XX عاسىردىڭ 70-جىلدارى «توقىراۋ» باستاۋ الىپ, 80-جىلدارى تەرەڭدەپ, كەڭەستىك يمپەريانىڭ جوسپارلى ەكونوميكاسى مەن كوممۋنيستىك يدەولوگياسىنىڭ قوعامدى تىعىرىققا تىرەگەندىگىنە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك تاعىلىمى» ماقالاسىندا ارنايى توقتالۋى كەزدەيسوق ەمەس.
ويتكەنى ول بۇل جاعدايدىڭ «تابيعاتىنا» وڭىردە جۇمىس ىستەگەن كەزىنەن باستاپ-اق قانىق بولىپ, سوڭىنان ونىڭ رەسپۋبليكالىق, تىپتەن وداقتىق دەڭگەيدە قاتەرلى ىسىككە اينالىپ كەتكەندىگىن جاقسى ءتۇسىندى. وسى تۇرعىدا ونىڭ ەكونوميكالىق ساياساتتاعى كۇردەلى قاتەلىكتەرگە باسا نازار اۋدارۋى دا زاڭدى نارسە. سوندىقتان ەلباسى ەلدەگى احۋالدىڭ وسىنشاما ۋشىعۋىنىڭ سەبەبىن «قايتا قۇرۋ» بارىسىندا وداقتىق باسشىلىقتىڭ كوپىرمە سوزدەر جانە جالاڭ ۇراندارمەن اۋەستەنۋگە بوي ۇرۋىمەن بايلانىستىرا قارادى. سەبەبى سالاداعى شىنايى جاعداي ناشارلاپ, تۇيتكىل ماسەلەلەر كەڭەس وداعى اۋماعىندا ورىن الىپ, قوردالانا ءتۇستى. ورتالىق بيلىك تۋىنداعان احۋالدى وزگەرتۋگە قابىلەتسىز بولىپ شىقتى. ولاردىڭ وعان ساياسي ەرىك-جىگەرى جەتىسپەدى. ن.نازارباەۆ وزىنە ءتان تۋراشىلدىعىمەن ماسكەۋدەگى كوسەمدەر الدىندا كسرو ەكونوميكاسىنىڭ جاعدايىن ەشكىمنىڭ ناقتى بىلمەيتىندىگىن بەتتەرىنە باسىپ, ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى مەن جوسپارلاردىڭ «ارتىعىمەن» ورىندالۋىنداعى كوزبوياۋشىلىقتاردىڭ بەتىن اشىپ, ءبارىن جايىپ سالدى. قازاقستاننىڭ تەك شيكىزات كوزى رەتىندە عانا «دامىپ», الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق داعدارىسقا ۇشىراعاندىعىن دا كوتەردى.
ەگەمەندىكتىڭ الدىنداعى جىلدارى قازاقستاندا شيەلەنىسە باستاعان ساياسي كۇرەس جاعدايىندا قوعامدىق-ساياسي احۋال كۇرت وزگەرىپ كەتتى. قاراما-قارسى كوزقاراستى ۇستاناتىن كەيبىر تەرىس پيعىل تانىتقان توپتار اۆتونوميالىق ساياسات جۇرگىزۋگە تىرىسسا, ال ونىڭ ەكسترەميستىك بولىگى جەكە ايماقتاردى قازاق كەڭەستىك رەسپۋبليكاسى قۇرامىنان شىعارۋعا شاقىردى. ال ۇلتتىق قوعامدىق-ساياسي بىرلەستىكتەرى بولسا, قازاقستاننىڭ كسرو قۇرامىنان شىعۋىنىڭ قاجەتتىلىگىن تالاپ ەتتى. 90-جىلداردىڭ باسىندا رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى دا ناشارلاپ, ءوندىرىس قۇلدىرادى, اقشانىڭ قۇنسىزدانۋى توقتاماي قويدى. رەسپۋبليكادا ۇلتتىق تابىس پەن ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەندەدى. حالىق تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ باعاسى ءۇش ەسەگە دەيىن ءوستى. بۇل الەۋمەتتىك احۋالدى شيەلەنىستىرىپ جىبەردى. قوعام جىكتەلىپ, ول ەسكى مەن جاڭا, وتكەن مەن بولاشاق قاعيداتى بويىنشا ەكىگە قاق ايىرىلىپ, ونىڭ ىرگەسى سوگىلە باستادى. ونىڭ ۇستىنە ونداعان جىلدار بويى قالىپتاسىپ, قاتىپ قالعان كوزقاراستار مەن ويلاۋ جۇيەسىنەن ادامدار قول ۇزگىلەرى كەلمەي, ءومىرى مەن احۋالدى وزگەرتۋگە دەگەن قارسىلىقتى دا باتىل تۇردە ەڭسەرۋ سياقتى الەۋمەتتىك-ساياسي پروبلەمانى شەشۋ قاجەت بولدى.
وداقتىڭ ىدىراپ بارا جاتقاندىعىن جاقسى تۇسىنسە دە, ن.ءا.نازارباەۆ «ەگەمەندىك شەرۋى» كەزىندە اسىعىپ-اپتىقپاي, ءار قادامىن جان-جاقتى ويلاستىرىپ, نىق باستى. باسقا وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ كەيبىرىندە ورىن العان ۇلتارالىق قاقتىعىستارداعى سياقتى بىزدە قانتوگىستەر مەن انارحياعا جول بەرىلمەدى. ولاردىڭ باسشىلارى ماسەلەنى ساياسيلاندىرىپ, «دەموكراتيا» ويىندارىمەن اينالىسىپ جاتقاندا, ەلباسى قاتەلىكتەر جىبەرمەي, ءومىر قويعان سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ ىزدەپ, حالقىن تراگەديادان امان الىپ قالدى. پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتقا نەگىزدەلگەن جاڭا ساياسي جۇيە قازاقستانداعى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتتى.
مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى رەتىندە ن.ءا.نازارباەۆ جاپپاي جايلاعان ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك داعدارىستى تەجەپ, جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا, بىرلىك پەن تاتۋلىقتى ورنىقتىرىپ, ونى ءارى قاراي دامىتىپ, نىعايتۋدىڭ دۇرىس باعىتىن ايقىنداي الدى. ەلباسى مەملەكەتتىڭ الدىندا ءبىر مەزگىلدە جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا, ءبىر پارتيالىق امىرشىلىك-اكىمشىلىك جۇيەدەن دەموكراتيالىق جۇيەگە, ءداستۇرلى سانادان ليبەرالدىق قۇندىلىقتارعا كوشۋ مىندەتى تۇرعاندىعىن دالەلدەدى. دەسەك تە, كوپشىلىك شەتەلدىك ساراپشىلار تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بولاشاعى جوق, ول دەربەس ءومىر سۇرۋگە دايىن ەمەس, ونىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى شەكتەن تىس قۇنسىزدانىپ, قارجى-ەكونوميكالىق جۇيەسى كۇيرەيدى, ول ارتىنان الەۋمەتتىك ءدۇمپۋ مەن ب ۇلىككە ۇلاسادى دەپ, ءتىپتى ونىڭ مەرزىمىن دە كورسەتىپ, بال اشتى.
الايدا ن.ءا.نازارباەۆ وزگەرىستەر داۋىرىندە كوشباسشىلىق سىناعىنان ابىرويمەن ءوتىپ, ءوزىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن دالەلدەۋگە تۋرا كەلدى. ونىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرىن شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ دا مويىنداۋىنا تۋرا كەلدى. ەلباسىنىڭ كەڭەستىك جۇيە كۇنىنىڭ وتكەندىگىن ايقىن تۇسىنگەندىگىنە, ەلىن امان الىپ قالعاندىعىنا ولاردىڭ كوزدەرى جەتتى. سوندىقتان ساراپشىلار ن.نازارباەۆ بولماسا, قازاقستان پاكىستاننىڭ كەبىن كيەر ەدى دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى. ولار ونىڭ توتەنشە جاعداي جاريالاماي, كۇش كورسەتپەي-اق ىشكى بۇلدىرگىش كۇشتەردى جەڭىپ شىققانىنا كۇمان كەلتىرمەيدى.
ەڭ باستىسى, تۇپكىلىكتى وزگەرىس جاساۋدى قاجەت ەتەتىن وتە قيىن كەزەڭدە ونداعان جىلدار بويى قالىپتاسىپ قالعان قاساڭ بولمىستى دا باتىل تۇردە جاڭعىرتۋ كەرەك ەدى. بۇعان قارسىلىق جاساعاندار دا كوپ بولدى. ادامدار 70 جىل بويى بويلارىنا ءسىڭىپ قالعان جالعان الەمنىڭ قيالي ەلەسىنەن قول ۇزگىلەرى كەلمەدى. ەلباسى ولاردى شىندىقتىڭ قاتال, الايدا جالعىز شىنايى الەمىنە قايتاردى. قيىندىقتارعا قاراماستان ەلباسىنىڭ ەلدى مودەرنيزاتسيالاۋ جوباسى قوعامنىڭ تابيعاتى مەن حالىقتىڭ جانىن وزگەرتتى. ەندەشە ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جاڭا ەڭبەگىنىڭ قوعامنىڭ تاريحي ساناسىنىڭ دامۋى مەن رۋحاني جاڭعىرۋىنا تيگىزەر ىقپالى وراسان زور بولارى كۇمانسىز.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
قوعام قايراتكەرى