تاۋەلسىزدىكتىڭ تولايىم تابىستارىندا مەملەكەت قۇراۋشى قازاق حالقىمەن بىرگە وسى ەلدى وتانىم دەپ بىلگەن سان ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ۇلەسى بار. ءبىز بىرىگىپ بايتاعىمىزدى بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ التىن ۇياسىنا اينالدىردىق. ەگەمەندىك جىلدارى كونستيتۋتسيالىق مارتەبەگە يە بولعان اسسامبلەيا – قوعامدىق كەلىسىم مەن رۋحانيات قۇندىلىقتارىنىڭ قاينار كوزى, مادەني ارالۋاندىقتىڭ مىنبەرى, قۇقىقتىق تاربيەنىڭ الاڭى بولىپ بەكىدى.
توقسانىنشى جىلدارى ەل تۇرعىندارى بىرقاتار الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قيىندىقتى باستان وتكەردى. جوسپارلى ەكونوميكادان نارىقتىق ەكونوميكاعا وتكەن كەزدە ءىرى كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسىن توقتاتۋى, جالاقىنىڭ ايلار بويى تولەنبەۋى, تۇرمىس جاعدايىنىڭ تومەندەۋى, جاپپاي جۇمىسسىزدىق سىندى پروبلەمالار ەل اۋماعىندا تۇراتىن سان الۋان ۇلت وكىلدەرىنىڭ ساناسىنا ايرىقشا اسەر ەتتى. ءبىرازى تاريحي وتانىنا قونىس اۋداردى. ال بولاشاعىن ەگەمەن ەلمەن بەكەم بايلانىستىرعان ەتنوس وكىلدەرى بۇگىندە بىزبەن بىرگە باقىتتى عۇمىر كەشىپ كەلەدى.
ساياسات ساحناسىنداعى جاس مەملەكەتتىڭ ەگەمەن ەل رەتىندە قالىپتاسىپ, ءوسىپ-وركەندەۋىنە جانە ىشكى بىرلىكتى بەكەمدەۋىنە بارشا ەل ازاماتتارى ايرىقشا ۇلەس قوستى. بۇل تۋرالى ەلباسى: «تاۋەلسىزدىك پەن ازاتتىق بەكەردەن-بەكەر ەمەس, الدىڭعى ۇرپاقتاردىڭ قانىمەن, كوز جاسىمەن كەلدى. ەندى وسىنى قورعاپ قالۋ ءۇشىن جەرىمىزدىڭ بۇتىندىگىن, ەلىمىزدىڭ ىنتىماعىن ساقتاۋعا ءار ازامات, ءار قازاق دايىن تۇرۋى قاجەت. ونسىز ءبىز ەل بولىپ ىرگەمىز كوتەرىلمەيدى», دەدى. ۋاقىت وتە بۇل ءسوز شىندىققا اينالدى. قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعىنا, ەلدىڭ دامۋى مەن ءال-اۋقاتتىڭ جاقسارۋىنا تۇرعىنداردىڭ تىكەلەي جاۋاپتى ەكەندىگىن قوعام مۇشەلەرىنىڭ باسىم بولىگى سەزىندى.
ىشكى تۇراقتىلىق پەن قوعامدى توپتاستىرۋ باعىتىندا ءبىز شىن مانىندە بىرلىك پەن تاتۋلىقتىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتتىك. 1995 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بۇگىندە ەل اۋماعىنداعى بارشا ەتنوس وكىلدەرىن ءبىر شاڭىراق استىنا بىرىكتىرگەن بەرەكەلى بىرلىك ينستيتۋتىنا اينالدى.
ەل تۇرعىندارى – بىرلىك, كەلىسىم جانە وركەندەۋ تۋرالى اسىل مۇراتتاردى قالىپتاستىرۋعا تىكەلەي ءوزى جاۋاپتى ەكەندىگىن ءتۇسىندى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتاتتى ءدامى بارشامىزدى ەل يگىلىگى جولىندا جۇمىلا جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەتتى.
2018 جىلى شىمكەنتتى ەل اۋماعىنداعى ءىرى قالالار قاتارىنا قوسۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاريحي جارلىعى شىعىپ, ميلليوندى قالا رەتىندە دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇستى. جاڭا مارتەبە بەرىلگەننەن كەيىن قالانىڭ ونەركاسىپ ءونىم كولەمى 2018 جىلى 492 ملرد تەڭگەدەن 2020 جىلى 670 ملرد. تەڭگەگە استى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى قالاعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 2,6 ترلن تەڭگەگە جەتسە, سونىڭ تەڭ جارتىسى نەمەسە 1,3 ترلن تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى قالا اتانعاننان كەيىن تارتىلدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا شىمكەنتتە 6,5 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنسا, ونىڭ 2 ملن شارشى مەتردەن استامى سوڭعى ءۇش جىلدا پايدالانۋعا بەرىلدى. بيىل جىل سوڭىنا دەيىن العاش رەت 1 ملن شارشى مەتر باسپانا تاپسىرىلادى.
بۇگىندە 1,1 ملن-نان استام تۇرعىنى بار ءۇشىنشى مەگاپوليس حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن باسقا ەتنوس وكىلدەرى قۇرايدى. قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىك سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات اياسىندا قالالىق اسسامبلەيا ماڭايىنا توپتاسقان 17 ەتنومادەني بىرلەستىك ەل يگىلىگى جولىنداعى بايسالدى باستامالار مەن بىرلىكتى بەكەمدەۋگە اتسالىسىپ, قالا اۋماعىندا جۇيەلى جۇمىستاردى جۇمىلا اتقارۋدا. ال اسسامبلەيا جانىنداعى قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسى, انالار كەڭەسى, مەدياتسيا كابينەتى, «جاڭعىرۋ جولى» جاستار قوزعالىسى سىندى قوعامدىق قۇرىلىمدار قاشاندا ىرىستى ىنتىماق جولىن جالعاپ, تاتۋلىقتى تۇعىرىنان تۇسىرمەۋگە سۇبەلى ۇلەس قوسۋدا.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جۇمىس ىستەگەن 26 جىل ىشىندە:
- قازاقستاندىق بىرەگەيلىك پەن ازاماتتىق نەگىزىندە ەتنوستاردىڭ توپتاسۋى مەن ىقپالداسۋى قامتاماسىز ەتىلدى;
- حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس قازاقستاندىق ەتنوستاردىڭ تىلدەرىن, داستۇرلەرىن, مادەنيەتتەرىن دامىتۋ ءۇشىن جاعداي جاسالدى;
- مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە قازاق ءتىلىنىڭ بىرىكتىرۋشى ءرولىن تانۋ قامتاماسىز ەتىلدى;
- قازاقستان ەتنوستارى تاراپىنان ەتنوسارالىق قاتىناستاردى دەپوليتيزاتسيالاۋ قامتاماسىز ەتىلدى;
– قازاقستان ەتنوستارىنا سىرتقى ىقپال ەتۋ فاكتورىنىڭ جانە ولاردىڭ سىرتقى ساياسي كۇشتەر مۇددەلەرىنىڭ جولسەرىگىنە اينالۋىنىڭ الدىن الدى.
اسسامبلەيا مۇشەلەرىنىڭ اتسالىسۋىمەن «العىس ايتۋ كۇنى», «ناۋرىز», «قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى كۇنى», «وفارين», «سابانتوي» جانە ەتنوستاردىڭ ءتىلى, مادەنيەتى جانە سالت-ءداستۇرى كۇندەرى ءداستۇرلى اتالىپ وتۋدە.
انالار كەڭەسى ءبىلىم مەكەمەلەرىندە 80-نەن استام ءىس-شارا وتكىزىپ, «ۇلتتىق تاربيە – ۇلت بولاشاعى», «قىز – ەلدىڭ كوركى», «اق ورامال», «قازاقتانۋ» سىندى جوبالاردى ىسكە اسىردى. جالپى, اسسامبلەيانىڭ مەدياتيۆتىك الاڭدارىندا 53 داۋلى ماسەلە قارالىپ, شەشىمىن تاپتى. قالالىق اسسامبلەيا جانىنداعى «جاڭعىرۋ جولى» جاستار قوزعالىسى 16 باستاما كوتەرىپ, ونى ماقساتتى ىسكە اسىردى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «30 يگى ءىس» جوباسى اياسىندا ەتنوس كاسىپكەرلەرىنىڭ قولداۋىمەن قالالىق اسسامبلەيا تاراپىنان 41,5 ملن تەڭگەنىڭ قايىرىمدىلىق كومەگى ۇيلەستىرىلدى. بۇدان بولەك ريددەردە ءتىلسىز جاۋدىڭ سالدارىنان قيىندىققا تاپ بولعان وتانداستارىمىزعا اسسامبلەيا مۇشەلەرى 12 ملن. تەڭگەنىڭ گۋمانيتارلىق كومەگىن جونەلتتى.
ەرەسەك ەتنوس وكىلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە دەگەن قۇلشىنىسىن قولداۋ ماقساتىندا ء«تىلتانىم» جوباسىن قولعا الىندى. جەرگىلىكتى تەلەارنانىڭ قولداۋىمەن «بىرلىگى بەكەم ەل» تەلەباعدارلاماسى ازىرلەنىپ, ونىڭ ءار شىعارىلىمى ەتنوستاردىڭ قازاقستان قوعامىنا كىرىگۋى مەن قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاۋ باعىتىندا قالا اۋماعىندا اتقارىلعان جۇمىستارعا ارنالۋدا. ال جاس بۋىننىڭ مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن قولداۋ جانە قازاق ءتىلىن ەتنوستار اراسىندا ىلگەرىلەتۋ ماقساتىندا «مىڭ جۇيرىك» جوباسى ىسكە استى. وعان ەل اۋماعىنان 5-12 جاس ارالىعىنداعى 300-دەن اسا ءجاسوسپىرىم قاتىسىپ, وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەنىن دالەلدەدى.
بۇل قالالىق اسسامبلەيا اتقارعان جۇمىستاردىڭ ءبىر بولىگى عانا. الدا مەملەكەت باسشىسى, قحا توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كەڭەسىندە بەرگەن تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ باعىتىندا ماقساتتى جۇمىس ىستەپ, جالپىۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋعا ايرىقشا باسىمدىق بەرەمىز. انالار كەڭەسىنىڭ قىزمەتىن جانداندىرىپ, «مادەنيەتتى انا – مادەنيەتتى ۇلت», «قازاقتانۋ», «مىڭ بالا» سىندى جوبالاردى ىسكە اسىرامىز.
بيىل قىركۇيەكتە قالاداعى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى عيماراتى تۇركىستان وبلىسىنان شىمكەنت قالاسىنىڭ تەڭگەرىمىنە ءوتتى. اتالعان عيمارات قالالىق اسسامبلەيانىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتەتىن قۇرىلىمدارعا بەرىلدى. ەندىگى ماقسات – ەڭسەلى نىساندى اشىق ديالوگ الاڭىنا اينالدىرۋ. وندا مادەني-كوپشىلىك ءىس-شارالارمەن قاتار, تىلدەردى وقىتۋ كابينەتى, دوستىق مۋزەيى جانە كوۆوركينگ ورتالىعىن اشۋ كوزدەلىپ وتىر. مەدياتسيا كابينەتىن زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتىپ, قوعامدىق مەدياتورلاردىڭ ءبىلىم-بىلىگىن ارتتىرۋعا نازار اۋدارامىز.
ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جانىنداعى شىعارماشىلىق توپتاردىڭ كۇندەلىكتى دايىندىق جاساۋىنا جاعداي جاساپ, كەلەر جىلدان باستاپ قالادا قالىپتاسقان ەتنوسارالىق احۋالعا توقسان سايىن كەشەندى مونيتورينگ جۇرگىزەمىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ىشكى بىرلىكتى بەكەمدەپ, تىرلىكتى تۇزەۋگە قاتىستى كەز كەلگەن ۇسىنىس-پىكىردى تىڭداپ-تالقىلاۋعا اسسامبلەيا الاڭى ءاردايىم اشىق بولادى.
بيىل ەل تاۋەلسىزدىگىنە 30 جىل. تاتۋلىقتى تۋ ەتىپ, ىرىستى ىنتىماق جولىن ۇستانعان ەلىمىز وسى مەرزىمدە ءبىرتالاي بەلەستى باعىندىردى. «باق بەرەردە ەلگە ىرىس قونادى, ۇستانعان جولى دۇرىس بولادى» دەگەن حالىق دانالىعىندا ايتىلعانداي, ارتتا قالعان وتىز جىل ءجۇرىپ وتكەن جولىمىزدىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەدى. ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدە بىرلىك پەن تاتۋلىقتىڭ ساقتالۋىنا شىرايلى شىمكەنت قالاسى تۇرعىندارىنىڭ قوسىپ وتىرعان لايىقتى ۇلەسى بار.
باعىندىرعان بەلەستەرىمىز بەن جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز – اۋىزبىرشىلىك پەن شىنايى تۇسىنىستىكتىڭ جەمىسى. ەندەشە, بەرەكەلى بىرلىك جولىن جالعاپ, تۇراقتىلىقتى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستى تۇعىرىنا اينالدىرۋ – ءبىزدىڭ بۋىنعا جۇكتەلىپ وتىرعان مىندەت. ءوز كەزەگىندە كەز كەلگەن قوعام مۇشەسى وسى مەرەيلى مىندەتتى ىسكە اسىرۋدان شەت قالماۋعا ءتيىس.
مۇرات ايتەنوۆ,
شىمكەنت قالاسىنىڭ اكىمى,
قالالىق قحا توراعاسى