تەمىرحان دەسە – تەمىرحان ەدى. ول سوزىنە بەرىك, ىسىنە ادال, عىلىمي وي-ءورىسى جۇيەسى كەڭ, دوستىققا ادال قايراتكەر ازامات بولاتىن. «عالىمنىڭ حاتى, جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى» – دەيدى ۇلت دانالىعى. وسىنداي ەكى ۇلى قاسيەت تە تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆتىڭ بويىندا بار ەدى.
وكىنىشكە قاراي, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, حالىقارالىق ينجەنەرلىك اكادەميانىڭ اكادەميگى, «بايسەركە اگرو» اگروحولدينگىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى ءارى پرەزيدەنتى, كسرو جانە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, الماتى وبلىسى مەن الماتى قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى تۋرالى وتكەن شاقتا سويلەۋگە ءماجبۇرمىن.
ادامدىق قاسيەتى مول, ۇلتجاندى اتپال ازاماتپەن جارتى عاسىردان بەرى قيماس دوس بولىپ ەدىم. قايران ۋاقىت زىمىراپ ءوتىپ بارادى. كۇنى كەشە عانا ك ۇلىپ-ويناپ, كەڭپەيىل, دارحان كوڭىلدى دوسىممەن قالجىڭداسىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى ءبىر اي كورمەسەك, ءبىر جىل كورمەگەندەي ساعىنا تابىساتىن ەدىك.
مىنە, ونى جەر-انانىڭ باۋىرىنا بەرگەنىمىزگە دە 40 كۇننىڭ ءجۇزى بولىپتى. ء«بارىن ۋاقىت كوتەرەدى, جازادى» – دەيدى. بىراق قاسىڭدا جۇرگەن جاقسى ادامنىڭ ءوزى دە, ءسوزى دە جۇرەكتەن ەش كەتپەيدى.
بىرگە جۇرگەن كۇندەردىڭ ءار ءساتى كوز الدىمدا تۇرادى.
ول قانداي ءىس بولسا دا وتە ىجداعاتتىلىقپەن, جوعارى جاۋاپكەرشىلىكپەن ورىندايتىن. «نار جولىندا – جۇك قالماس» دەگەن اتالى سوزگە ناعىز لايىقتى نار تۇلعالى جان ەدى.
ونىڭ ءومىر دەرەگى – مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋ تاريحىمەن استاسىپ جاتىر. 1949 جىلى 8 ناۋرىزدا قوستاناي وبلىسىندا دۇنيەگە كەلگەن تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆتىڭ بالالىق شاعى, مەكتەپتە وقىعان كەزەڭى سول كىندىك قانى تامعان جەردە وتكەن.
جاستايىنان جانى سپورتقا قۇمار, سالاماتتى ءومىر سالتىن بەرىك ۇستانعان تەمەكەڭ 1972 جىلى قازاق مەملەكەتتىك دەنە تاربيەسى ينستيتۋتىن جاتتىقتىرۋشى ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن.
سول كەزدەگى ەلىمىزدىڭ بەلدى جوعارعى وقۋ ورىنى س.م. كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دەنە تاربيەسى كافەدراسىنا جاس وقىتۋشى بولىپ كەلۋىنە قاراماستان, ونداعى سپورتقا بەيىمى بار قازاقتىڭ قارا دومالاق بالالارىنىڭ باسىن قوسىپ سامبودان ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق كومانداسىن جاساقتادى.
ءار ءىستىڭ تىزگىنىن ۇستاسا ونى اياعىنا دەيىن جەتىلدىرىپ, جەمىستى دە, جەڭىستى ناتيجەلەر كورسەتەتىن قاسيەتىن ەڭبەك جولىن باستاعان كەزدەن-اق, دالەلدەگەن بولاتىن. 1977 جىلى سامبودان كسرو بىرىنشىلىگىندە تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ دايىنداعان كوماندا 9:1 ەسەبىمەن «سامبو-70» ەليتالىق مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى دەۆيد رۋدماننىڭ جىگىتتەرىن ويسىراتا جەڭدى.
سول كەزدە ءبىز قازاق بالالارىنىڭ سپورتتاعى جوعارى جەتىستىكتەرىنە قۋانىپ, ماقتان تۇتىپ, سپورتتاعى مۇنداي ۇلى سەرپىلىسكە تاڭىرقادىق.
ارينە, بۇل جەڭىس ستراتەگ جاتتىقتىرۋشى, ەرجۇرەك, قايسار مىنەزدى تاربيەشى تەمەكەڭنىڭ قاجىرلى ەڭبەگى مەن سپورت زالىندا ازاننان كەشكە دەيىن توككەن تەرىنىڭ ارقاسىندا كەلگەن ەدى.
تەمەكەڭ جۇبايى ساۋلە امىرقىزى ەكەۋى جاس وتباسى بولىپ, قالادا كىشكەنتاي عانا پاتەر جالداپ تۇرعانىنا قاراماستان, كۇندە كەشكە جاتتىعۋ زالىنان ون شاقتى سپورتشىنى ۇيىنە ەرتىپ كەلىپ, تاماقتاندىرىپ, كەڭ پەيىلدى قازاقى دارحان اعالىق مىنەزىمەن اۋىل بالالارىن ارقاشان دەمەپ جۇرەتىن.
تالاي تالانتتى جىگىتتەردىڭ باعىن اشىپ, رەسپۋبليكانىڭ, وداقتىڭ, ەۋروپانىڭ جانە الەمنىڭ جاڭا چەمپيوندارىن تاربيەلەپ شىعاردى.
ءوزى دە وسىنداي قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا سامبودان كەڭەس وداعىنىڭ قۇراما كومانداسىنىڭ اعا جاتتىقتىرۋشىسى, كسرو-نىڭ, كەيىننەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى قۇرمەتتى اتاقتارىنا يە بولدى.
تەمىرحان مىڭايدار ۇلى دوسمۇحامبەتوۆ بىلىكتى سپورت مەنەدجەرى رەتىندە دە ارقاشان ەل سپورتىنىڭ الدىڭعى شەبىندە ءجۇردى. ول بۇكىلوداقتىق ەرىكتى «ەڭبەك رەزەرۆتەرى» سپورت قوعامىنىڭ قازاق رەسپۋبليكالىق كەڭەسىن باسقاردى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن ەلىمىزدە سپورتتى دامىتۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى.
ول ءوزىنىڭ مىقتى سپورتشى, بىلىكتى باپكەر, جاناشىر جاتتىقتىرۋشىلىق تاجىريبەسىمەن قاتار, سپورت سالاسىن مەملەكەتتىك باسقارۋداعى جوعارى دەڭگەيلى ۇيىمداستىرۋشى, باسشى ەكەنىن دالەلدەدى.
ت.دوسمۇحامبەتوۆ سپورت سالاسىن باسقارعان جىلدارى قازاقستان سپورتشىلارىنىڭ الەمگە داڭقى شىقتى. ولار ءتۇرلى حالىقارالىق دەڭگەيلەردەگى سپورتتىق جارىستاردا قازاقستاننىڭ نامىسىن قورعاپ, قازاق سپورتىنىڭ بەدەلىن الەمگە اسقاقتاتتى.
تەمەكەڭ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قازاق سپورتىنىڭ جاناشىر جانكۇيەرى بولىپ ءوتتى. سپورت الەمى – جاستاردى سالاماتتى ءومىر سالتىنا باعىتتايتىن سالا بولعاندىقتان, تەمىرحان مىڭايدار ۇلى وسى سالاداعى كوپتەگەن دارىندى جاستاردىڭ باعىن اشۋعا تىكەلەي سەپتىگىن تيگىزدى. سونىمەن قاتار رەسپۋبليكاعا وتە قاجەتتى سالالاردىڭ ءبىرى – ەلىمىزدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ءتۋريزمىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا داڭعىل جول سالدى.
تۋريزم سالاسىنداعى باس حالىقارالىق ۇيىم, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مەكەمەسى بولىپ تابىلاتىن دۇنيەجۇزىلىك تۋريزم ۇيىمىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولدى.
جوقتان بار جاساۋ وڭاي ما؟ وسىنداي كوزى قاراقتى, ءومىردىڭ وزگەرىسىن تۇسىنەتىن دوسمۇحامبەتوۆ سىندى ءىرى ۇيىمداستىرۋشى عانا ونى جاساي الادى.
مەملەكەتتىك ۇلكەن ساياساتقا تەمىرحان مىڭايدار ۇلى وسىنداي بەلەستەردى باعىندىرىپ, تار جول, تايعاق كەشۋلەردەن ءوتىپ, كەلگەن بولاتىن.
ساياسات ساحناسىندا تەمەكەڭ, تەمىرحان مىڭايدار ۇلى ەكى رەت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترى بولدى. بۇل كەزەڭ قازاقستان سپورتىنداعى ورلەۋ كەزەڭىنە اينالدى.سالانى دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارى مەن باعدارلامالارى ازىرلەندى. رەسپۋبليكادا جاڭا سپورت كەشەندەرى كوپتەپ سالىندى. قولدانىستاعى سپورت نىساندارى ىرگەلى مودەرنيزاتسيالاۋدان ءوتتى. ءتۇرلى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق, وليمپيادالىق, شەتەلدىك جارىستاردا قازاقستاندىق سپورتشىلار ەلىمىزدىڭ نامىسىن ابىرويمەن قورعاپ, جوعارعى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدى.
تەمىرحان مىڭايدار ۇلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى- ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سەنىمىن ارقاشان اقتاپ, قانداي جوعارعى دەڭگەيدەگى لاۋازىمدى قىزمەتتەردى بولسىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاردى.ول پرەزيدەنتتىڭ سەنىمدى سەرىكتەسى بولىپ, ەكى رەت قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ءىس باسقارۋشىسى قىزمەتىن ۇلكەن ابىرويمەن جۇزەگە اسىردى.
ەلىمىزدىڭ باس قالاسى, ەلوردامىز استانا قالاسىنىڭ تىزگىنى سەنىپ تاپسىرىلعان كەزدە, ونىڭ گۇلدەنىپ, كوركەيۋىنە بار قاجىر-قايراتىن جۇمسادى.
كەيىن تەمىرحان مىڭايدار ۇلى دوسمۇحامبەتوۆ قازاقستاننىڭ ۇلتتىق وليمپيادالىق كوميتەتىن باسقارعان 10 جىلدىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ سپورت سالاسىنداعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان تاريحي جەتىستىكتەردىڭ كۋاسى بولدى.
اتاپ ايتقاندا, الماتى مەن استانا قالالارىندا جوعارعى ۇيىمداستىرۋشىلىق دەڭگەيدە وتكەن, ءىرى حالىقارالىق سپورتتىق ءىس-شارا 7-ءشى قىسقى ازيادا ويىندارىندا (2011 جىلعى قاڭتار-اقپان) مەدال سانى جاعىنان قازاقستان قۇراما قومانداسى جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, قىتاي سىندى ازيانىڭ ازۋلى ەلدەرىن ارتتا قالدىرىپ, ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى.
مۇنداي تاريحي جەتىستىكتەردىڭ تاعى ءبىرى 2012 جىلى (27 شىلدە – 12 تامىز ارالىعىندا) لوندون قالاسىندا وتكەن 30-شى جازعى وليمپيا ويىندارىندا قازاقستان قۇراماسى تەمىرحان مىڭايدار ۇلىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن جالپىكوماندالىق ەسەپتە الەمدە 12-ءشى ورىنعا كوتەرىلدى.
تەمىرحان مىڭايدار ۇلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ ەلىمىزدىڭ زاڭ شىعارۋ سالاسىنا دا سۇبەلى ۇلەسىن قوستى.
ادالدىق, ءوز ىسىنە بەرىلگەندىك, وزىنە دە, وزگەلەرگە دە سىن كوزىمەن قاراۋ, ماسەلەنىڭ ءمانىن تەرەڭىنەن ۇعىنۋ, شەشىمدى دەر كەزىندە قابىلداي الاتىن قاسيەتتەرى مەن ىسكەرلىك ىنتا-جىگەرى ونى باسقالاردان وقشاۋ كورسەتىپ تۇراتىن.
كەيىنگى جىلدارى تەمەكەڭ كاسىپكەرلىكپەن اينالىسىپ, ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وركەندەۋىنە اتسالىستى. الماتى وبلىسىنداعى توزىعى جەتكەن «بايسەركە اگرو» حولدينگىن جاڭعىرتۋدى قولعا الدى. تەمىرحان مىڭايدار ۇلى ءار قادامىن «مىڭ ولشەپ, ءبىر باساتىن» تۇلعا ەدى. عىلىمي وي-ءورىسى, الداعى ناتيجەنى دالدىكپەن بولجاۋ قابىلەتى ونى وسىنداي توسىن شەشىمگە اكەلدى دەپ بىلەمىن.
ونىڭ ۇستىنە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى-ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋ, ءونىم وندىرۋشىلەر مەن فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردى زاماناۋي تۇرعىدا جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى بەرگەن نۇسقاۋلارى تەمەكەڭنىڭ تىڭ باستاماسىنا دەمەۋ بولدى.
تەمىرحان مىڭايدار ۇلى قىسقا مەر زىمدە ءارى زاماناۋي يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانا وتىرىپ, بۇل سالانى تولىق عىلىمي مودەرنيزاتسيادان وتكىزدى. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ول الەمگە تانىمال توپ مەنەدجەرلەردىڭ ساناتىنا قوسىلدى.
ول ءوزى ءۇشىن جاڭا سالادا جان-جاقتى, ىرگەلى, تەڭدەسى جوق سەرپىلىس جاساي الدى. اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى, عىلىم, يننوۆاتسيالىق پروتسەسس جانە كادرلاردى دايارلاۋ سياقتى ءتورت نەگىزگى فاكتوردى ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن كەشەنگە بىرىكتىرە ءبىلدى. ونىڭ بۇل سالاداعى قول جەتكىزگەن تەڭدەسى جوق ناتيجەلەرى ماعان قاتتى اسەر قالدىردى.
«بايسەركە اگرو» حولدينگى گەرمانيا, فرانتسيا, گوللانديا, اقش-تان سالاعا قاجەتتى ەڭ سوڭعى مودەلگە دەيىن جەتىلدىرىلگەن, وزىق زاماناۋي تەحنيكالاردى الىپ كەلدى. ادامي كاپيتالدى ورىندى پايدالاندى. ءوندىرىس پروتسەستەرى تۇگەلدەي اۆتوماتتاندىرۋ جۇيەسىنە كوشىرىلدى.
قازىر «بايسەركە-اگرو» ەت جانە ءسۇت باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى ءىرى قارا مال وسىرۋمەن, قوي وسىرۋمەن, جىلقى وسىرۋمەن, تۇيە وسىرۋمەن, وسىمدىك شارۋاشىلىعىمەن, ومارتا وسىرۋمەن, بالىق وسىرۋمەن, جەمشوپ وندىرۋمەن اينالىساتىن كوپ سالالى كاسىپورىن.حولدينگ بۇگىندە قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارى اراسىندا اوك-كە يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ جانە تاراتۋ بويىنشا تانىلعان جانە داۋسىز كوشباسشى بولىپ تابىلادى. ءبىر عانا وسى شارۋاشىلىقتىڭ مىسالىندا عانا تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ عىلىمي تۇرعىدان كەلگەندە جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعىندا رەكوردتىق جوعارى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن دالەلدەدى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا يننوۆاتسيالىق رەۆوليۋتسيا جاسادى. بيدايدىڭ ءار گەكتارىنان 50 تسەنتنەردەن استام ءونىم جينالدى. تامشىلاي سۋعارۋ ءتاسىلىن پايدالانا وتىرىپ, جۇگەرىنىڭ ءار گەكتارىنان 140, سويادان 50 تسەنتنەردەن استام ءونىم جينالدى.
«بايسەركە اگرو» تەك ءوندىرىستى دامىتىپ قانا قويماي, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋگە دە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ كەلەدى.تەمىرحان مىڭايدار ۇلىنىڭ تىكەلەي باستاماشىلىعىمەن وڭىردە ءۇش سپورت مەكتەبى سالىنىپ, تابىستى تۇردە جۇمىس ىستەپ تۇر. ال ول جەردە شىنىققان بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ات سپورتى بويىنشا قازاقستاننىڭ قۇراما كومانداسىنىڭ قاتارىندا ونەر كورسەتەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە, اكادەميانىڭ ۆيتسە – پرەزيدەنتى بولعان ت.م.دوسمۇحامبەتوۆ اكادەميانىڭ جۇمىسىنا وراسان زور ۇلەس قوستى دەپ ۇلكەن سەنىممەن ايتا الامىن. ول ءوزى قۇرعان اگرارلىق برەندپەن بىرگە «يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار جانە اگروونەركاسىپتىك كەشەن» ءبولىمىنىڭ قىزمەتىن جاڭعىرتىپ, جانداندىردى. جارقىن مىسال رەتىندە وسىنىڭ ءوزى جەتكىلىكتى.
ارينە, ەسكە الۋ تۇرعىسىندا جازىلعان ماقالادا تەمىرحان دوسىمنىڭ اتقارعان جۇمىستارىنا جەكە-جەكە تولىق تالداۋ جاساي المادىم. دەگەنمەن, ءومىرىنىڭ باستى ءارى ەڭ ماڭىزدى وقيعالارىنا قىسقاشا توقتالىپ ءوتتىم دەپ ويلايمىن. بۇل رەتتە وسى تاقىرىپتى كەڭىنەن تالقىلاۋ ماقساتىندا 2022 جىلى «تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ جانە جاڭعىرۋ» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى ۇسىنامىن.
الداعى ۋاقىتتا ىرگەتاسىن ءوزى قالاپ, الەمگە ايگىلى, بەدەلدى ۇيىمعا اينالدىرعان حولدينگتى «تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ اتىنداعى «بايسەركە اگرو» حولدينگى» دەپ اتاساق, الماتى وبلىسىندا ءبىر سپورت كەشەننىڭ اتىن, نۇر-سۇلتان قالاسىندا ءبىر سپورت كەشەننىڭ اتىن بەرسەك كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرىنىڭ الدىنداعى ءوز ازاماتتىق بورىشىمىزدىڭ بىرقاتارىن وتەر ەدىك دەپ ەسەپتەيمىن.
ەل ءۇشىن تۋعان ەر تۇلعا تەمىرحان مىڭايدار ۇلىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى مەرەيتويىن كورە الماي كەتۋى, ارينە وكىنىشتى. دەگەنمەن, ونىڭ جارقىن بەينەسى مەن ءسۇرىپ وتكەن ءومىر جولى – وسكەلەڭ ۇرپاققا ونەگە, تۋعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن ايانباي قىزمەت ەتۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى بولىپ ەل تاريحىندا ماڭگى قالارى ءسوزسىز.
باقىتجان جۇماعۇلوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى