ۇلتتىق يدەيا – ماڭگىلىك ەل

سودان بەرى جىلدىڭ باستى وقيعالارى قاتارىنا كىرگەنىنە قوسا, جولداۋ ءاربىر قازاقستاندىق اسىعا كۇتەتىن قۇبىلىسقا اينالدى. ونىڭ باستى سەبەپتەرى مىناعان سايادى: بىرىنشىدەن, قۇجات ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارتقا دەيىن نازاردان تىس قالدىرمايدى. بالاباقشا, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, زەينەتاقى, جاردەماقى ماسەلەلەرىن ەشبىر جولداۋ اينالىپ وتكەن ەمەس. ەكىنشىدەن, ازاماتتاردىڭ ءىرىلى-ۇساقتى تىرشىلىك تۇيتكىلدەرىن شەشكەن جولداۋلاردا ۇلى مىندەت – تاۋەلسىزدىكتى بەكەمدەۋ, مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ, ەلىشىلىك ىنتىماق پەن كەلىسىمدى ساقتاۋ كوزدەلدى, ناقتى تەتىكتەرى دايەكتەلدى, دىتتەگەن مەجەلەر ناقتىلاندى. قۇرعاق ۋادەگە, داڭعازالىققا, داراقىلىققا ورىن بەرىلمەي, حالىقتىڭ سەنىمى مەن قولداۋىنا يە بولدى. ۇشىنشىدەن, جولداۋلار قازاقستاننىڭ الەمدىك قاۋىمداستىققا كىرىگۋىنە, باسەكە مەن سىن-قاتەرلەردەن بويدى اۋلاق سالماي, توتەپ بەرۋگە, امان-ەسەن وتۋىنە, حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ تانىمال دا بەلسەندى سۋبەكتىسىنە اينالۋىنا قىزمەت ەتكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. تاريحي ديناميكاعا قارايتىن بولساق, جولداۋلاردىڭ ءمانى مەن مازمۇنى, ورەسى مەن قۇرىلىمى تەرەڭدەگەن سايىن ەلىمىزدىڭ ىلگەرىلەۋى شاپشاڭداعانىن, ەلدىڭ وسۋىمەن جولداۋلار دا كەمەلدەنگەنىن بايقاي الامىز. ءوزارا بايلانىس پەن ىقپالداستىقتىڭ جاڭا بەلەسىن بيىلعى «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» جولداۋى العا تارتىپ وتىر. ەلباسىنىڭ مۇنداعى ء«بىز ۇلگىلى دامۋدىڭ وزىندىك مودەلىن قالىپ­­تاستىردىق. ءاربىر وتانداسىمىزدىڭ جۇرە­گىندە ەلىمىزگە دەگەن شەكسىز ماقتانىش سەزى­مىن ورنىقتىردىق. قازاقستاندىقتار ەرتە­ڭىنە, ەلىنىڭ بولاشاعىنا سەنىممەن قاراي­دى», دەگەن پايىم-تۇجىرىمىنان ازاتتىق تۇسىندا تىندىرىلعان ىستەرگە ريزالىق سەزىممەن بىرگە جولداۋلارعا دا ارتى­لار جاۋاپكەرشىلىك زور ەكەنىن كورگەن ءلازىم. ەلباسىنىڭ جاڭا جولداۋى ادەتتەگىدەي ۇلى ىزدەنىسكە تولى ءارى ءداستۇر جالعاستىعىن ۇزبەگەن. قۇجاتتا بۇرىنعى جولداۋلارعا ءتان عىلىمي دايەكتىلىك, ساياسي سەرگەكتىك, شەشىم قابىلداۋداعى كورەگەندىك, الەم­­دىك تاجىريبەنى كادەگە جاراتۋعا ۇمتى­لىس ءتارىزدى ءماندى بەلگىلەر جاڭا ەرەكشە­لىك­تەرمەن تولىققان. اسىرەسە, ءبىر جىل بۇرىن جاريالانعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىمەن ساباقتاستىعى, كەڭ اۋقىم­دىلىعى ءتانتى ەتكەندەي. سول جولى ەلباسى قالىپتاسقان مەملەكەتىمىزدىڭ جاڭا سايا­سي باعدارىن الەمگە پاش ەتۋمەن قاتار ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتا­رىنا قوسىلۋدى 2050 جىلعا دەيىنگى باس­تى ماقسات دەپ انىقتاعان ەدى. قاريا تاريح ءۇشىن ءبىر جىل – قاس-قاعىم ءسات. ينتەل­لەكتۋالدىق ىزدەنىستەگى تۇلعاعا بۇل مەرزىم­نىڭ بەرەرى مول ەكەنىنە بيىلعى جول­داۋ كۇمان-كۇدىكسىز كوز جەتكىزىپ وتىر. ويت­كەنى, پرەزيدەنت «قازاقستان-2050» سترا­تەگياسى اياسىنداعى باستى ماقساتتىڭ, ءتۇپ مۇددەنىڭ, ارمانداي بولاشاقتىڭ بەرەر جەمىسىنىڭ قۇپياسى مەن سىرىن اشىپ بەردى. ال مول جەمىستەن دامەتتىرگەن ماقسات دەگەنىمىز نە؟ بارشاعا ورتاق ماقسات تابۋ مۇمكىن بە؟ عىلىمي تۇرعىدان دا, پراكتيكا ءۇشىن دە قيىن ساۋال. ومىردە ماقسات از با؟ جولاۋشىنىڭ ماقساتى – جەتۋ, ساۋداگەردىڭ ماقساتى – ۇتۋ, اۋرۋدىڭ ماقساتى – ساۋىعۋ, شارشاعاننىڭ ماقساتى – تىنىعۋ... وسىنىڭ ءبارىنىڭ باسىن قوساتىن, جاي قوسىپ قانا قويماي, قوعامعا, مەملەكەتكە شاراپاتىن تيگىزەتىن فورمۋلانى ۇسىنۋ حاس كەمەلدىڭ عانا قولىنان كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى باستى ماقساتتى ءدوپ باسىپ تابا الماسا, پايدالى اسەر كوەففيتسيەنتى شامالى مىندەتتى شەشۋمەن ميلليونداعان جان اۋرەگە تۇسەتىنىن كوممۋنيزم ەلەسىن قۋمەن قۇردىمعا كەتكەن كسرو تاعدىرى بۇلتارتپاي دالەلدەگەنى ءالى قاپەرىمىزدەن شىعا قويعان جوق قوي. ماقساتتىڭ دا ماقساتى بار. عاسىرلار توعىسىنداعى قازاقستاندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ, مادەنيەتتى قولداۋ, اۋىل جىلدارى, «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ سەكىلدى ءىس-شارالار وتكەنى بەلگىلى. بۇ­­­گىن­دە ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋدىڭ ءبىرىن­شى بەسجىلدىعى اياقتالىپ كەلەدى. تۇتاس­تاي العاندا, ءبارى ماڭىزدى ماقسات, بىراق تۇبەگەيلى بەتبۇرىس اكەلەتىندەي باستى دەۋ­گە كەلمەيدى. «الدىمەن ەكونوميكا – سودان سوڭ ساياسات» فورمۋلاسى دا كوپشى­لىكتىڭ تاعدىرىنا تىكەلەي قاتىستى بولعا­نىمەن بارشانى ۇشپاققا شىعارا المايدى. دەمەك, باستى ماقسات دەگەنىمىز – حالىق­تىڭ بارلىق قاۋىمدارىن, مۇشەلەرىن, توپتارىن بۇگىن دە, ەرتەڭ دە قۇلشىنا ارەكەتتەندىرەتىن, ۇرپاقتان-ۇرپاققا ميراس ناتيجەگە جۇمىلدىراتىن جانە ەڭ كەرەمەتى, وي جەتكەنگە قول جەتەتىن جول بار ەكەنىنە ءار كۇنى, ءار جىلى يلاندىراتىن قاجەتتىلىك پەن مۇمكىندىكتىڭ, ىزدەنىس پەن سەرپىلىستىڭ ۇيلەسىمى. ماسە­­­لەنىڭ ءمانىسىن ەلباسى جول­دا­ۋ­ىنداعى «2050 ستراتەگياسى ايقىن شام­شىراق سەكىلدى باستى ماقساتىمىزدان كوز جازباي, ازاماتتارىمىزدىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋگە مۇمكىن­دىك بەرەدى. بۇل ءبىزدىڭ 30-50 جىلدا ەمەس, جىل سايىن حالىق تۇرمىسىن جاقسار­تا­تىنىمىزدى بىلدىرەدى. ستراتەگيا – كۇن­نەن-كۇنگە, جىلدان-جىلعا ەلىمىزدى, قازاق­ستان­دىقتاردىڭ ءومىرىن جارقىن ەتە تۇسەتىن ناقتى پراكتيكالىق ىستەر باعدارلاماسى», دەگەن جولدار قالتقىسىز اشىپ تۇر. باستى ماقساتتى انىقتاۋ مەن بولجامدى ناتيجەسىنە جەتۋدىڭ اراسىن ۋاقىت قانا ءبولىپ جاتىر دەسەك, قاتەلەسەمىز. بايىعان ۇستىنە باي بەرۋدى كوزدەگەن الەمدىك كەرەعار مونوپوليا مەن باسەكە, ەلىشىلىك جانە ترانسۇلتتىق جەمقورلىق, مەملەكەتتىك بيلىك (اتقارۋ, زاڭ شىعارۋ, سوت) قىزمەتىندەگى ولقىلىقتار تۋىنداتاتىن جاعىمسىزدىقتىڭ الدىن الماسا, ازاتتىققا قاتەر ءتوندىرۋى, دۇنيەتانىمى سولقىلداق جاندى تۋرا جولدان تايدىرىپ جىبەرۋى بەك مۇمكىن. ەندەشە, پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا قازاق ەلىندە ەلباسىنا تۇسەتىن جاۋاپكەرشىلىك سالماعى ادام ايتقىسىز اۋىر. بۇل – ءبىر. ەكىنشى جاعىنان, ءححى عاسىردىڭ قازاقستانىن «نولدەن» باستاپ, ەكى ونجىلدىق ىشىندە قۇرعان تالانتتى, ەڭبەكقور, تولەرانتتى حالقىمىز ەلىن سۇيگەن ەلباسىنا تىرەۋ بولعان ميسسياسىن اتقارۋدى جالعاستىرعاندا عانا باستى ماقسات ۇدەسىنەن شىعا الامىز. بىرلىك پەن قاۋىپسىزدىك – ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىراتىن ەگىز ۇعىمدار. ماقساتقا جەتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن فاكتورلار دا, اۆتورلار دا بارشىلىق. سولاردىڭ ىشىنەن ەرەكشە كوزگە تۇسەتىنى, الابوتەن تاڭداپ الىنعانى – مۇددە. ول جاڭا جولداۋدىڭ اتاۋىنان-اق كورىنىپ تۇر. 2007 جىلى جارىق كورگەن «ساياسي تۇسىندىرمە سوزدىكتە»: «مۇددە – قوعامداعى الەۋمەتتىك سۋبەكتىلەر ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ, ءومىر ءسۇرۋ باعدارىنىڭ نەگىزگى, ىشكى قوزعاۋشى كۇشى», دەگەن انىقتاما بەرىلىپتى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, جولداۋدا قولدانىلعان «مۇددە» ۇعىم-تۇسىنىگى الەۋمەتتىك سۋبەكتىلەر, ءتىپتى, ۇلتتىق-ەتنيكالىق باعدار ولشەمى بيىگىنەن جوعارى تۇر. ول مەملەكەتتىك-ۇلتتىق مۇددە دەڭگەيىنە سايكەس. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ونىڭ وبەكتيۆتى دە, سۋبەكتيۆتى دە مازمۇن – سيپاتى بار. ماسەلەن, تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋ, جەمقورلىقتى اۋىزدىقتاۋ, مۇنىڭ سىرتىندا, جولداۋدا ايتىلعانداي, ەكونوميكادا, ساياسات پەن الەۋمەتتىك تۇرمىستا ەشبىر سەكىرىسكە, ءجونسىز سىناق پەن اۆانتيۋرالارعا جول بەرمەۋ پروگرەستى ءپىر تۇتقان جەكە تۇلعانىڭ دا, زاڭنىڭ دا, بيلىكتىڭ دە مىندەتى مەن مۇددەسىن بەينەلەيتىنىن تەك وبەكتيۆتى نەمەسە تەك سۋبەكتيۆتى سيپاتقا جاتقىزۋ مۇمكىن ەمەس. اڭگىمە – ەكەۋىنىڭ دە جاسامپازدىق قاسيەتتەرىن ۇلىقتاۋ, ساقتاۋ نەگىزىندە قاراما-قايشىلىققا ۇرىنباۋىن قامتاماسىز ەتۋدە جاتىر. ەكونوميكالىق, يدەولوگيالىق, شى­عارماشىلىق, ت.ب. ەركىندىك پەن سان الۋاندىق ورنىققان قازىرگى ۋاقىتتا مۇددەلەر ۇيلە­سىمىن تابۋ قانداي قيىن بولسا, ساقتاۋ, جەتىلدىرۋ ودان دا كۇردەلى شارۋا. ويتكەنى, مۇددە قاتىپ قالعان, وزگەرمەيتىن اعزا ەمەس. ماسەلەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الا­ڭىندا شەكاراسى بەكەم, ەكونوميكاسى نارىق­تىق قاتىناستارعا قۇرىلعان, الەمدىك قاۋىمداستىق تانىعان, قارۋلى كۇشتەرى جاساقتالعان مەملەكەتتىلىك بيىگىنە كوتەرىلۋ, ورتا دامىعان ەلدەر قاتارىنا كىرۋ باس­تى مۇددە رەتىندە العا شىقسا, وتكەن 22 جىل ىشىندە بارشا قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرەتىن, ەل بولاشاعىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان 7 قۇندىلىق (تاۋەلسىزدىك جانە استانا, بىرلىك, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, زايىرلى قوعام جانە جوعارى رۋحانيات, ەكو­نوميكالىق ءوسىم, جالپىعا ورتاق ەڭ­بەك قوعامى, تاريحتىڭ, مادەنيەت پەن ءتىلدىڭ ورتاقتىعى, ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى جانە بۇكىلالەمدىك, وڭىرلىك ماسەلەلەردى شەشۋگە جاھاندىق تۇرعىدان قاراۋ) ءتۇزىلىپ, الەۋمەتتىك سۋبەكتىلەر مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرى جاڭاردى ءھام جاڭعىرتىلدى. ۇدەرىس الداعى ۋاقىتتا جالعاسىن تاباتىنى ءسوزسىز. وسىنى ەسكەرگەن ەلباسىمىز «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ورىنداۋدى كوزدەيتىن بارلىق ءىس-ارەكەتتەردى ناقتى 4 قاعيداتقا نەگىزدەۋدى ۇسىندى. ەڭ الدىدا قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ پراگ­ماتيزمى مەن ەۆوليۋتسيالىلىعى قاعيداتى تۇر. «اينالامىزداعى الەم قالاي تەز وزگەرەتىن بولسا, – دەدى ن.نازارباەۆ بيىلعى جولداۋىندا, – ەلىمىز بەن قوعامىمىز دا سولاي جىلدام وزگەرۋگە ءتيىس». مۇددەلەردىڭ تەز دە جىلدام جاڭارۋى مەن جاڭعىرتىلۋى نەگىزىنەن سىرتقى فاكتور – حالىقارالىق قاتىناستارعا بايلانىستى. ايتالىق, 2007 جىلى اقش-تا باستالعان قارجى داعدارىسى قازاقستاننىڭ يپوتەكالىق نەسيەسى مەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالالارىنا بەرەكەسىزدىك اكەلىپ, الدەنەشە مىڭ قاراپايىم ادامداردىڭ الەۋمەتتىك كوڭىل كۇيىن, بولاشاققا قۇرعان جوسپارى مەن مۇددەلەرىن بۇزعانى راس. مۇنداي جاعدايدا بيلىكتەن ۇتقىرلىق پەن بىلىكتىلىك تالاپ ەتىلەدى. ايتپەسە, قوعامنىڭ جىكتەلۋى تەرەڭدەپ, مۇددەلەر قاقتىعىسى كەشەگى بۇكىلحالىقتىق قولداۋدى الماستىرۋ قاۋپى ۇلعايادى. تۇپتەپ كەلگەندە, «مەنىڭ حالىققا جولداۋىم ءبىزدىڭ ماقساتىمىز بەن مىندەتتەرىمىزدى تۇسىندىرەتىن باستى قۇجات بولىپ تابىلادى. ءاربىر مينيستر, اكىم, كاسىپورىن باسشىسى وسى جولداۋدى ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىنا جانە وعان بارشانى قاتىستىرۋ جانە جەتەكشىلىك ەتۋگە ءتيىس. جولداۋدىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ناقتى شارالاردان ءاربىر قازاقستاندىق حاباردار بولۋى قاجەت», دەگەن پرەزيدەنت تاپسىرماسىندا بولاشاقتى بولجاعان ءومىر شىندىعى بار. قىسقاسى, باستى ماقساتتان باستاۋ الىپ, زاماناۋي قاجەتتىلىككە ساي مۇددە ىلە-شالا ىسكە قوسىلىپ جاتسا, مەملەكەت تە, ازاماتتارى دا كەمەلدەنەدى. شىن ماعىناسىندا بۇگىنگى ومىرگە نۇرىن سەۋىپ, بولاشاققا سەنىمدى ارتتىرادى. بىراق ولاردى كەمەڭگەرلىكپەن تاني دا, تابا دا ءبىلۋ كەرەك. ۇلى ىزدەنىس قانا ۇلى سەرپىلىسكە نەگىز قالاي الادى. وسىنىڭ تاماشا ۇلگىسى – ەلباسىنىڭ حالىققا ارناعان بيىلعى جولداۋى. جاڭا جىلمەن كەلگەن جاڭالىق الدەنەشە عىلىم سالاسىندا, قوعامدىق پىكىردە تولعاعى ابدەن پىسكەن مەگاسۇراقتىڭ جاۋابىن جايىپ سالدى, سانامەن تانىمدى ءدۇر سىلكىندىردى. قازاقستاندىق جولدىڭ ورتاق ماقساتى, مۇددەسى, بولاشاعى قانداي قورىتىندىمەن تۇيىندەلەتىنىن, ەڭ باستىسى قانداي ەل قۇرۋمەن تياناقتالاتىنىن جان-جاقتى, ديالەكتيكالىق قيسىنمەن اشىپ بەردى, ەل تاريحىنداعى ءبىز اياق باساتىن جاڭا ءداۋىردىڭ كەمەل كەلبەتىن سومدادى. «مەن, – دەدى ن.نازارباەۆ, – قوعامدا «قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق يدەياسى قانداي بولۋى كەرەك؟» دەگەن ساۋال ءجيى تالقىعا تۇسەتىنىن كورىپ ءجۇر­مىن. ءبىز ءۇشىن بولاشاعىمىزعا باعدار ەتەتىن, ۇلتتى ۇيىستىرىپ, ۇلى ماقساتتارعا جەتە­­لەيتىن يدەيا بار. ول – ماڭگىلىك ەل يدەياسى». سونىمەن, ءححى عاسىر ورتاسىنا دەيىن­گى قازاقستان حالقى ۇستاناتىن ۇلتتىق يدەيا قىسقا دا نۇسقا يدەولوگيامەن انىق­تالدى: «ماڭگىلىك ەل». كىم وتانىنىڭ, ۇرپاعىنىڭ, ءىسى مەن ەسىمىنىڭ ماڭگىلىك بولعانىن قالامايدى؟ ەشكىم دە! امەريكادا دا, افريكادا دا سولاي. جۇمىر باستى پەندەگە ماڭگىلىك ءومىر بۇيىرماعان. بىراق قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا ومىرىندە ادام تولاعاي اقىل-ويىمەن, شەبەر قولىمەن ماڭگىلىك ەل تۇزە الادى. باسقاسىنىڭ ءبارى – كومىر دە, تەمىر دە, تاۋ دا, تاس تا كومەكشى قۇرال عانا. سەنىمدى سەرىگى – ۇلتتىق يدەيا. ۇلتتىق يدەيانىڭ تاريحي ورنىن, ونىڭ كەشەگى, بۇگىنگى, ەرتەڭگى بولمىس-ءبىتىمىن انىقتاۋ ءۇشىن الدىمەن «ۇلت», «يدەيا» ۇعىم-تۇسىنىكتەرىنە توقتالا كەتكەن ءجون. عالىمداردىڭ پايىمى بويىنشا, «ۇلت» (لاتىنشا – nascor) تەرمينى ەجەلگى ريمدە از حالىقتار دەگەن ماعىنادا قولدانىلعان ەكەن. بۇگىندە «ۇلت» تەرمينىنە بەرىلگەن انىقتامالار قيساپسىز كوپ. بىرىندە ەتنيكالىق قاۋىمداستىقتى بىلدىرەتىنى تالدانسا, كەلەسىندە مەملەكەتتىڭ بارشا حالقى ماعىناسىندا تۇسىندىرىلەدى. مەملەكەتتى «ۇلت» تەرمينىمەن سيپاتتايتىندار بار. دەمەك, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى, اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعاندا, بىرىككەن مەملەكەتتەر ۇيىمى ماعىناسىندا قولدانىلادى. يدەيا – گرەك ءسوزi, وبراز, ۇعىم, تۇسiنiك ماعىنالارىندا قولدانىلادى. اتقاراتىن مiندەتiنە قاراي يدەيا الۋان-الۋان قىرىمەن كوزگە تۇسەدi. ماسەلەن, بiردە ول سىرت دۇ­نيە­­­نi بەينەلەيتiن قوعامدىق سانانىڭ پi­شi­نi بولسا, ەندi بiردە ادامنىڭ باستى سە­نi­مi ورنىنا جۇرەدi. شىعارمانىڭ تۇپكi ءتۇيi­نi ماعىناسىندا دا قولدانىلاتىنى بار. جيناقتاي ايتساق, ۇلتتىق يدەيا ءسوز تىر­كەسى تاريحي احۋالعا قاراي ەتنوستىڭ نەمەسە مەملەكەتتىڭ مۇراتى دەگەنگە سايا­دى. ءبىر قاراعاندا, «ماقسات», «مۇرات» سوزدەرى ماعىنالاس ءتارىزدى. ەكەۋىنىڭ ايىرماشىلىعىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ء«بىرىنشى», «تۇڭعىش» سوزدەرىن سالىستىرساق جەتىپ جاتىر, پارقى مەن نارقى جاعىنان «تۇڭعىش», «بىرىنشىدەن» قىمباتتىراق, ىستىعىراق, بيىگىرەك. «مۇرات» ءسوزى دە ماعىناسى جاعى­­­نان «ماقساتتان» ماڭىزدىراق, جۇرەككە جاقىنىراق. قايتكەندە دە, مۇراتسىز ۇلت تا, مەملەكەت تە جەر بەتىندە بولعان ەمەس. قازاق دالاسىندا ۇلتتىق يدەيا بايىر­عى تۇرىك داۋىرىندە مەملەكەتتىك, ءتىپتى يمپە­ريالىق بيىككە كوتەرىلدى. VIII عاسىردا: «بۇكىل تۇركى حالقى ءۇشىن قىزىل قانىمدى جۇگىرتتىم, تۇندە ۇيىقتامادىم, كۇندىز وتىرمادىم, ءتورت بۇرىشتاعى حالىقتىڭ ءبارىن بەيبىت ەتتىم: باستىنى ەڭكەيتتىم, تىزەلىنى بۇكتىردىم!», دەگەن بابالارىمىز «ماڭگىلىك ەل» قۇرعانىنا سەنىمدى ەدى. قازاق حاندىعىنىڭ شاڭىراق كوتەرۋى­مەن ۇلتتىق يدەيا مەملەكەت پەن ونى قۇراۋشى ەتنوستى, تاريح ساباقتاستىعىن ۇزبەستەن, دارالاندىراتىن فاكتورعا اينالدى. كەيىندە ول يدەيا تالانتتى ۇل-قىزدارىن الەمدىك اقىل-ويدىڭ اسقار شىڭىنا الىپ شىعۋعا سەپتەستى. ەندەشە, ۇلتتىق يدەيامىزدىڭ بەس عاسىردان استام تاريحى بار ەكەن. ونىڭ ءوزi بiرنەشە داۋiردەن تۇرادى. قازاق حاندىعى تۇسىندا ۇلتتىق يدەيانىڭ وزەگiن مەملەكەتتiلىكتi نىعايتۋ, ەتنيكالىق اۋماقتى قالىپتاستىرۋ, بiردە تiلiن, بiردە تiسiن كورسەتكەن رەسەي, قىتاي, جوڭعار, ورتا ازيالىق مەملەكەتتەرمەن وڭتايلى قارىم-قاتىناس ورناتۋ, باسەكەگە توتەپ بەرۋ قۇرادى. جاقسى مەنەن جايساڭنىڭ باسىن ولiمگە بايلاعان ءحVىىى عاسىر ابىلاي حان دۇنيە سالۋىمەن قازاقتىڭ ماڭدايىنداعى باعىن ۇشىردى. رەسەيدiڭ بوداندىعىنا كiرگەن قازاق قوعامى الەۋمەتتiك-ساياسي جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىنان ايىرىلدى. ءتول مەملەكەتتiڭ بولماۋىمەن قوسا بiرتۇتاس اقپاراتتىق كەڭiستiكتiڭ جوقتىعى دا جالپىۇلتتىق يدەيانىڭ ءورiسiن تارىلتتى, جولىن كەستi. ء«بولiپ ال دا بيلەي بەر» ساياساتىنان تۋىنداعان ءاربiر ساياسي كۇش, الەۋمەتتiك قاۋىم ءوز بيiگiنە, كوزدەگەنiنە لايىق ۇلتتىق يدەيانى دۇنيەگە اكەلدi. ءحVىىى عاسىردا ابىلاي مەن بوتاقاننىڭ, ءحىح عاسىردا ماحامبەت پەن بايماعامبەت سۇلتاننىڭ, كەنەسارى مەن قوڭىرقۇلجانىڭ, حح عاسىر باسىندا ساكەن مەن ماعجاننىڭ, ءالiبي مەن ءاليحاننىڭ ۇستانعان ۇلتتىق مۇراتى بارشا قازاققا ورتاق ەدi دەپ, ءسiرا, ەشكiم ايتا الماس. ءيا, بۇلار ءارiسi – تۋعان حالقىنا, بەرiسi – سوڭىنان ەرگەن پىكىرلەس قاۋىمعا قىزمەت ەتكiسi كەلدi. بiراق, ۋاقىت ءوزi كورسەتكەندەي, بiرەۋلەرi ات توبەلiندەي ازشىلىقتىڭ مۇراتىن جالاۋلاتسا, ەكiنشiلەرi – بارشا قازاقتىڭ بولماسا دا قالىڭ كوپشiلiكتiڭ مۇراتىن ءدوپ باسىپ تابا العانى اقيقات. سىرىم, ماحامبەت, كەنەسارىلار ۇلتتىق يدەيانى قارۋلى كۇرەستەن تاپسا, شوقان, اباي, ىبىرايلار اعارتۋشىلىقتان, ءاليحان, احمەت, مiرجاقىپتار الاش اۆتونومياسىنان, شوقاي تۇتاس تۇركiستاندى قۇرۋدان, ءالiبي, ساكەندەر تاپتىق كۇرەس ءىلىمىن ولجالادى. قوعام, مەملەكەت – تاعدىرى توقسان مىڭ تاراۋ ادامدار قاۋىمداستىعى. وسىلاردىڭ ورتاق مۇراتىن ءدوپ باسىپ انىقتاۋ, بولمىس-ءبىتىمىن ساقتايتىن وزىندىك جولى مەن بولاشاعىنا دۇرىس ءجون سىلتەۋ ويشىلداردىڭ الدەنەشە بۋىنىن تولعانتقان. حح عاسىر باسىنداعى الاش زيالىلارى بۇل مىندەتتى شەشە الدى. ەگەر ۇلتتىق يدەيانىڭ ءمانى – ۇلتتىڭ تاعدىر انىقتاعىش تىلەگى, نيەتى, ونى ىلگەرى قادام باسۋعا جۇمىلدىرۋشى فاكتور, كۇن تارتىبىندەگى باستى ماسەلەنى شەشۋگە باعىشتالعان مازمۇندى ءارى كەسەك وي دەسەك, وسىلاردىڭ جيىنتىق فورمۋلاسى م.دۋلاتوۆ دايەكتەگەن «ويان, قازاق!» تۇعىرناماسىندا جاتىر. بۇل ۇران ەمەس, م.دۋلاتوۆتىڭ ولەڭدەر جيناعى دا ەمەس. حالىق قاسىرەتىن, زامانا كەلبەتىن دالمە-ءدال ايقىنداعان ساۋەگەيلىك. شى­­­نىن­دا دا ەكى عاسىرعا جۋىق سوزىلعان وتار­لاۋ, قورلىق پەن زورلىق حالىقتىڭ دۇنيە­تانىمىنا, مىنەزىنە, ءومىرسالتىنا, شا­رۋاشىلىعىنا وراسان زور نۇقسان كەلتىرىپ, ەڭسەسىن تۇسىرگەن ەدى, الدى-ارتىن باعامداۋ قاسيەتتەرىنەن ايىرا باستاعان-تىن. ءبىر مۇشەلدەن دە از مەرزىم ىشىندە ۇلى دالانى قوزعالىسقا اكەلگەن «ويان, قازاق!» يدەيا­سى ماقسات-مۇراتىنا جەتىپ, 1917 جىلدىڭ جازىنان ونىڭ ورنىن «قازاق اۆتونومياسى» ۇلتتىق يدەياسى باس­تى. بولشەۆيكتىك بيلىك قازاق حالقىنا قيساپسىز قاسىرەت اكەلەتىنىن الاش باسشىلارى 1917 جىلى-اق ەسكەرتتى. قازان توڭكەرىسىن «نايزانىڭ ۇشىمەن, ايبالتانىڭ جۇزىمەن بولعان» زورلىق اكتىسى رەتىندە قابىلداعان ءا.بوكەيحانوۆ, وبالى نەشىك, ءاۋ باستان قازاق جۇرتىن بىرىگۋگە, ماقساتتى ارەكەتكە, باس اماندىعىن قامتاماسىز ەتۋگە شاقىردى. «ەسىك الدىنان داۋىل, ءۇي ارتىنان جاۋ كەلدى! – دەپ دابىل قاقتى ول. – الاشتىڭ بالاسى, اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلامادان سوڭ, 200 جىلدا, باسىڭا ءبىر قيىن ءىس كەلدى! اقساقال اعا, ازامات ءىنى, وت باسى ارازدىق داۋدى قوي; بىرىك, جۇرت قىزمەتىنە كىرىس! الاشتىڭ باسىن قورعاۋعا قام قىل!». بۇل «قورعان, قازاق!» ۇلتتىق يدەياسى ەدى. بىراق الاش كوسەمىنىڭ ساقتاندىرۋىنان قورىتىندى شىقپادى. بولشەۆيكتەر الاش ءۇنىن تۇنشىقتىرۋ ءۇشىن كۇش قولدانۋمەن قاتار قازاق اۆتونومياسى يدەياسىن ءوز پايداسىنا ۇتىمدى جاراتا الدى. اقيقاتىنا كەلگەندە, قازاققا مەملەكەتتىك قۇرىلىمى اۆتونوميادان تومەن مارتەبەنى ۇسىنۋعا جول قالمادى. سونىڭ وزىندە ءۇردىستى ءۇش جىلعا سوزدى. 1920 جىلى قۇرىلعان قازاق اكسر-ءى ءتۇرى جاعىنان ۇلتتىق مەملەكەتتىك قۇرىلىم كورىنگەنىمەن, مازمۇنى, وكىلەتتىگى, ميسسياسى بويىنشا قۋىرشاق مارتەبەسىندە قالعانىن تاريح تاعىلىمى سان رەت دالەلدەدى. كەڭەستiك قازاقستانداعى ۇلتتىق يدەيانىڭ تاريحى مەن تاعدىرىن بiر اۋىز سوزبەن شيىرىپ ايتار بولساق, ول – ۇلتجاندى تۇلعالاردىڭ قاسiرەتi مەن قۋعىن-سۇرگiنگە ۇشىراعانى, كەشەگi ءارالۋان ۇلتتىق يدەيانى ءاۋ باستاعى تارتىمدى ءمان-ماعىناسىنان جۇرداي بولعان ۋتوپيالىق سوتسياليستiك يدەيانىڭ الماستىرعانى, ول – ءوز ەلiندەگi, ءوز جەرiندەگi ءبىراز قازاقتىڭ كۇشپەن تاڭىلعان ساياسي-يدەولوگيالىق تاپشىل ۇراندار مەن اداسۋلار اسەرiنەن قازاقتان جاتسىنۋعا بەت تۇزەگەنi. ۇلتىن سۇيگەن, سوتسياليستiك ەكسپەريمەنتتەردەن قارا بۇلتتاي ءتونiپ كەلە جاتقان اپاتتىڭ سۇمدىعىن قاپىسىز ۇعىنعان رۋحى بيiك اقىن-جازۋشىلار, عالىمدار, جەكەلەگەن تۇلعالار تۋعان حالقىنىڭ تiلi, دiنi, مادەنيەتi, جەرi ءۇشiن وتقا كۇيiپ, سۋعا تۇسكەنمەن, قىلىشىنان قان تامعان توتاليتارلىق جۇيە قازاقستاندا تiلگە جەڭiل, جۇرەككە جىلى ۇلتتىق يدەيانى تۇزۋگە دە, حالىققا ۇسىنۋعا دا جەتكiزبەدi, كوكتەي سولدىردى. 20-30-جىلدارى الاش زيالىلارى قۇرباندىققا شالىنعاننان كەيiن ۇلتتىق يدەيانى تابۋ باعىتىنداعى تالپىنىس­تى «ەسەپ» پارتياسىنىڭ, «جاس تۇلپار» قوزعالىسىنىڭ دۇنيەگە كەلگەنiنەن, «قازاق ادەبيەتi», «زەردە» گازەت-جۋرنالدارىنداعى ۇلت تاريحى, تiلi, مادەني مۇراسى جايلى جاريا­­لا­­­نىم­داردان, ش.سماحان ۇلىنىڭ قازاق مەكتەپتەرiن اشۋعا جانتالاسىنان, 1979 جىلعى تسەلينوگراد, 1986 جىلعى الما­تى وقيعالارىنان كورگەنiمiز ءلازiم. ايت­كەنمەن, باعىت – ماقساتقا تۋرا جەتكi­­زەتiن داڭعىل جول ەمەس. كەڭەستىك 70 جىلدىڭ ىشىندە قيساپسىز قاسiرەتتi باسىنان وتكiز­گەن, دەموگرافيالىق ازشىلىقتىڭ اسەرى­نەن ۇلتتىق بولمىس-بىتىمىنەن اجىراي جازداعان ءبىزدىڭ ەل تاۋەلسiزدiكتiڭ تابال­دى­رىعىنان كەمەل ۇلتتىق يدەياسىز اتتادى. تاۋەلسىزدىك تاڭى اتىسىمەن ۇلتتىق يدەيا ماسەلەسى بەلسەندى قولعا الىندى. ءتۇرلى پىكىرلەر ورتاعا سالىندى. ولار قوعام­­دىق ساناعا يگى اسەر ەتكەنى ءسوزسىز. الايدا, عىلىمي ىزدەنىستەر ءبىر ارناعا توعىس­پاعان كۇيدە قالا بەردى. مەملەكەتتىك بيلىك­تىڭ اشىق تا جاريا قولداۋىنسىز ۇلت­تىق يدەيا تابىلمايتىنى, تامىرىنا قان جۇگىر­مەي­تىنى بەلگىلى بولدى. جۇلدىزدى ءسات پرەزي­دەن­تىمىزدىڭ «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى حالىققا جولداۋىن جاريالاۋمەن تۋدى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ بىرىنشىدەن, «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن زەرتتەۋدە, ناسيحاتتاۋدا, وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋدە سامارقاۋلىققا جول بەرمەۋ كەرەك. بۇل ىستەن بارشا زيالى قاۋىم, سايا­سي پارتيا­لار, قوعامدىق بىرلەستىكتەر, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, باق تىس قال­ماۋىنا پارلامەنت پەن ۇكىمەت, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جاعداي جاساعانى ابزال. ەكىنشىدەن, زاماناۋي ۇلتتىق يدەيامىزدى بالاباقشادا تاربيەلەنىپ جاتقان بۇلدىرشىندەردەن باستاپ وقۋشىلارعا, ستۋدەنتتەرگە, جاستارعا جەتكىزۋ ءۇشىن بار كۇشتى سالعان ارتىقتىق ەتپەيدى. وسى­­­لاردىڭ ساناسىنا, ءومىر سالتىنا سىڭ­گەن قۇندىلىق پەن سەنىم «ماڭگىلىك ەل» ور­ناتۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولارى كۇمانسىز. ۇشىنشىدەن, «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر, بيزنەسمەندەر, باي-باعلاندار قولداۋىنىڭ ماڭىزى زور. ولار عالىمدارمەن ىنتىماقتاسۋى ارقىلى ماسەلەنى تەرەڭىنەن زەردەلەگەن ەڭبەكتەردىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە سەپتەسەر ەدى. تورتىنشىدەن, بولاشاعى جارقىن ۇلتتىق يدەيامىزدى قازاقستانداعى بارلىق ەتنوس­تار مەن ايماقتارعا جەتكىزۋ اتقارىلار ءىس-شارانىڭ ءبىر پاراسى عانا. ول الەمدىك اقپاراتتىق, عىلىمي كەڭىستىكتەردەن ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىن الۋى كەرەك. سوڭعى ءۇش عاسىردا قازاق دالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن وزىق ۇلتتىق يدەيانىڭ بىردە-بىرەۋى جاسامپاز ميسسياسىن تولىق اتقارا الماي, تاريح قويناۋىنا كىرگەن ەدى. ەسەسىنە كەڭەستىك ءتوتاليتاريزمنىڭ تاپتىق-پارتيالىق قاتىگەز يدەياسى تۇلعالارىمىزدى باۋداي ءتۇسىرىپ, قازاق­ستاندى وركەنيەت الەمى­­­نەن جىراققا اكەتە جازدادى. قازاق ەلى­نىڭ ماڭگىلىگىنە, گۇلدەنۋىنە قىزمەت ەتەتىن يدەيا ەندى تۋدى. وسىنىسىمەن-اق «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولا­شاق» جولداۋىنىڭ ماڭگىلىك عۇمىرى باستالدى.

حانكەلدى ءابجانوۆ,

ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى.

الماتى.