ۇرپاققا ايتىلعان وسيەت

جالپى, كەز كەلگەن مەملەكەت, ۇلت العا قادام باسۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءجۇرىپ وتكەن جولىنا نازار سالۋ قاجەت. تاريحقا بويلاپ, نە نارسە قولدان كەلدى, قانداي ناتيجەلەر بار سونى ساراپتاۋ كەرەك. وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ, قازىرگىنى تارازىلاماي, وعان شىنايى, ادال باعاسىن بەرمەي بولاشاققا بوي تۇزەۋ قيىن.

بۇل تۇرعىدان العاندا ەل­با­سى­نىڭ ماقالاسى شىنايى شىقتى. ماقالادا نۇرسۇلتان نازارباەۆ XX عاسىردا بولعان وقيعالاردى, 1916 جىلعى ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىسىن, 1920-30 جىلدارى بولعان, قازاقتىڭ جارتىسىن جالماعان ەكى بىردەي اشار­شىلىقتى, دۇنيە­جۇزىلىك سو­عىستاردى, ودان كەيىنگى قيىن ساتتەرگە كوز جۇگىرتە وتىرىپ, سو­لاردىڭ سەبەپتەرىنە, العىشارت­تارىنا ءۇڭىلىپ, قاراپايىم ازامات رەتىندە, وسى ەلدىڭ وكىلى رەتىندە ونى جەكە باسىنىڭ سەزىمى ارقىلى, وتباسىنىڭ تاريحى ارقىلى جەتكىزگەنى ەرەكشە اسەر ەتەدى.

ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسكە ونىڭ دا تۋىستارى اتسالىسقانى, ۇلكەن اعالارى ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقانى, ەلباسىنىڭ ءوزى دە قيىن ساتتەردى باسىنان وتكەرگەنى, سەمەي پوليگونى, تىڭ ولكەلەردى يگەرۋ سەكىلدى ماسەلەلەرگە قاتىستى دەرەكتەر دە ماقالانىڭ شىنايىلىعىن اشا تۇسەدى. سونىڭ ءبارىن ءوزىنىڭ جەكە ازاماتتىق كوزقاراسى ارقىلى جەت­كىزۋگە تىرىسقانى دا وسى وقيعا­لاردى ىشكى جان-دۇنيەسىنەن قالاي وتكەرگەنى تۇرعىسىنان جەتكىزگەنى دە ۇلكەن اسەر ەتەدى.

جالپى, ماقالادا تۇجى­رىم­دال­عان نەگىزگى وي – وسى تاۋەل­سىزدىك­كە قول جەتكىزۋ وتە اۋىر, قيىن جولمەن جۇزەگە اسقانى. قازىرگى تاڭدا الەمدە 2000-عا جۋىق حالىق بار. سونىڭ نەبارى 192-ءسى عانا ءوز مەملەكەتىن قۇرعان. قال­عا­نىنىڭ ءوز مەملەكەتتىلىگى جوق, ءوز تاع­دىرىن ءوزى شەشە المايدى. ەگە­­مەن ەل ەمەس. سوندىقتان تاۋەل­سىز­­دىكتى قادىرلەپ, قاستەرلەۋ اسا ما­ڭىز­دى. مۇنى ماقالادا تاريحي تۇر­عى­دان دا ايتىپ وتكەن. بۇل بىرىنشىدەن.

ەكىنشىسى, وسى تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىز جىلىندا قازاقستان قانداي جولدى ءجۇرىپ ءوتتى. بۇل دا وڭاي بولعان جوق. كوپتەگەن ساياسي, ەكو­­نو­ميكالىق, الەۋمەتتىك, يدەو­­لو­گيا­لىق داعدارىستى ەڭ­سەردىك. اري­نە, قاتەلىكتەر بول­عان شىعار. بىراق سالىستىرمالى تۇردە كەلگەن­دە قازاقستاننىڭ جە­تىستىگى جەتەرلىك. باسقا ەلدەر سەكىل­دى اۋماقتىق تۇتاستىعىنان ايرى­لىپ قالماعانى, ۇلكەن قان­توگىسكە بارماعانى, ءتۇرلى وتە قيىن ساتتەرگە جول بەرمەگەنى – جاسال­عان ەرەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى.

جوقتان ەشتەڭە جاسالا قالمايدى. تاۋەلسىزدىك وزىنەن-ءوزى بولا سالعان نارسە ەمەس. بۇل دا ۇستامدى, بايسالدى ساياسات جۇرگىزۋدىڭ ناتيجەسى. بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءوز الدىنا. يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ سەكىلدى ءتۇرلى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋ, قىتاي مەن رەسەي سەكىلدى كورشىلەس ەلدەرمەن تاتۋ قارىم-قاتىناس ورناتۋ, شەكارا سەكىلدى سەزىمتال ماسەلەلەردە ۇپايىمىزدى جىبەرىپ الماي, وڭتايلى شەشكەنىمىز, سالىستىرمالى تۇردە قازاق ەلىنىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاع­دايىنىڭ قانشالىقتى جاقسار­عانى, تمد ەلدەرى ىشىندە جەتەكشى ناتيجەلەردى كورسەتىپ وتىرعانى – مۇنىڭ ءبارى توككەن تەردىڭ اقىسى.

سوندىقتان وسىنداي ماسە­لەلەردى باعامداپ, قادىرلەي ءبىلۋ تۇرعىسىنان ماقالا زور ماڭىز­عا يە. اينالىپ كەلگەندە, تاۋەلسىزدىك­تى ءبىلىپ, ءتۇسىنۋ, سەزىنۋ ءبىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىز. ازاتتىقتى ساق­تاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ونى سەزىنۋ, قادىرىن ءبىلۋ. ماقا­لانىڭ سوڭىندا ايتىپ وتكەندەي, تاۋەلسىزدىك باقىت قۇسى سەكىلدى. ونى باعالاعان, قادىرىن بىلگەن عانا ءوزىنىڭ قولىندا ۇستاي الادى.

مەنىڭ ويىمشا, ماقالا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قازاققا, سونىڭ ىشىندە جاس بۋىنعا ايتىلعان امانات, وسيەت ىسپەتتى. ەلباسىنىڭ وي تۇجىرىمى قاي ماسەلەگە كەلگەندە ۇساقتانىپ قالماۋىمىز كەرەك ەكەنىن كور­سەتەدى. قازاق­تىڭ قازىرگى بەرەكەسىنىڭ, بىرلى­گى­نىڭ, تۇ­راق­تىلىعىنىڭ, جار­قىن بولا­شا­­عى­­نىڭ كەپىلى – ۇيىم­شىل­دىق, بىر­لىك, ورتاق تاعدىردى سەزىنۋ, ءتۇسى­نۋ. ال مۇنىڭ شىرقاۋ شەگىن­دە تۇر­عان تاۋەلسىزدىك پەن ەگەمەن­دىك. سون­دىقتان مەنىڭ ويىمشا, 30 جىل­­­دىق تۇسىندا وسىنداي ماقا­لا­نىڭ جا­ريالانۋى وتە قاجەت. قازىر­گى جاع­دايعا قالاي كەلدىك, قان­داي قيىن ساتتەردەن وتتىك, تاريحى­مىز قانداي بولدى؟ سولارعا وي جىبەرۋ ىسپەتتى.

تاۋەلسىزدىك العان تۇستا قازاق حال­قىنىڭ ۇلەسى 40 پايىزعا جەتە-قا­بىل ەدى. قازىر قۇدايعا شۇكىر, 70 پا­يىزدان استى. بۇل دا جاقسى كور­سەت­كىشتىڭ ءبىرى. سوندىقتان قول جەت­كىز­گەن جەتىستىكتەردى وڭ باعالاعان ءجون.

راسۋل جۇمالى,

ساياساتتانۋشى