قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاۋەلسىزدىك تاعىلىمى» ماقالاسىندا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ وتىز جىلدىعى قارساڭىندا تۋعان حالقىمەن بۇكپەسىز وي ءبولىستى.
وسىنىڭ الدىندا عانا Nur Otan پارتياسىنىڭ تولىق تىزگىنىن ەل پرەزيدەنتىنە ۇسىنعان ەلباسىنىڭ بۇل شەشىمىن جۇرتشىلىق تەگىس قولداعان ەدى. ويتكەنى سوڭعى كەزدە قازاق قانا ەمەس, بۇكىل ادامزات بىرقاتار سىن-قاتەرگە تاپ بولدى. سونىڭ ىشىندە ەكى جىلعا سوزىلعان, بۇكىل الەمدى الاڭداتىپ وتىرعان پاندەميا, ەكولوگيالىق پروبلەمالار مەن جاھاندىق جىلىنۋدىڭ تەرىس اسەرىنىڭ كۇشەيۋى, الەمدىك ەكونوميكانىڭ وزگەرۋىنە وراي ەلدەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگىلىنىڭ تومەندەۋى, گەوساياسي شيەلەنىستىڭ ءورشۋى, سونداي-اق قوعامدىق پىكىر مەن قۇندىلىقتاردىڭ كۇرت وزگەرۋىنەن ساياسي الاۋىزدىقتىڭ بەلەڭ الۋى كۇشەيدى.
ەلباسىنىڭ تاۋەلسىزدىك قۇرداستارىنا, ياعني جاستارعا ومىردە باعىت-باعدار بولاتىن «ەلدىكتىڭ جەتى تۇعىرى» دەپ اتالعان قاعيداتتار جيىنتىعى دا وتە ماڭىزدى. «بۇل – وتىز جىلدىق بەلەستى ەلمەن بىرگە وتكەرگەن ەلباسى رەتىندەگى مەنىڭ جاس ۇرپاققا جولدار ۇندەۋىم دەپ قابىلداڭىزدار» دەپ اعىنان جارىلدى. ەلباسىنىڭ بۇل قاعيداتتارىن بۇدان بۇرىن جارىق كورگەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە بىزگە, قازاقستاندىقتارعا, ءوز تاريحىمىزعا جاڭاشا قاراۋعا مۇمكىندىك الىپ بەرگەن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» دەگەن وسيەتنامالىق ماقالالارىنىڭ جالعاسى دەپ ويلادىم. ەلباسى اتاپ كورسەتكەن سىن-قاتەرلەردى جانە سودان تۋىندايتىن قيىندىقتاردى جەڭۋ ءۇشىن ەلىمىز, بۇكىل قازاقستاندىق مەملەكەتتىڭ ساياساتىن قولداپ, پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ توڭىرەگىنە بىرىگۋى قاجەت.
فيلوسوفيا مىڭداعان جىل بويى ادامدارعا جاقسىلىققا باستايتىن ۇلگىلەردى ۇسىنىپ كەلەدى. ەلباسى ۇسىنعان قاعيداتتاردى دا ءار كەز ەستە ۇستايتىن ۇلگىلەر دەپ قابىلداۋعا بولادى.
ەلدىكتىڭ جەتى تۇعىرىنىڭ ءبىرىنشىسى – ءبارىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىز – تاۋەلسىزدىك بولعانى تۇسىنىكتى. ەلباسى وسى ورايدا: «الەمدە كولەمى جاعىنان توعىزىنشى ورىن الاتىن بايتاق اتىراپتى ەنشىلەۋ جاراتقاننىڭ حالقىمىزعا بەرگەن باعا جەتپەس نەسىبەسى دەپ بىلەمىز» دەدى. ماحمۇد قاشقاري: «جاراتۋشى جەر شارىنداعى پەندەلەرىنە جەردى ءبولىپ بەرگەندە تۇركىلەرگە ەڭ شۇرايلى, استى دا, ءۇستى دە قازىنا-بايلىققا تولى جەر بەرگەن» دەپ ايتىپ ەدى.
بۇكىل الەم ءبىزدىڭ ەلىمىزدى تاتۋلىق پەن سىيلاستىقتىڭ, تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ وتانى دەپ بىلەدى. ءبىز ەتنوستىق ارالۋاندىقتى السىزدىگىمىز ەمەس, ارتىقشىلىعىمىز ەتە الدىق. وسى تۇرعىدان ەلباسى ۇسىنعان ەكىنشى تۇعىر – بىرلىك پەن كەلىسىمنىڭ ماڭىزى بارشاعا ايان.
ەلباسى بابالاردان مۇرا بوپ بىزگە جەتكەن قاسيەتتى جەرىمىزدى ەلدىگىمىزدىڭ ءۇشىنشى تۇعىرى دەپ اتاپتى. جەر – ءبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز, بۇگىنگى تىلمەن ايتساق, برەندىمىز. ن.نازارباەۆتىڭ كورشىلەرمەن تاباندىلىقپەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, ەلىمىزدىڭ شەكاراسىن شەگەندەپ, قۇجات جۇزىندە بەكىتكەنى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باياندى بولۋىنا كەپىلدىك بەردى. ءسويتىپ, شەكارامىز حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلدى. ەندى وعان ەشكىم داۋلاسا المايدى.
ەلباسى ەلدىكتىڭ ءتورتىنشى تۇعىرى رەتىندە وتباسى قۇندىلىعى مەن ۇلتتىق ءداستۇردى اتاپتى. قازاق «وتان – وتباسىنان باستالادى» دەيدى. بابالاردان كەلە جاتقان سالت-ءداستۇر وتباسىن ۇرپاق تاربيەسىنىڭ نەگىزگى تەتىگى, حالىق قۇپتايتىن قۇندىلىق دەپ ۇيرەتەدى. قازىرگى كەزدە, وكىنىشكە قاراي, وتباسىنداعى تاربيە بۇرىنعىداي پارمەندى ەمەس. قادىر اقىن ايتقانداي, بالانى كەيدە انا تاربيەلەمەي, دالا تاربيەلەپ, شەشە تاربيەلەمەي, كوشە تاربيەلەپ كەلە جاتقانى – وكىنەرلىك جاعداي. بۇگىندە جاستار وتباسىن قۇرۋعا جەڭىل-جەلپى قارايتىن سەكىلدى. سونىڭ سالدارىنان ۇيلەنگەن جاستاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى كوپ ۇزاماي اجىراسىپ جاتىر. بۇل – اتا-انا ءۇشىن, جاستاردىڭ وزدەرى ءۇشىن, قالا بەردى, قوعام ءۇشىن تراگەديا ەمەس پە؟
ەلدىكتىڭ بەسىنشى تۇعىرى – حالىقتىڭ رۋحاني تىرەگى بولىپ تابىلاتىن ۇلتتىق مادەنيەت. قازاق دەگەن – بولمىسى ەرەكشە, رۋحاني-مادەني مۇرالارعا باي حالىق. «قازىرگى تاڭدا جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ ءۇشىن بىرەگەي ۇلتتىق مىنەز, اسقاق رۋح كەرەك» دەپ اتاپ كورسەتەدى ەلباسى. مىنەز دە, رۋح تا مادەنيەت ارقىلى قالىپتاسادى.
عۇلاما جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ: «مادەنيەت – ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءتاسىلى مەن تاجىريبەسى. مادەنيەت ادامدى كىسى تانۋعا, ەل تانۋعا, جەر تانۋعا, ءسوز تانۋعا ۇيرەتەدى» دەپ ەدى. قوعام دامۋىنىڭ دەڭگەيى تەك ەكونوميكامەن, تەحنيكامەن, تەحنولوگيامەن ولشەنبەيدى. سونىمەن بىرگە مادەنيەتىمەن ولشەنەدى. بىزدە ەرتەدەن كەلە جاتقان باي مادەني مۇرا بار. «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» سياقتى ەپوستىق جىرلار, دانالىق پەن تۇسىنىكتىڭ ۇلگىسى بولىپ تابىلاتىن قارا ولەڭدەر, ماقال-ماتەلدەر, مىڭداعان ءان مەن كۇيلەر, ا.يانۋشكەۆيچتى, ۆ.رادلوۆتى تاڭعالدىرعان شەشەندىك سوزدەر, اقىندار ايتىسى, وزىق ءتالىم-تاربيە تاجىريبەسى بار. وسى بايلىقتى ءوزىمىز يگەرىپ, سونىمەن بىرگە وزگە جۇرتقا تانىستىرۋىمىز, ناسيحاتتاۋىمىز قاجەت.
مادەنيەتتىڭ ءرولى تۋرالى ءبىر كەزدەگى شارل دە گوللدىڭ تانىمال جازۋشى مالروعا ايتقان ءسوزىن كەلتىرەيىن: «اينالايىن, ەلدىڭ ساياسي جاعىن مەن موينىما الايىن. مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى تۋرالى مەن ويلانايىن. ديپلومات تا مەن بولايىن. سەن فرانتسيانىڭ مادەنيەتىن قۇرتىپ الماۋ جاعىنا اتسالىس. باسقا ەل ەڭ الدىمەن, فرانتسيانىڭ مادەنيەتىن, ونەرىن, ادەبيەتىن سىيلايدى. ەگەر مادەنيەتىمىزدى جويىپ الساق, وندا ءبىز جاي انشەيىن قاتارداعى ءبىر ەلسىماق بولامىز دا قالامىز» دەپتى.
نەمىس فيلوسوفى ي.كانت قاي ادامنىڭ دا الدىندا تۇراتىن مىناداي سۇراقتاردى اتاپ ەدى: «مەن نە بىلە الامىن؟ مەن نە ىستەۋىم كەرەك؟ مەن نەگە ءۇمىت ارتا الامىن؟» دەگەن. وسى ماسەلەلەردى جان-جاقتى قاراستىرعان ءۇش ىرگەلى شىعارمالارىن جازدى. ەلباسى اتاپ كورسەتكەن ءبىلىم مەن ەڭبەك تۋرالى التىنشى تۇعىر كانت قويعان سۇراقتاردى ەسكە سالادى. كانتتىڭ «مەن نەگە ءۇمىت ارتا الامىن؟» دەگەن ءۇشىنشى سۇراعىنا ەلباسى ابايدىڭ: «وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار, ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ» دەگەن دانالىق سوزىمەن جاۋاپ بەرەدى. ادامدى ادام ەتەتىن ءبىلىم مەن ەڭبەك ەكەنىن تۇسىنبەيتىن جان بولماس.
اقش-تا تيىمدىلىگى تومەن دەپ, كوپكە دەيىن فيلوسوفياعا كوڭىل بولىنبەي كەلدى. تەك حح عاسىردان باستاپ وندا فيلوسوفيا قارقىندى دامي باستادى. العاشقى امەريكالىق فيلوسوفيا «پراگماتيزم» دەپ اتالدى. بۇل باعىت فيلوسوفيانى ناقتى عىلىمدار سياقتى تىكەلەي پايدا كەلتىرەتىن ىلىمگە اينالدىرماق بولدى. ادامدى ۇنەمشىل, پايداقور, homo economicus (ەكونوميچنىي چەلوۆەك) ەتىپ تاربيەلەۋگە تىرىستى. امەريكا, شىنىندا دا, ىسكەر ادامداردىڭ ەلىنە اينالدى.
قازىرگى ادامدار گوگولدىڭ پليۋشكينى سياقتى بولماسا دا, پايدانىڭ, تابىستىڭ, باسەكەدە جەڭىپ شىعۋدىڭ جولدارىن مەڭگەرۋى كەرەك. قالاي دەسەك تە, جاستاردىڭ بەيقام, الاڭعاسار ەمەس, پراگماتيك بولۋى – بۇگىنگى زامان تالابى. سوندىقتان ن.نازارباەۆتىڭ ەلدىكتىڭ جەتىنشى تۇعىرى رەتىندە پراگماتيزمدى ۇسىنۋىن ورىندى دەپ ەسەپتەيمىن. ء«بىز قولدا بار رەسۋرس پەن مۇمكىندىكتى پايدالانۋعا, ناتيجەلى جۇمىس اتقارۋعا جانە كوزدەگەن ماقساتقا ءتيىمدى قول جەتكىزۋگە تىرىسۋىمىز كەرەك» دەگەنى كوڭىلدەن شىعادى.
قازىر يدەولوگيا دەگەن ءسوزدى كوپ ەستىمەيمىز. قاي جەردە دە قوعام يدەولوگياسىز ءومىر سۇرەتىن جاعدايعا ءالى جەتكەن جوق. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ يدەولوگياسى, مەنىڭ ويىمشا, بيلەردىڭ ۇلاعاتتى سوزدەرى, اباي مەن شاكارىمنىڭ, الاش ارىستارىنىڭ رۋحاني مۇراسى, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ, پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ باعدارلامالىق ماقالالارى بولۋى كەرەك. مۇنداي يدەولوگيادان اركىم وزىنە كەرەك ۇلگى, نۇسقاۋ تابا الادى.
«تاۋەلسىزدىك تە باقىت سياقتى, باعالاعان ادامنىڭ, ايالاعان قوعامنىڭ قولىنا تۇراقتايدى» دەيدى ەلباسى. قازاقستان سياقتى الىپ ەلدى ەكونوميكاسى توقىراعان, ەلدەگى ون ادامنىڭ التاۋى وزگە ۇلت بولعان جاعدايدا قابىلداپ الىپ, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان زامانعا جەتكىزگەن تۇلعانىڭ جۇرەگىن جارىپ شىققان اسىل ءسوز. بۇگىنگى كۇننىڭ ءافوريزمى وسى.
تىلەكجان رىسقاليەۆ,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور
باتىس قازاقستان وبلىسى