى. مەن ۇيرەنىپ كەتتىم. تەك رەنتگەن عانا تاۋىپ الادى. سوعان قاراعاندا, ەتپەن ەت بولىپ ءبىتىپ كەتكەن بولۋى كەرەك. – بۇگىنگى ۇرپاققا قانداي تىلەك تىلەر ەدىڭىز؟ – مەن وسكەلەڭ ۇرپاق وكىلدەرى­مەن ءجيى كەزدەسىپ تۇرامىن. ءار­دايىم قايتالاپ ايتاتىن كەڭەسىم بىرەۋ-اق. مەن جاستارعا ارقاشاندا الدا بولۋ كەرەك دەپ ايتامىن. ەڭبەك ەتسەڭ دە, تاجىريبەدەن وتسەڭ دە, ءتىپتى ءبىر جەردە تازالىق جۇمى­سىن جاساساڭ دا الدا بولۋعا ءتيىس­تىسىڭ. ورتادا جۇرگەننىڭ قاجەتى جوق. وقۋشى نە ستۋدەنت بولساڭ, ەكىنىڭ ءبىرى بولىپ وقىپ جۇرە بەرمەۋىڭ كەرەك. مەنىڭ ۇستانىمىم دا, جاستارعا ايتار تىلەگىم دە – وسى. ويتكەنى, مەن جاستايىمنان ەڭبەككە ارالاستىم. اكەمدى, اعامدى “حالىق جاۋى” دەپ الىپ كەتكەندە, وتباسىمىزدا ەكى اجەم مەن جەڭگەم عانا بار ەدى. ولار ماعان قاراپ قالدى. مەن 7 سىنىپتا وقىپ ءجۇر ەدىم, امال جوق, مەكتەپتى تاستاپ, شاحتادا سلەسار بولىپ جۇمىس جاسادىم. سوندىقتان جۇمىستىڭ قانداي اۋىر بولاتىنىن, وتباسىن اسىراۋ دەگەننىڭ نە ەكەنىن جاقسى بىلەمىن. ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى ماڭگى ساقتالسىن, حالقىمىز امان بولسىن. مىنە, قادىرلى قاريا وسىلاي دەيدى. ايباتىر سەيتاق, جۋرناليست.

الماتى سەل وتىندە تۇر

الماتى قالاسىنىڭ توبەسىندە مانشۇك مامەتوۆا مۇزدىعىندا جينالىپ, قالاعا سەل قاۋپىن تۋعى­زىپ وتىرعان №6 بالشىقتى كو­لىنىڭ بۇگىنگى جاعدايى الاڭداتار­لىقتاي. تاۋدا 3600 مەتر بيىكتىكتە پايدا بولعان №6 كولدىڭ بال­شىقتى, مۇز كەسەكتى, بيىكتىگى 15 مەترلىك جيىنتىعى اپاتتى احۋال تۋىنداتىپ وتىر. ول جولىنداعى قۇرىلىستار مەن كەدەرگىلەردى بۇزىپ ءوتىپ, قالانى باسىپ قالۋى ىقتيمال. كوپشىلىككە ءمالىم, الماتى قالاسىن ىلە الاتاۋى تاۋ جوتاسى اينالا ورنالاسقاندىقتان, سەل قاۋپى قالادا ارقاشان وزەكتى. وسىنداي قاتەرلى سەل قالا تاري-حىندا ەكى رەت كەزدەستى. 1921 جىلى بالشىقتى سەل قالا كوشەلەرىن باسىپ قالسا, 1973 جىلى قالاعا تونگەن قاتەردى مەدەۋ شاتقالىن­داعى بيىكتىگى 150 مەترلىك بوگەت توقتاتتى. ول كەزدە قۇلاعان كول ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان №6 كولدىڭ ماڭىندا ورنالاسقان №2 كول بولاتىن. بۇگىندە ماماندار مەدەۋ شاتقالىنداعى سەلدەن قورعاۋ بوگەتتەرى №6 كول تومەن سىر­عىپ كەتسە, توتەپ بەرە الاتىن­دىعى تۋرالى ناقتى بولجام جاساۋدان باس تارتادى. ماسەلەنى ودان ءارى زەرتتەي ءتۇسىپ, “قازگيدرومەت” مەكەمەسىنىڭ ماماندارىمەن حابارلاسقانى-مىزدا, مىناداي مالىمەتتەرگە قا­نىقتىق. №6 كول قالانىڭ توبە­سىندە 1950 جىلداردان جينالا باس­تاعان. سوڭعى جىلدارى كول كولە-ءمىنىڭ قارقىنداپ ءوسۋى بايقالۋدا. 1997 جىلى كولدىڭ كولەمى 190 مىڭ تەكشە مەتردى قۇراسا, تەرەڭدىگى 18 مەتر, قازىرگى كۇنى 23 مەترگە جەتەدى. ال جينالعان بالشىقتى, مۇزدى سەلدىڭ كولەمى 285 مىڭ تەكشە مەتر بولىپ وتىر. بۇل سەل قاتەرى ءتونىپ, كولدى بوساتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىل­گەن 1997 جىلداعىدان 100 مىڭ تەكشە مەترگە كوپ. ءوزىنىڭ شەگىنە جەتكەن №6 كولدىڭ تومەن قۇلاۋى 10 ملن. تەكشە مەتر اعىندىنىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلەدى (مۇن­داي سەل مەدەۋ شاتقالىنداعى سەلدەن قورعاۋ كەدەرگىلەرىن تولتى­رىپ, الماتى قالاسىنىڭ شىعىس بولىگىن قيراتۋعا قاۋقارلى). عا­لىم­­داردىڭ ەسەپتەۋىنشە, ول ۋا­قىت­­قا دەيىن كولدىڭ قۇلاۋى ورىن الماسا, 2020 جىلعا قاراي كول كو­لەمى 700 مىڭ تەكشە مەترگە جەتپەك. بۇگىنگى تاڭدا “قازسەلدەنقور­عاۋ” مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ №6 كولگە قاتىستى قولدانىپ وتىرعان شارالارى ماردىمسىز. ماماندار كولدى بوساتۋ جۇمىستارى قولعا الىنباسا, ونىڭ تومەندەگى قالاعا قۇلاپ كەتۋ قاۋپىن جوققا شىعار­مايدى. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىن­شە, №6 كولدى بوساتۋعا جۇمسالا­تىن كۇش پەن قارجى, ونىڭ ىق­تيمال قۇلاۋ سالدارىنان تۋىنداي­تىن شىعىنداردان 200 ەسەگە دەيىن از. ونىڭ ۇستىنە, كۇنى كەشەگى قىزىلاعاش وقيعاسى قاتەردىڭ ال­دىن الىپ, تابيعاتتىڭ توتەن ءمى­نەزىنەن ساقتانىپ وتىرۋدىڭ قان­شا­لىقتى باعالى ەكەندىگىن دالەل­دەپ بەردى. ءبىز ونى ەستەن شىعار­ماۋىمىز كەرەك. “قازگيدرومەت” ماماندارى كولدى بوساتىپ, ونىڭ دەڭگەيىن قاۋىپ­سىز كولەمگە دەيىن ءتۇسىرۋدىڭ, ءسويتىپ, قاتەر­­دى سەيىلتۋدىڭ بىرنەشە عىلى­مي نەگىزدەلگەن تەحنولوگياسىن ۇسىنۋعا دايىن ەكەندەرىن ايتادى. وسى ورايدا, №6 كولدىڭ اپاتتى جاع­دايى تۋرالى جەدەل شەشىم قابىلداپ, ونى بوساتۋعا بايلا­نىس­تى شارا­لاردى قولعا الۋ قا­جەتتىگى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە دەپ بىلەمىز. شالاتاي مىرزاحمەتوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى.

بىرتە-بىرتە بارىنەن دە ايرىلىپ قالمايىق...

ءماجىلىستىڭ سوڭعى وتىرىسىندا قارالعان زاڭ جوبا­لارىنىڭ ءبىرى بايقوڭىر قالاسى جانە ونىڭ جا­نىنداعى تورەتام مەن اقاي كەنتتەرىنىڭ تۇرعىن­دارىنا مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ءتارتىبى تۋرالى قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتتەرىنىڭ اراسىنداعى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋعا ارنالعان زاڭ جوباسى بولدى. تۇرعىنداردىڭ اراسىندا عارىش ايلاعىندا قىزمەت ىستەيتىن پەرسونالدار دا وسى كەلىسىمنىڭ شەڭبەرىندە مەديتسينالىق قىزمەتپەن قامتاماسىز ەتىلمەك. ال ولار نەگىزىنەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ازاماتتارى ەكەنى بەلگىلى. دەمەك, بايقوڭىر مەن ونىڭ توڭىرەگىندەگى كەنت تۇرعىندارىنىڭ بىزگە قاراعاندا مەديتسينالىق كومەك الۋ جاعى جاقسىراق رەسەي ازاماتتارىمەن تەڭەسىپ تۇرعانى قۇبا-قۇپ. بىراق الاقايلاماي تۇرا تۇرايىق... ەڭ قىزىعى سول, زاڭ جوباسى تۋرالى بايانداما جا­سا­عان دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى جاقسىلىق دوسقا­ليەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تۇرعىنداردىڭ بارىنە دە مەديتسينالىق كومەك رەسەيلىك مامانداردىڭ قولىمەن جۇرگىزىلەدى ەكەن دە, قازاقستان ازاماتتارىن قاراعانى ءۇشىن ءبىزدىڭ ۇكىمەتىمىز ولاردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنا قاراجات اۋدارىپ تۇرادى ەكەن. بۇل تۋرالى كەلىسىمگە ەكى ەلدىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى 2009 جىلدىڭ 17 قاراشاسىندا قول قويىپتى. بايانداما اياقتالعان سوڭ ءۇش-ءتورت دەپۋتات وزدە­رىنىڭ سۇراقتارىن قويدى. سونىڭ ىشىندە ۆ.نەحو­روشەۆ: قازاقستان ازاماتتارىنا مەديتسينالىق كومەك رەسەي زاڭناماسى نەگىزىندە كورسەتىلەدى ەكەن, ال ونىڭ اقىسى قازاقستان زاڭناماسى نەگىزىندە تولەنەدى. سوندا, جاسالعان قانداي دا ءبىر وتاعا رەسەي جاعىنىڭ زاڭى بويىنشا بىزدەگىگە قاراعاندا, كوپ قاراجات تالاپ ەتىلىپ (ال ولاردا بىزگە قاراعاندا ءبارى دە قىمبات ەكەنى بەلگىلى – ج.س.), ءبىزدىڭ ادامداردىڭ وزدەرىنىڭ قالتالارىنان قوسىمشا اقى تولەۋىنە سوقپاي ما؟ ەكىنشىدەن, رەسەي ماماندارىنىڭ مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ءبىزدىڭ تاراپ تەكسەرە الا ما؟ جالپى, بايقوڭىرداعى جاعداي حالىقتىڭ ورىندى الاڭداۋشىلىعىن تۋدىرۋدا. ايلاقتىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن دا ءبىز تەكسەرمەيمىز, جالعا الۋشىنىڭ ءوزى ساراپتاما جاساتقان بولادى. ال ولار جاعدايدىڭ دۇرىس ەكەنىن ايتىپ بەرەدى. بىراق, حالىقتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسى – 55, جاس بالالاردىڭ ءولىمى رەسپۋبليكالىق ورتاشا كورسەتكىشتەن ەكى ەسە جوعارى ەكەندىگى كوپ نارسەدەن حابار بەرىپ تۇر ەمەس پە؟ ال كەلىسىمدە سىزدەر ايماقتىڭ سانيتارلىق-ەپيدە­ميولوگيالىق جاعدايىن باقىلاۋ رەسەي جاعىنىڭ قۇزىرەتتى ورگاندارىنا جۇكتەلەدى دەپسىزدەر. ال ءبىز ءوز تاراپىمىزدان وسى جاعدايدى تەكسەرە الامىز با, مۇمكىن تاۋەلسىز ساراپشىلار شاقىرۋعا حاقىمىز بار شىعار, سايىپ كەلگەندە, ول جەردە تۇرعىنداردىڭ تۇگەلگە جۋىعى ءبىزدىڭ ادامدار ەمەس پە؟! دەپ ءوزىن تولعاندىرعان ساۋالدارىن لەكىتەتە قويدى. بۇل سۇراقتارعا تولىمدى جاۋاپ ەستىدىك دەپ ايتۋ قيىن. بىراق ءمينيستردىڭ ءسوزىن تولىق كەلتىرمەۋگە حاقىمىز جوق. راس, دەدى ول, مەديتسينالىق كومەك رەسەي فەدەراتسياسى زاڭناماسى نەگىزىندە كورسەتىلەدى. مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدەندىرىلگەن اقىسىز كولەمى رەسەيدە دە بار. ال اقىلى كومەككە كەلەتىن بولساق, رەسەيلىك تاريفتەردىڭ بىزدىكىنەن وزگەشە ەكەنى راس. ءبىز سىرقاتقا جاسالعان كومەككە 100 پايىز اقىنى سول ادام تولىق قاناعاتتانسا عانا تولەيمىز. ەگەر ناۋقاس ەم قابىلداۋ بارىسىندا قايتىس بولسا نەمەسە مۇگەدەكتىككە ۇشىراسا, وندا قازاقستان جاعى ءجىتى مەديتسينالىق ساراپ جاسايتىن بولادى. مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەردىڭ قاتەلىگى انىقتالسا... قىزمەت اقىسى تولەنبەيدى. ال قاتەلىك انىقتالماسا, اقىسى تولەنەدى. قازاقستان جاعىنان وسىنداي باقىلاۋ جاسالادى. ەكولوگيالىق جاعدايعا بايلانىستى ايتاتىن بولسام, جالعا الۋشى ءوزى جالعا العان جەردىڭ تازالىعىنا ءوزى جاۋاپ بەرەدى. تەك جالعا العان اۋماقتان تىس جەرلەردەگى سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق نورمالار بۇزىلسا عانا قازاقستان جاعى ساراپ جاساۋعا قۇقىلى. وسى ارادا قىزىلوردالىق دەپۋتات ىدىرىسوۆ تا سۇراق بەرىپ, رەسەيلىك دارىگەرلەر اقىسىن تولەمەسەڭدەر ەم جاسامايمىز دەپ وتىرىپ الاتىنىن ايتتى. سوندا اقى الدىن الا تولەنەتىن بولىپ تۇر عوي. دەمەك, ءمينيستردىڭ ناۋقاس “تولىق قاناعاتتانسا عانا تولەنەدى” دەگەنى قاعاز جۇزىندە عانا سياقتى... دەپۋتات بيىل وسى ايماقتىڭ مەديتسينالىق شىعى­نىنا بيۋدجەتتەردەن (رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق) 277 ملن. تەڭگە قاراستىرىلعانىن ايتتى. بۇل دەگەنىڭىز بىلتىرعىدان 4,9 ەسە كوپ ەكەن. ول-ول ما, جەرگىلىكتى باسشىلىق بۇل شىعىنداردى توقسان سايىن انىقتاۋعا تۋرا كەلەتىنىن, ويتكەنى, رەسەيلىك تاريفتەر دە توقسان سايىن شارىقتاي بەرەتىندىگىن ايتىپتى. ...سونىمەن, مەكتەپ ءبىر بولسىن دەپ ونى رەسەيلىك­تەرگە بەرىپ قويدىق. قازىر بايقوڭىردا ورىسشا تۇگىل, قازاقشا وقيتىن قازاق بالالارى “مەنىڭ وتانىم – رەسەي فەدەراتسياسى, پرەزيدەنتىم – مەدۆەدەۆ...” دەپ وقيدى. بۇل تۋرالى “ەگەمەنگە” س.ءپىرنازار, ج.سۇلەي­مەنوۆ, ا.تۇراپباي ۇلى, ت.ب. جازدى. نە وزگەردى؟ ەشتەڭە دە وزگەرگەن جوق. باياعىدا مينيستر ءايتىموۆا قول قويىپ, ول زاڭ راتيفيكاتسيالانىپ كەتكەن... ەندى مەديتسينانى دا سولارعا بەرىپ جاتىر ەكەنبىز. قازاقتىڭ بىلىكتى مەديتسينالىق مامانى رەسەيدىڭ تۋى جەلبىرەپ تۇرعان مەكەمەدە ەم جاسايدى, ەسىكتەن تورگە دەيىن رەسەيلىك تارتىپتەر, رەسەيلىك زاڭ-زاڭنامالار... بۇگىن مەديتسينانىڭ بيلىگىن بەرسەك, ەرتەڭ تاعى بىردەڭەمىزدى بەرەمىز, ءسويتىپ, بايقوڭىردان تولىعىمەن ايىرىلامىز با, ويلانايىق اعايىن. جاقسىباي سامرات.

مەديتسينالىق قىزمەت ماسەلەسى قارالدى

كەشە سەناتتىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىندە “قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ۇكى­مەتى اراسىنداعى رەسەي فەدەرا­تسياسىنىڭ “بايقوڭىر” كەشەنىن جالعا الۋ جاعدايىندا بايقوڭىر عارىش ايلاعىنىڭ پەرسونالىنا, بايقوڭىر قالاسىنىڭ, تورەتام جانە اقاي كەنتتەرىنىڭ تۇر­عىن­دارىنا مەديتسينالىق قىزمەت كور­سەتۋ ءتارتىبى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى” زاڭ جوباسى تالقىلاندى. زاڭ جوباسىنىڭ ماقساتى “باي­قوڭىر” عارىش ايلاعىنىڭ پەر­سو­نا­لىنا, بايقوڭىر قالاسىنىڭ, تورەتام جانە اقاي كەنتتەرىنىڭ تۇرعىندارىنا مەديتسينالىق كو­مەك كورسەتۋ ءتارتىبىن جەتىلدىرۋدى كوز­دەيتىن وسى كەلىسىمدى راتيفي­كا­تسيالاۋ بولىپ تابىلادى. اتاپ ايتقاندا, عارىش ايلا­عى­نىڭ پەرسونالىنا جانە بايقوڭىر قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنا مەدي­تسي­نالىق كومەك كورسەتۋدى رەسەيدىڭ دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارى, ال تورەتام جانە اقاي كەنتتەرىنىڭ تۇر­عىندارىنا قازاقستاننىڭ  دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارى ءجۇ­زەگە اسىراتىن بولادى. زاڭ جوباسى پالاتانىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلاتىن بولدى, دەپ حا­بارلادى پارلامەنت سەنا­تىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.