ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان كەيىن-اق كوپ ۇزاماي ەگەمەندىگىمىزدى مويىنداعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا الىپ كورشىمىز قىتاي مەملەكەتى قوسىلدى.
ءسويتىپ, 1992 جىلى 3 قاڭتاردا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورنادى. كورشىلەس ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق, دوستىقتىڭ نىعايۋىنا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى تسزيان تسزەميننىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەكشە.
سول سەبەپتەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناعالى بەرى ەكىجاقتى بايلانىس قارقىندى, تۇراقتى ىلگەرىلەپ كەلەدى. ماسەلەن, 2001 جىلى تاتۋ كورشىلىك, دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارتقا قول قويىلدى. 2005 جىلى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك قاتىناستاردى ورناتۋ جانە دامىتۋ تۋرالى بىرلەسكەن دەكلاراتسيا قابىلداندى. 2015 جىلى جان-جاقتى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك قاتىناستاردىڭ جاڭا كەزەڭى تۋرالى بىرلەسكەن دەكلاراتسياعا قول قويىلدى. 2019 جىلى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قىتايعا ساپارى ەكى مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ساباقتاستىعىن راستاپ, جوعارى دەڭگەيدەگى ساياسي ارىپتەستىككە جاڭا سەرپىن بەردى. ۇزاق جىلدارعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى دامىتۋ تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمەگە قول قويىلدى.
قىتايمەن قارىم-قاتىناس تۋرالى ءسوز بولعاندا اتالعان ەلدىڭ جاڭا تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىن اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى تسزيان تسزەمينگە توقتالماۋ مۇمكىن ەمەس. ول 1989–2002 جىلدار ارالىعىندا قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى, ال 1993–2003 جىلدارى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقاردى. تسزيان تسزەمين, جەرگىلىكتى ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, دەن سياوپين رەفورماسىنىڭ اشىقتىق كۋرسىن سەنىمدى تۇردە اسا دايەكتىلىكپەن جانە جەمىستى جۇرگىزگەن تالانتتى ساياسي باسشى اتاندى. سول ءۇشىن دە ول اۋەلى ءوز ەلىندە, سونىمەن قاتار حالىقارالىق قوعامداستىقتا دا ۇلكەن بەدەلگە يە بولدى, دارەجەسى ارتتى.
بۇل كەزەڭدە قىتاي پاتريارحالدىق ارتتا قالىپ قويعان ەلدەن ەكونوميكاسى اسا جەدەل دامۋ ۇستىندەگى مەملەكەتكە اينالدى. تسزيان تسزەمين قىسقا ۋاقىت ارالىعىندا ماو تسزەدۋننىڭ ەلدەگى «مادەني رەۆوليۋتسياسىنان» مۇرا بولىپ قالعان ىشكى جانە سىرتقى تەرىس, جاعىمسىز تۇسىنىكتەن, فاكتورلاردان قۇتىلۋعا قول جەتكىزدى. كورشى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستى قالپىنا كەلتىردى, نىعايتتى. امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن ءوزارا تۇسىنىستىك تاۋىپ, بايلانىس ورناتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە تايۆانمەن اراقاتىناس جاقسارا باستادى. كوپ جىلعى تاباندى كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە 1997 جىلى 1 شىلدەدە انگليا باسقارعان گونكونگ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنا قايتارىلدى. قىتاي تاراپىنان ء«بىر ەل – ەكى جۇيە» دەگەن ۇستانىمعا 2047 جىلعا دەيىن كەپىلدىك بەرىلدى.
ال 1999 جىلى 20 جەلتوقساندا كوپ جىلدار پورتۋگاليانىڭ قاراماعىندا بولعان ماكاو ارالى دا قحر-دىڭ قۇرامىنا ەندى. ەلدە جۇرگىزىلگەن اسا جەمىستى, ناتيجەلى دە كەڭ اۋقىمدى رەفورمالاردىڭ, «اشىق ەسىك» ساياساتىن جۇرگىزۋدىڭ ارقاسىندا 2001 جىلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ قۇرامىنا كىرۋگە مۇمكىندىك الدى. سول جىلى ماسكەۋدە وتكەن كەزەكتى سەسسياسىندا حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتىنە كىرەتىن مۇشە ەلدەر بەيجىڭدى 2008 جىلعى جازعى وليمپيادانىڭ استاناسى دەپ جاريالاپ, ارنايى شەشىم قابىلدادى.
تاريحقا شامالى زەر سالار بولساق, كەڭەس وداعىنىڭ تاراپ, قازاقستاننىڭ دەربەس تاۋەلسىز, ەگەمەن مەملەكەت بولۋ كەزەڭى دە تسزيان تسزەميننىڭ قىتاي ەلىن باسقارۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى.
وسى ورايدا ايتا كەتەرلىك ءبىر جايت, حح عاسىردىڭ 60-جىلدارىنان بەرى كەڭەس وداعى مەن قىتاي اراسىندا داۋ-جانجال, كەيدە اسكەري قاقتىعىس تا تۋعىزىپ كەلە جاتقان شەكارا ماسەلەسى اسا وزەكتى پروبلەماعا اينالعان بولاتىن. بۇعان دەيىن وسى شيەلەنىسكەن جاعدايدى قحر مەن كسرو كەلىسسوزدەر ارقىلى ەكەۋارا شەشۋدىڭ جولىن تاپپاي كەلسە, ەندى شەكارا ماسەلەسىنە بايلانىستى بىرنەشە مەملەكەت, اتاپ ايتقاندا, رەسەي مەن قازاقستان جانە وزگە دە ورتالىق ازيا ەلدەرى جەكە-دارا كەلىسسوزدەر جۇرگىزەتىن بولدى. بىراق رەسەيدەن باسقا ەلدەردە وسى اسا كۇردەلى ماسەلەنى شەشۋگە قاجەتتى مۇراعاتتىق قۇجاتتار, كەلىسىمشارتتار, تاريحي دوكۋمەنتتەر بولمادى.
مىنە, وسىنداي جاۋاپتى كەزەڭدە رەسەي تاراپى, ونىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قولدا بار قىتاي مەملەكەتىمەن عاسىرلار بويى شەكاراعا بايلانىستى جاساعان كەلىسىمشارتتاردى, قۇجاتتاردى, جالپى مۇراعاتتى پايدالانۋعا قازاقستان تاراپىنا مۇمكىندىك جاسادى. وعان رەسەي پرەزيدەنتى ب.ن.ەلتسيننىڭ پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆقا دەگەن ەرەكشە سەنىمى مەن سىيلاستىعى نەگىز بولدى. سونىمەن قاتار رەسەي وسى ماسەلە بويىنشا قىتاي تاراپىمەن بولعان كەلىسسوزدەردە قازاقستانعا ۇنەمى قولداۋ كورسەتىپ وتىردى.
مىنە, قالىپتاسىپ وتىرعان وسىنداي جاعدايدا ءوز ۇستانىمىنا بەرىك جانە ساياسي جىگەرى مىقتى تسزيان تسزەمين 1996 جىلى شانحايدا وڭىرلىك «شانحاي بەستىگى» ۇيىمىن قۇرۋعا ۇسىنىس جاسادى ءارى سوعان ءوز بەدەلىمەن ىقپال ەتتى. قازىر وسى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى حالىقارالىق قوعامداستىقتا ۇلكەن دارەجە مەن مارتەبەگە يە بولىپ وتىر. بۇل ۇيىم وڭىردەگى شيەلەنىستەردى بولدىرماۋعا زور ۇلەس قوستى, ءوزارا سەنىمگە, ىنتىماقتاستىققا, جان-جاقتى قارىم-قاتىناسقا جانە ونى دامىتۋعا جول اشتى.
قازاق ەلىنىڭ باسشىسى ن.نازارباەۆ وسىنداي تاريحي كەزەڭدە تسزيان تسزەمينمەن ەرەكشە سىيلاستىق, سەنىم, دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتا ءبىلدى. سول تۇسىنىستىكتىڭ, دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ جەمىستى ناتيجەسىندەي, ەكى ەل اراسىنداعى ەڭ كۇردەلى ماسەلە – شەكارا ماسەلەسى قىسقا مەرزىمدە وڭتايلى شەشىمىن تاپتى. بۇل جاعداي قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىنىڭ تۇعىرىن, شەكاراسىنىڭ بەكەمدىگى مەن ورنىقتى قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزىن قالادى. بۇل, شىنىندا دا, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاريحي جەڭىسى ەكەنى داۋسىز. مۇنى الداعى ۋاقىتتا كەلەر ۇرپاق تەرەڭ زەردەلەپ, باعالاي جاتار.
«قازاقستاننىڭ ەڭ باستى سىرتقى ساياسي مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – شىعىستاعى كورشىمىز قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىمەن بەيبىت قارىم-قاتىناس ورناتۋ ەدى. 1993 جىلدىڭ قازان ايىندا قىتايعا جاساعان العاشقى رەسمي ساپارىمدا ەكى ەل اراسىنداعى ءوزارا دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ نەگىزدەرى تۋرالى بىرلەسكەن دەكلاراتسياعا قول قويىلدى.
تاراپتار بارلىق داۋلى ماسەلەنى ەشقانداي كۇش قولدانباي جانە قانداي دا ءبىر فورماداعى قاتەرلى ارەكەتتەرگە, ءبىر-ءبىرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرەتىن قيمىلدارعا بارماي, بەيبىت تاسىلدەرمەن شەشەتىنىن كورسەتتى. كەلىسسوز بارىسىندا ماعان قحر توراعاسى تسزيان تسزەمينمەن جەكە دوستىق قاتىناس ورناتۋدىڭ ءساتى ءتۇستى, ول «قىتايدىڭ قازاقستانعا ەشقانداي اۋماقتىق نارازىلىعى جوق, شەكارالىق ماسەلەلەر بىزگە تاريحي مۇرا ەكەندىگى جانە ولاردى كەلىسسوزدەر ارقىلى شەشۋگە بولادى» دەگەن تۇجىرىممەن اياقتالدى», دەپ ەسكە الادى ەلباسى ءوزىنىڭ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا.
ويتكەنى عاسىرلار بويى شەشىمىن تاپپاي, ەكى ەل اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك پەن قىرعيقاباقتىق تۋعىزىپ, ءتىپتى اراگىدىك قارۋلى قاقتىعىسقا الىپ كەلگەن اسا كۇردەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى شەكارا ماسەلەسى بولعاندىعى تاريحي شىندىق. قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى بۇگىنگى شەكارانىڭ نەگىزىن قالاعان العاشقى قۇجات 1864 جىلى قازان ايىندا رەسەي مەن قىتاي قول قويعان شاۋەشەك (چۋگۋچاك) حاتتاماسى بولاتىن. دەگەنمەندە ۇيعىر-دۇنگەن كوتەرىلىسىنىڭ ناتيجەسىندە 1866 جىلى پايدا بولعان جانە اعىلشىنداردىڭ قولداۋىنا يە بولعان مەملەكەتتى جويۋ ماقساتىندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ اسكەرلەرى 1871 جىلى ىلە ايماعىنا باسىپ كىرەدى دە, ءوز بيلىگىن ورناتادى. سونىڭ ناتيجەسىندە 1881 جىلى 12 اقپاندا سانكت-پەتەربۋرگتە ەكى تاراپ جاڭا كەلىسىمگە كەلىپ, ەكى مەملەكەت رەسەي مەن قىتاي اراسىنداعى شەكارانى تۇپكىلىكتى ايقىندايتىن قۇجاتقا قول قويادى. وسى قۇجاتقا سايكەس ىلە ولكەسىنىڭ ءبىرشاما جەرى تسين يمپەرياسىنا قايتارىلىپ بەرىلەدى.
مىنە, وسى قۇجات نەگىزىندە قىسقا مەرزىمدە تاۋەلسىز قازاقستان مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ اراسىنداعى شەكارا سىزىعى ايقىندالىپ, بەكىتىلدى. بۇل اسا ماڭىزدى ماسەلە, تاعى دا ايتا كەتسەك ارتىق بولماس, ەكى ەل باسشىسى تسزيان تسزەمين مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزارا سەنىمى مەن سىيلاستىعىنىڭ جانە دوستىعىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعانى اقيقات. ويتكەنى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزىنىڭ مىڭجىلدىق كورشىلەرىمەن, ءۇندىستان, جاپونيا, ۆەتنام, فيليپپين جانە باسقا ەلدەرمەن شەشىمى تابىلماي وتىرعان شەكارا ماسەلەسى ءالى دە كوپ. بۇل جاعداي اۋىق-اۋىق شيەلەنىسكە دە اكەپ سوعىپ وتىر. سوندىقتان دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بەيجىڭگە, 2008 جىلعى تامىز ايىندا جازعى وليمپياداعا قاتىسۋعا كەلگەن ساپارىندا ءوزارا قارىم-قاتىناسى, دوستىعى مەن سىيلاستىعى جاراسقان قحر-دىڭ بۇرىنعى باسشىسى تسزيان تسزەمينمەن كەزدەسپەي كەتە المادى. مەن ول كەزەڭدە قازاقستاننىڭ قىتايداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ قىزمەت اتقاراتىن ەدىم. سول كەزدەسۋدى ۇيىمداستىرۋعا ارنايى ۇسىنىس جاسادى. تسزيان تسزەمين مىرزا دا ءبىزدىڭ ەلدىڭ باسشىسىمەن كەزدەسۋدى كۇتكەن بولۋى كەرەك, 9 تامىز كۇنى تاڭەرتەڭ ءوزىنىڭ كەزدەسۋگە دايىن ەكەنىن رەسمي ورگاندار ارقىلى ەلشىلىككە حابارلادى. بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا ن.ءا.نازارباەۆپەن بىرگە قالا ورتالىعىندا ورنالاسقان مەملەكەتتىك رەزيدەنتسيانىڭ بىرىنە كەلىپ, ىشكە ەندىك.
قىتايدىڭ بۇرىنعى باسشىسى تسزيان تسزەمين ىستىق ىقىلاسپەن, ەرەكشە قۇرمەتپەن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتى قارسى الىپ, قۇشاقتاسىپ امانداستى دا, قولىن جىبەرمەي, جىميىپ قاراپ: «نۋرسۋلتان, كاك يا ۆىگلياجۋ؟!» دەدى تازا ورىس تىلىندە.
ەمەن-جارقىن شىنايى كوڭىلىمەن ك ۇلىمسىرەي قاراپ, جاۋاپ كۇتىپ تۇرعان تسزيان تسزەمينگە «پرەكراسنو ۆىگلياديتە, گوسپودين پرەزيدەنت!» دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.
وسى جەردە حح عاسىردىڭ 50-جىلدارى تسزيان تسزەمين كسرو-دا بولىپ, تاجىريبەدەن, تالىمگەرلىكتەن وتكەندىگىن, ماسكەۋدە ستالين اتىنداعى زاۋىتتا جۇمىس ىستەگەندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك. سودان بولار, ول ورىس ءتىلىن جاقسى مەڭگەرگەن, ءتىپتى ماقالداپ تا, ماتەلدەپ تە ەركىن سويلەۋ دەڭگەيىنە كوتەرىلىپتى. اسىرەسە, توڭىرەگىندەگىلەردىڭ ايتۋىنشا, ول لەۆ تولستويدىڭ شىعارمالارىن جاقسى كورەدى ەكەن. 1940–1950 جىلداردىڭ اندەرىن ورىس تىلىندە مانەرىنە كەلتىرىپ ايتاتىنى دا كوپشىلىككە بەلگىلى.
جاقسى كوڭىل كۇيمەن باستالعان اڭگىمەسىن تسزيان تسزەمين ودان ءارى جالعاستىرىپ:
– مەن تاڭەرتەڭ ءبىر ساعات باسسەيندە جۇزەمىن, سودان سوڭ كونە قىتاي تاريحىمەن جانە ماتەماتيكاسىمەن اينالىسامىن, تۇسكى استان كەيىن اعىلشىن ءتىلىن وقيمىن, – دەپ ءبىر الدى دا: – ال ەندى مەنى تىڭدا, – دەدى تاعى دا. – مىناۋ اقش پرەزيدەنتى گارري ترۋمەننىڭ ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىنىڭ الدىندا سويلەگەن ءسوزى, – دەپ, ونى اعىلشىن نۇسقاسىندا جاتقا ايتا باستادى.
نەگىزىندە قىتايلىقتاردىڭ اعىلشىن تىلىندە سويلەگەندە وزدەرىنە ءتان اكتسەنتى بولادى. بىراق تسزيان تسزەميننەن ونداي اكتسەنت ونشا بايقالمادى. ءتىلدى, شىنىندا دا, جاقسى, تەرەڭ مەڭگەرگەنى سەزىلىپ تۇردى. پرەزيدەنت مۇقيات تىڭدادى, ءسوزىن بولمەدى. تسزيان تسزەمين مونولوگىن اياقتاعان سوڭ, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تاڭدانىسىن جاسىرماي, جىلى لەبىزىن ءبىلدىردى. كەزدەسۋ وسىنداي ءبىر ەرەكشە كوڭىل كۇيمەن باستالىپ كەتتى.
– قىمباتتى توراعا, مەنىڭ قادىرلى دوسىم! – دەپ باستادى ءوز ءسوزىن ن.ءا.نازارباەۆ. – سىزبەن كوپ ۋاقىت وتكەننەن كەيىن قايتادان كەزدەسۋگە مۇمكىندىك تۋعانىنا وتە قۋانىشتىمىن! وسى كەزدەسۋ ءسىزدىڭ ەلىڭىزدىڭ اسا ماڭىزدى جەتىستىگىمەن, قۋانىشىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ تۇر. كەشە عانا بۇكىل الەم ءححىح وليمپيادانىڭ ەرەكشە سالتاناتپەن اشىلۋىنا كۋا بولدى! مەن دە حۋ تسزينتاو مىرزانىڭ شاقىرۋىمەن وسى شاراعا قاتىسىپ, ەرەكشە اسەر الدىم. 11 مىڭنان استام سپورت شەبەرى قاتىسقان بەيجىڭ وليمپياداسى الەم سپورتىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الاتىنى ءسوزسىز. كەشەگى ۇلتتىق ارەنادا جاعىلعان وليمپيادا الاۋىنىڭ الەمدىك ەستافەتاسى الماتىدان باستالدى. بۇل – ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ۇلكەن دوستىقتىڭ بەلگىسى. كوپ ۇلتتى قازاقستان حالقى وليمپيادا الاۋىنا ءوزىنىڭ جۇرەك جىلۋىن قوسىپ, قۇرمەتپەن شىعارىپ سالدى. وسى رەتتە 2001 جىلى ماسكەۋدە ءححىح وليمپياداسىنىڭ استاناسى بەيجىڭ بولىپ جاريالانۋى ءسىزدىڭ زور ەڭبەگىڭىزدىڭ, بيىك بەدەلىڭىزدىڭ ارقاسى ەكەنىن ايتۋعا ءتيىسپىن, – قازاقستان پرەزيدەنتى ءوز ويىن ودان ءارى تەرەڭدەتە بەردى.
– 1996 جىلى شىلدەدە ءسىزدىڭ قازاقستانعا جاساعان العاشقى رەسمي ساپارىڭىز مەنىڭ ءالى ەسىمدە. ول ساپار ەكى ەلدىڭ بۇگىنگى جەتكەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىنىڭ نەگىزىن قالادى. سونىمەن قاتار ءسىزدىڭ 1998 جىلعى شىلدە ايىنداعى ساپارىڭىزدا ءبىز قازاقستان-قىتاي شەكاراسىنا بايلانىستى قۇجاتتى بىرلەسىپ بەكىتىپ, تۇپكى تاريحتان قالعان بۇل كۇردەلى ماسەلەگە نۇكتە قويدىق. سىزبەن بىرگە جىل سايىن رەسمي كەزدەسۋلەر وتكىزۋگە ۋاعدالاسقان ءىسىمىز قازىر دە جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ءسىزدىڭ قازاق ەلىنە, ماعان دەگەن ەرەكشە كوڭىلىڭىزگە, قۇرمەتىڭىزگە شەكسىز ريزامىن! تاعى دا ءسىزدى – ەسكى دوسىمدى كورگەنىمە وتە قۋانىشتىمىن. ءسىزدىڭ ءومىر جولىڭىز, جاڭا عانا ايتىپ وتكەنىڭىزدەي, بىلىمگە, ءاردايىم جاڭالىققا قۇشتارلىعىڭىز بارىمىزگە ۇلگى. دەنىڭىز ساۋ بولىپ, ۇزاق عۇمىر جاساڭىز! – دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قىتايدىڭ بۇرىنعى باسشىسى تسزيان تسزەمين شىن جۇرەكتەن شىققان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سوزدەرى مەن جاقسى تىلەگىنە ريزا بولدى. ول دا وتكەن كەزدەسۋلەردە بولعان جايتتاردى قوزعاپ, ەسكە ءتۇسىرىپ وتىردى.
– مەن پرەزيدەنت ن. نازارباەۆتى 1993 جىلدان بىلەمىن, تانىسپىن, – دەپ باستادى ءسوزىن تسزيان تسزەمين. – قحر توراعاسى رەتىندە كوپتەگەن ەلدىڭ باسشىلارىمەن كەزدەستىم, بىراق ەڭ كوپ كەزدەسكەنىم – قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى نازارباەۆ ەكەن! بۇگىنگى ءبىز ەكەۋمىز وسىمەن 15-ءشى رەت كەزدەسىپ وتىرمىز. وسى كەزدەسۋگە نەگىز قالاعان, ارينە, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ قۇرىلۋى بولدى! 2001 جىلى «حۋنتسياو» رەزيدەنتسياسىندا «شابىت تىنىشتىعى» دەپ اتالاتىن بەسەدكادا وسى ۇيىمعا كىرەتىن مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى جينالعانىمىز ەسىمدە. قازىر ول جەر شانحايعا كەلەتىن تۋريستەردىڭ سۇيىكتى ورنىنا اينالدى. ال سول بەسەدكانى مەن تاڭ ديناستياسىنىڭ ۇلى اقىنى ۆان پونىڭ قۇرمەتىنە سالدىرىپ ەدىم. ەندى سونىڭ ولەڭىن وقىپ بەرەيىن, – دەپ تسزيان تسزەمين ەسكى قىتاي تىلىندە ۆان پونىڭ ولەڭىن جاتقا ايتا باستادى.
ول اقىن جىرىن شابىتتانىپ وقىپ بىتىرگەن ساتتە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «پرەزيدەنت مىرزا, ەستە ساقتاۋ قابىلەتىڭىز قانداي مىقتى ەدى؟!», دەپ تاڭدانىسىن جاسىرا المادى.
سول ارادا تسزيان تسزەمين بالالىق شاعىن ەسكە الىپ: «اكەم كۇنىنە ءبىر ولەڭ جاتتاماسام, مەنى تۇسكى اسقا شاقىرمايتىن», دەپ تاعى دا اڭگىمەسىن جالعاستىرىپ كەتتى. ءبىر وقيعانى ەسىنە الىپ, سونى ايتا باستادى.
– 1989 جىلى شانحاي كولىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ستۋدەنتتىك تولقۋلار بولدى, – دەدى تسزيان تسزەمين. – ابدەن قۇتىرىپ, قىزىنىپ العان جاستار «ەركىندىك, دەموكراتيا» دەپ ايقايلاپ, ەشكىمدى تىڭداعىسى كەلگەن جوق. ۇلكەن ءبىر زالعا
3 مىڭنان استام ستۋدەنت جينالعان ەكەن, سولاردىڭ الدىنا شىعىپ, شىدامدىلىق تانىتىپ, ءبارىن تىڭداپ الدىم دا, دەموكراتيا تۋرالى وزدەرىنىڭ تالابىنا سايكەس ءسوز قوزعادىم. ونى اقش-تىڭ ءبىرىنشى پرەزيدەنتى ا.لينكولننىڭ «دەموكراتيا پرينتسيپتەرى» دەگەن ءسوزىن اعىلشىن تىلىندە تولىق جاتقا ايتۋدان باستادىم. سەبەبى ستۋدەنتتەردى ءوز تىلىمدە سويلەپ, ولاردى سەندىرۋ, ويلارىنان, العان بەتتەرىنەن قايتارۋ, توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ستۋدەنتتەردى قورقىتۋمەن, كۇشپەن تاراۋلارىن تالاپ ەتۋدىڭ ورنىنا, مەن ولاردى ديسكۋسسياعا شاقىرعىم كەلدى. سول ارادا مەنىڭ دەموكراتيا تۋرالى ۇعىمىم ولاردان دا تەرەڭ ەكەنىن كورسەتۋىم كەرەك بولدى. تىم-تىرىس بولىپ تىڭداعان ستۋدەنتتەر ماعان ەشقانداي تالاپ قويماي, شامالى ۋاقىتتان سوڭ ورىندارىنان بىرتىندەپ تۇرىپ, تارقاپ كەتتى, – دەدى.
ەندى تسزيان تسزەمين مىرزا امەريكا پرەزيدەنتى لينكولننىڭ جاڭاعى دەموكراتيا تۋرالى سوزىنەن ءۇزىندىنى اعىلشىن تىلىندە جاتقا ايتىپ شىقتى. بۇدان كەيىن الماتىدا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ وتباسىندا قوناقتا بولعانىن, بىرلەسىپ ءان سالعاندارىن دا ەسكە الدى. تسزيان تسزەمين ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ جۇرگەن كەزىندە شىڭجاڭدا بولعاندا وزىنە «ادەمى روزا گ ۇلى» دەگەن ءاننىڭ قاتتى ۇناعانىن ايتتى. كوپ جىلدار وتكەن سوڭ, 1996 جىلى الماتىدا رەسمي ساپارمەن بولعانىندا وزىنە ۇنايتىن جاڭاعى «ادەمى روزا گ ۇلى» دەگەن ءاننىڭ قازاقتىڭ ءانى «دۋدار-اي» ەكەنىن بىلگەنىن, سول جايدى كۇلە وتىرىپ, شىنايى كوڭىلىمەن جەتكىزدى. ەكى ەل باسشىلارىنىڭ اسەرلى اڭگىمەلەرىمەن, ەستەلىكتەرىمەن قاتار ورىلگەن بۇل كەزدەسۋ حاتتاما بەكىتكەن ۋاقىتتان اسىپ كەتكەن-ءدى. وسىلايشا, قىتايدىڭ بۇرىنعى باسشىسى ءوز قوناعى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن ەرەكشە قۇرمەتپەن جانە اسا جىلىلىق سەزىممەن قارسى الىپ, قيماس كوڭىلمەن قوشتاسىپ, شىعارىپ سالدى.
كەزدەسۋدەن ۇلكەن اسەر العان پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ سىرتقا شىققان بەتتە بارىمىزگە قاراپ: «قانداي قاجىرلى, جىگەرلى, تالانتتى ادام! ءبارىمىز دە وسى كىسىدەن ۇلگى الۋىمىز كەرەك, جاسى جاقىندا 82-گە تولدى, ءالى قاجىر-قايراتى مول, ويى زەرەك!» دەپ, ەسكى دوسىنا دەگەن شىنايى كوڭىلىن, ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى...
2019 جىلى 1 قازاندا قىتايدىڭ 70 جىلدىعى بەيجىڭدەگى تيانانمەن الاڭىندا اسا سالتاناتتى جاعدايدا اتالىپ ءوتتى. سول كەزدە ەلباسىنىڭ ەسكى دوسى, 93 جاستاعى قاجىر-قايراتى مول تسزيان تسزەمين دە الاڭنىڭ رەسمي مىنبەرىندە قحر توراعاسى سي تسزينپينمەن بىرگە بىرنەشە ساعات بويى تاپجىلماي قاتار تۇرىپ, سالتاناتتى اسكەري شەرۋدى, حالىقتىق سەرۋەندى تاماشالادى...
يكرام ادىربەكوۆ,
توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى, تۇركى مەملەكەتتەرى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى