وتكەنگە شولۋ, كەلەشەككە باعدار

ماقالادا تۇڭعىش پرەزي­دەنت ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەڭ باس­تى بايلىعى ادام ەكەنىن اتاپ كورسەت­كەن. «مەملەكەتىمىزدىڭ تىرەگى دە, التىن دىڭگەگى دە – قازاق­ستان حالقى. مەن بويىم­داعى قۋات, قىزمەتىمدەگى تاجىري­بە, ويىمداعى ءنار – ءبارى-ءبارىن حالقىما قىزمەت ەتۋگە جۇمساپ كەلەمىن», دەيدى ماقالا اۆتورى.

تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن سىناق پەن تاجى­ريبەگە تولى كەزەڭ بولعانى ءسوزسىز. ءبىز وسى جىلداردا تالاي رەت باسىمىزدى بايگەگە تىكتىك, بوداندىق قۇرساۋىنان تولىق شىعۋ ءۇشىن رۋحاني جاڭعىرۋدى باستان وتكەردىك. ەڭ باستىسى, ءبىز وسى ۋاقىت ىشىندە تالاي تاۋەكەل ارقىلى شە­كا­راسىن شەگەندەگەن, ەل ىرگەسىن بۇ­تىندەگەن مەملەكەتكە اينالدىق.

تۇڭعىش پرەزيدەنت ماقالا­سىندا ەل تاريحىنداعى ەلەۋلى ساياسي وقيعالاردىڭ ءبىرى – 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا وتكەن تۇڭعىش پرەزيدەنتتىك سايلاۋ تۋرالى ويىن جازعان. تۇڭعىش وتكىزىلگەن وسى سايلاۋدا 98 پا­يىزدان استام حالىق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا سەنىم ارتىپ, قولداۋ بىلدىرگەن ەدى. «بۇل ماعان قانات ءبىتىرىپ, ەركىن قيمىلداۋىما جول اشتى», دەپ ەسكە الادى سول كۇندى ەلباسى.

ماقالا اۆتورى ەرەكشە توق­تال­عان ايتۋلى كۇننىڭ ەكىنشىسى – 1991 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانى. ءدال سول كۇنى جوعارعى كەڭەستىڭ 12-شاقىرىلعان 7-سەسسياسىنىڭ تالقىلاۋىنا «قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ شىعا­رىلعان بولاتىن. مەن تاۋەل­سىزدىك تۋرالى زاڭدى قابىلداعان XII شا­قىرىلعان قازاقستان جوعا­رى كەڭەسى دەپۋتاتى ەدىم. ن.ءا.نازار­باەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك  تاعىلىمى» اتتى ماقالاسىندا ايتىلعانداي, تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدى قابىلداۋ كەزىندە ايتىس-تارتىس از بولمادى. ءالى ەسىمدە, زاڭ جوباسىنىڭ كىرىسپەسىندەگى «قازاق حالقىنىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋ قۇقىن راستاي وتىرىپ» دەگەن سويلەمنەن «قازاق» دەگەن ءسوزدى الىپ تاستاۋ كەرەك دەگەن كەيبىر دەپۋتاتتاردىڭ پىكى­رىن تالقىلاۋدىڭ ءوزى بىراز­عا سوزىلدى. اقىرى ول ءسوز كىرىس­پەدە قالدىرىلدى. ءبىراز دەپۋتات­تار مۇنان دا ارىگە بارىپ, ما­قالادا ايتىلعانداي «ەرتەڭ قازاق­ستانداعى 17 ملن حالىقتىڭ جارتىسىنا جۋىق ورىس حالقى بوتەن مەملەكەتتە قالىپ جۇرمەي مە؟ ءبىز كىمنەن ەگەمەندىك الماقپىز؟ ورىس يمپەرياسىنىڭ ورنىنا قازاق يمپەرياسىن ورناتقىمىز كەلە مە؟» دەگەن سياقتى قيتۇرقى سوزدەرىمەن باسقا دەپۋتاتتاردىڭ كوڭىلىن الاڭداتۋمەن بولدى. زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ ءۇش كۇنگە سوزىلدى. 14 جەلتوقساندا زاڭ جوباسى قىزۋ تالقىلانعان تۇسكى ۇزىلىسكە دەيىن 30 دەپۋتات سويلەپ, زاڭ جوباسىنىڭ رەداكتسياسىن دايىنداۋ تۋرالى 16 ادامنان كوميسسيا قۇرىلدى. 16 جەلتوقساندا كوميسسيا ۇسىنعان زاڭ جوباسى تالقىلانىپ, 48 دەپۋتات شىعىپ ءوز ۇسىنىستارىن ايتتى. بۇل كۇنگى جوعارعى كەڭەس وتى­رىسىنا پرەزيدەنت ن.ءا.نا­زارباەۆ قاتىسىپ, ءۇش رەت ءسوز سويلەپ, دەپۋتاتتاردىڭ ور­تاق مامىلەگە كەلۋىنە زور ىق­پال ەتتى. مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەل­سىزدىك ماسەلەسىن زاڭدىق تۇرعى­دان بەكىتىپ بەرەتىن بۇل قۇ­جات­تىڭ باسىم داۋىسپەن قابىل­دانۋى شىن مانىسىندە ۇلكەن جەتىستىك ەدى. ەلباسىنىڭ سوزىمەن ايتساق, «بۇل ءبارىمىز كوپتەن كۇتكەن ايشىقتى مەزەت, تاريحي وقيعا ەدى. تاۋەلسىزدىك بىزگە وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. الدىن الا ويلاستىرۋمەن, زور ۇيىم­داستىرۋشىلىقپەن, قاپىسىز دايىندىقپەن جۇزەگە استى». ءسوز رەتىنە قاراي تاۋەلسىزدىكتى, ەگە­مەندىكتى باياندى ەتەتىن زاڭ­دار قابىلداۋدىڭ وڭايعا تۇسپەگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. كۇن تارتىبىندە رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندىگىنە بايلانىستى ماسەلەلەر قوزعا­لا باستاسا-اق ورە تۇرەگەلىپ, الدەقانداي ءبىر اپاتقا  تاپ بولاتىنداي مىنەز تانىتىپ, ورەكپىپ كەتەتىن دەپۋتاتتار باسىم ەدى. ونداي حالىق قالاۋلىلارى داۋ­رىقپالىققا سالىنىپ, كۇن تارتىبىنە قويىلعان ماسەلەدەن قانداي دا ءبىر استار ىزدەپ, ارىپ­تەس­ت­ەرىن مەزى قىلاتىن. مۇ­نىڭ ءوزى ەگەمەندىگىمىز ءۇشىن اۋا­داي قاجەت زاڭداردىڭ دەر كەزىندە قابىلدانۋىنا ايتار­لىق­تاي كەدەرگى كەلتىردى. مىنە, وسىنداي قيىن جاعدايدا ن.ءا.نازار­باەۆتىڭ قانداي دا ءبىر ماسەلەگە بايلانىستى بولسىن, دالەل­دى دە تەگەۋرىندى پىكىرلەرى دەپۋتات­تىق كورپۋستاعى سالىق زيمانوۆ, جابايحان ءابدىلدين, سۇلتان سارتاەۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, ومىربەك جولداسبەكوۆ, ومىربەك بايگەلدى, ورالباي ابدىكارىموۆ  جانە باسقا دا دەپۋتاتتاردىڭ ويلارىمەن استاسىپ, وڭ شەشىمىن تاۋىپ جاتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە رەسپۋبليكامىزدىڭ ەگەمەندىگىن باياندى ەتەتىن كوپتەگەن زاڭ دەر كەزىندە قابىلدانىپ, ومىر­گە جولداما الدى. قازىر سول كەزدە وسىنداي زاڭداردىڭ قابىل­دانۋىنا قارسى داۋىس بەرگەن دەپۋ­تاتتار سانىنىڭ ەداۋىر بول­عانىنا ادامداردىڭ كوبى سەنبەۋى مۇمكىن. بىراق ول سولاي بولدى. ءبىز ونى كوزىمىزبەن كوردىك.

راس, ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شا­عىندا ەلىمىز تالاي سايا­سي, الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق قيىن­دىقتارمەن بەتپە-بەت كەلدى. وسىن­داي سىن ساتتەن سۇرىنبەي ءوتۋ ءۇشىن بىزگە ەرتەڭگە – سەنىم, ءتوزىم مەن سابىرلىق, ەڭ باستىسى ەل ىشىندەگى تىنىشتىق قاجەت ەدى. مۇنى سول كەزدە جان-تانىمەن تۇسىنگەن تۇلعالاردىڭ ءبىرى ەلباسى بولدى.

«تاۋەلسىزدىك تاعىلىمى» – تاۋەلسىزدىكتىڭ قادىر-قاسيەتىن تاعى ءبىر رەت ءتۇسىندىرىپ بەرەتىن ماقالا. ماقالادا تاعىلىم الاتىن تۇستار جەتكىلىكتى. ماسەلەن, ن.ءا.نازارباەۆ ءوز ماقالاسىندا 1989 جىلدىڭ مامىر-ماۋسىم ايلارىندا وتكەن كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ ءى سەزىندە قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى رەتىندە وداق ەكونوميكاسىندا ورىن العان مۇشكىل جاعدايعا بايلانىستى: «...ءبىز بۇگىندە ەل ەكونوميكاسىنداعى شىنايى جاعدايدى ناقتى بىلمەيمىز. وزدەرىڭىز ويلاپ كورىڭىزدەر: كسرو مەملەكەتتىك ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى ارتقان, بىراق سورەلەر بوس. جوسپارلار ورىندالۋدا, ال ەكونوميكا احۋالى ناشارلاپ بارادى. نەگە؟ مۇنداي «نەگەلەر» تىم كوبەيىپ كەتتى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە ەكونوميكاداعى داعدارىستىڭ قانشالىقتى تەرەڭدەپ كەتكەنىن انىقتاپ, ونى ەڭسەرۋدىڭ ايقىن جولىن تابۋىمىز كەرەك-اق», دەپ سىناعانىن ايتادى. مىنە, تاعىلىم. وسىدىن 30 جىلدان استام بۇرىن ايتقان كورەگەن باس­شىنىڭ سوزدەرى بۇگىندە وزەكتى. بۇگىنگى بيلىك باسىنداعى باس­­شىلار بۇل تاعىلىمدى تىكە­لەي باسشىلىققا الۋلارى قاجەت.

ەلباسى تاۋەلسىزدىكتى تۇعىر­لى ەتۋ تاريحي تانىم مەن ۇلت­تىق ساناعا بايلانىستى ەكەنىن ءتۇسىن­دىرىپ بەرەدى. وسى جولدا ەن­دىگى جەردە كەلەر ۇرپاقتىڭ – جاس­تاردىڭ جان اياماي قىز­مەت ەتكەنىن تىلەيدى. بىزگە ۇلت بولا­شا­عىنىڭ باستى يدەياسىن قالىپ­تاستىرىپ بەرەتىن مۇن­داي ماقا­لالار قاجەت. ويت­كەنى «تاۋەلسىزدىك تاعىلىمىندا» اي­تىلعان ويلار مەن تاريحي داتا­لار ەلدىڭ ەسىنەن كەتپەيتىن ما­ڭىز­دى وقيعالار تىزبەگىن تاعى ءبىر ءتۇزىپ بەرەدى.

بەرەكەتى كەتكەن ەلدىڭ بولا­شاعى بولمايتىنىن قارت تاريح اۋەلدەن ءتۇسىندىرىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىكتەن, وتكەن تاريحىمىزدان الار تاعىلىمىمىز مول. سونىڭ ەڭ بيىگى, قاستەرلىسى مەن كيەلىسى – اتا-بابامىزدىڭ سانعاسىرلىق ارمانى بولعان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قادىرىن ءبىلۋ!

قۋانىش ايتاحانوۆ,

قوعام قايراتكەرى