استاناداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا مەملەكەتتىك جانە كۇلتەگىن سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى, بەلگىلى عالىم, جازۋشى قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ «مىڭعۇل مەن موڭعول جانە ءۇش شىڭعىس» اتتى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جارىق كورگەن كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى.
اتىنىڭ وزىنەن ايتار ويى وزگەشە ەكەندىگىن تانىتىپ, ەلدىڭ تاريحىنا, تانىمىنا قاتىستى دۇنيەلەردى تەرىپ ءجۇرىپ, تۇگەندەپ ءجۇرىپ, كوز مايىن تاۋىسىپ وقيتىن كوزىقاراقتى, كوڭىلى وياۋ جانداردى وزىنە شاقىراتىن كىتاپتىڭ باسپادان شىعۋىنا جانە ونىڭ ورىس تىلىنە ءتارجىمالانۋىنا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتكەن رەسپۋبليكالىق « ۇلىتاۋ – ۇلت ۇياسى» قوعامدىق قورىنىڭ باس ديرەكتورى جۇماعازى جاقىپوۆ تۇساۋكەسەر ءراسىمىن جۇرگىزۋدىڭ تىزگىنىن دە ءوز قولىنا الىپتى. جازۋشىنىڭ بۇل ەڭبەگىنىڭ تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ باستاۋ تاريحىن, ونىڭ ىشىندە مىڭعۇل-تاتار حالىقتارىنىڭ شىعۋ تەگىن جاڭاشا تانىپ-بىلۋگە, وسى ارقىلى قازاق تاريحىن زەرتتەپ, زەردەلەۋگە جاڭا باعىت سىلتەيتىن تىڭ تۇجىرىمى بار عىلىمي ەڭبەك ەكەندىگىن ايتىپ وتكەن جۇرگىزۋشىدەن كەيىن مىنبەرگە «كەنەسارى حان» قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى مۇحتارحان اباعان كوتەرىلدى.
«باعزى زامانداردا تاريح ساحناسىنا ءتۇرلى اتتارمەن شىققان ءبىزدىڭ بابالاردىڭ ەرلىك ىستەرى جايىندا بۇرىن ايتۋعا تىيىم سالىنىپ كەلسە, تاۋەلسىزدىگىمىز ول بەتپەردەنى سىپىرىپ, شىرىلداعان شىندىق پەن ايتىلماعان اقيقاتتىڭ جاريا بولۋىنا جول اشتى», دەپ شۇكىرشىلىكپەن ءسوز باستاعان ونىڭ ويىمەن تاريح پەن ادەبيەتتى قاتار اققان قوس وزەندەي تەڭ ۇستاپ, حالقىنىڭ كادەلى سىيىنا اينالدىرعان جازۋشى-عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تۇرسىن جۇرتباي ۇندەسە كەلىپ, قالامگەر: «وسى ۋاقىتقا دەيىن مەن قويشاعاڭداي اقىلىن سياساۋىت ەتىپ, قولىن قالام ەتىپ, جۇرەگىن اۋىرتىپ قويىپ, عىلىم ءۇشىن, تۇركىلەردىڭ ورتاق تاريحى ءۇشىن تىنىمسىز ەڭبەكتەنگەن ادامدى بىلمەيمىن. جانە ول ادال ەڭبەك», دەپ باعالاپ وتكەن. تۇساۋكەسەردە جۇرتشىلىق الدىنا شىعىپ پىكىرلەرىن ايتقان عالىمدار, عىلىم دوكتورلارى تىلەگەن سادىقوۆ, قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى اۆتوردىڭ تاريح عىلىمىنداعى زەرتتەۋ مەتودولوگياسىنا ءمان بەرگەن, سوڭعىسى ەندىگى جەردە بۇرىن ورىن الىپ كەلگەن ەۋرووكتەمدىك تۇرعىدان تانىلعان تاريحتان باس تارتۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالعان.
عالىمدار ايتسا ايتقانداي, ءبىزدىڭ تاريح وزگەنىڭ كوزىمەن, وزگەنىڭ سوزىمەن جازىلعان, بوتەننىڭ باعامىمەن, ونىڭ ءوز تانىمىن وكتەم ويمەن تاڭۋىمەن قاتتالعان. وسى باعىتپەن ءجۇرىپ كەلە جاتقان تاريحي قالىپتاسقان كوزقاراستى بۇزۋدا تىڭنان ايتىلعان وي-پىكىردى قولداپ, قورعاۋشىلاردان گورى, ونى جاڭساق ايتىپ, جۇرتتى اداستىرىپ وتىر دەۋشىلەردىڭ تابىلىپ جۇرگەنى قيىن-اق. ءتىپتى, كەيدە كانىگى, كاسىبي تاريحشىلار وسىنداي دۇنيەلەردى وقىپ, پىكىر ايتۋدان دا قاشاتىنداي كورىنەدى. ماسەلەن, قويشىعارا سالعارا ۇلى وسى تاريح توزاڭىن قاعىپ, تەرەڭدە جاتقان دەرەكتەردى سويلەتىپ, تاريحي تانىمدى وزگەرتۋ باعىتىنا 40 جىلداي عۇمىرىن ارناپ كەلەدى. الايدا, وسى كولەمدى دۇنيەلەرگە پىكىردى ادەبيەتشىلەر مەن جۋرناليستەر, قاراپايىم وقىرمان بىلدىرگەنىمەن, تاريحشى اتاۋلى ءۇنسىز. دۇنيەدەن وزارىنان بۇرىن اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ: «ەندى قولىما قالام ۇستامايتىن شىعارمىن, ساۋساقتارىمدى ابدەن مۇيىزدەپ, قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحىن جازىپ شىقتىم, بۇل مەنىڭ ەڭ ءبىر كەسەكتى, عۇمىرلىق ەڭبەگىم», دەگەن ەدى. قايران, سول اقسەلەۋ اعانىڭ كوز مايىن تاۋىسقان, جۇرەگىنەن جارىپ شىققان, تۋعان جۇرتىنىڭ تاريحىنا ماحابباتىمەن جازىلعان دۇنيەسىنە ءۇن قاتقان تاريحشى تابىلمادى. دۇنيەدە ەڭبەكتىڭ ەلەنگەنى قانداي عانيبەت بولسا, كوزگە ىلىنبەگەنىنەن ارتىق قيانات تا جوق شىعار, ءسىرا!
تۇساۋكەسەر سوڭىندا كىتاپ اۆتورىنا ءسوز بەرىلدى. «بۇگىنگە دەيىن ءبىزدىڭ كونە تاريحىمىز تۇرىك تەكتەس, تۇرىكتىك تانىم-تۇسىنىكپەن جازىلعان جوق. ونى ءبارىڭىز دە بىلەسىزدەر. بىزدەگى ەڭ جامان كەسەل – ول تاريح عىلىمىنىڭ تۇرىكتەردى VI عاسىردا التايدا پايدا بولعان حالىق دەپ ەسەپتەيتىنىندە. ال وعان دەيىن تۇرىك حالقى دەگەن ءسوز جوق. كەشەگى زاماندا اريستوۆ بىلاي دەگەن, لەۆشين بىلاي دەپ جازعان, بارتولد بىلاي دەگەن, دەپ سولارعا سۇيەنىپ قانا ايتتىق. ويتپەسە ەشكىم سەنبەيتىن, سولاردىڭ راسى دا راس, ءتىپتى, وتىرىگى دە ناقتى شىندىق دەپ قابىلدانىپ كەلدى. بىراق زامان وزگەردى عوي. ءوزىڭنىڭ شىندىعىڭدى ءوزىڭ ايتاتىن, ءوزىڭنىڭ تانىم-تۇسىنىگىڭدى ءوزىڭ زەردەلەيتىن زامان. بىزدىكى سوعان دەگەن تالپىنىس. مەن ءوز جازعاندارىمدى تەك وسى اقىرعى دۇرىستىق دەپ ايتپايمىن, سوڭعى ءتۇيىن دەمەيمىن, ونداي كۇپىرلىككە بارمايمىن. مەن دە ءبىر دەرەككە سۇيەنىپ ايتىپ وتىرمىن. تەك ءبىر عانا اۆتور ەمەس, تالاي شاڭ باسقان دەرەكتەردى قوزعاعان سوڭ, تالاي پىكىرلەردى وقىعان سوڭ جانە ولاردى ءوز تانىم-تۇسىنىگىمنەن وتكىزىپ بارىپ جازىپ وتىرمىن. 35-40 جىلداي تاريح قازعان عۇمىرىمدا جيعان دەرەكتەرىم بار, الايدا قانشا ەڭبەگىم شىقسا دا ءبىر كاسىپقوي تاريحشى عالىم «مىناۋ نە ءبۇلدىرىپ جاتىر, دەپ نەمەسە مىناداي جاڭالىقتى وي-پىكىر ايتىپ جاتىر» دەپ ومىرىندە تالداعان ەمەس. بۇل – تاريحتىڭ باس يەسىز قالعاندىعىنىڭ بەلگىسى. ال ەندى كىتاپتاعى موڭعول دەگەنگە كەلسەك, وسى كۇنگە دەيىن «قۇپيا شەجىرەدەگى» موڭعول اڭگىمە بولادى دا, سوناۋ ءبىزدىڭ د.د VI عاسىردان IV عاسىرعا دەيىن قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن موڭعول ءسوز بولمايدى. ونى راشيد اد دين دە, ابىلعازى دا جازىپ كەتكەن. ال تاريحى قاتار ءورىلىپ وتىرعان, قاناتتاس تاتار-موڭعول دەگەن پاراللەل, ەكى حالىق قىتايدىڭ شەكاراسىنا بارادى, سودان كەيىن ءبىر جەردە دەرەك جوق. ونىڭ ورنىنا دۋنحۋ, سيۋڭنۋ دەگەن ەكى حالىق شىعادى. دۋنحۋدى موڭعول دەيمىز دە, سيۋڭنۋدى تۇرىك دەيمىز. تاتارلار كىم بولدى, قايدا قالدى؟ IV عاسىردىڭ اياعىندا جۋ مەملەكەتىمەن سوعىساتىن تاتارلار كىم؟ قىتايشا نە دەيدى, ونى ەشكىم ايتپايدى. ال ولار قايدا كەتتى. سيۋڭنۋ يمپەرياسى تاراعاننان كەيىن قيدان دەگەن تاعى ءبىر موڭعول شىعادى, وعان قارسى تاعى تاتار سوعىسادى. ءومىر بويى قىرقىسىپ, تالاسىپ كەلگەن وسى ەكى جۇرت كىم. قايتا-قايتا جوعالىپ, قايتادان كورىنەتىن وسىلار كىمدەر. ول دا اشىلعان جوق. بىردەڭە ايتۋ ءۇشىن ونىڭ الدىمەن تاريحي نەگىزى كەرەك. تاريحي نەگىزدەي المادىڭ با, ونىڭ بارلىعى ءجاي ايتىلعان زايا ءسوز. تاريحپەن دالەلدەسەڭ, قاتە بولسا دا ول ەكىنشى زەرتتەۋشىنى ويلاندىرىپ, عىلىمعا ىزدەنىس اكەلىپ, جول اشىلادى. شىڭعىس حان كۇشەيىپ, يمپەريا قۇرعاندا قىتايدان كەلگەن ەلشىنىڭ مۇقىلايدان سۇرايتىنى بار, «وسى سەندەردە موڭعول دەگەن تايپا بار ما؟» دەپ. مۇقىلاي «جوق» دەيدى, ال سوندا رۋ, تايپاسى جوق موڭعول دەگەن ات قايدان پايدا بولدى؟ وعان دا جاۋاپ جوق. VI عاسىردا تۇرىك مەملەكەتى قۇرىلدى, ونىڭ دا ىشىندە تۇرىك اتاۋىمەن ءبىر دە ءبىر تايپا جوق. بىراق تۇرىك حالقى تاريح ساحناسىنا شىعىپ, مەملەكەتى تۇرىك قاعاناتى بولادى. قايدان كەلدى بۇل تۇرىك؟ ال وعىزدار قۇرعان وسمان يمپەرياسىنىڭ ورنىندا دا تۇرىك مەملەكەتى ءومىر كەشىپ جاتىر. ال بۇل قايدان شىقتى, نەگە تۇرىك اتالادى؟ نە تايپاسىنىڭ, نە سۇلتاندارىنىڭ ءبىرىنىڭ ەسىمى تۇرىك ەمەس, ال وسىنداي جۇمباقتار شەشىلمەي كەتە بەرۋى ءتيىس پە؟» دەگەن عالىم گەنەتيكا عىلىمىنىڭ دنك جاساعان زەرتتەۋلەرىنىڭ كونە وركەنيەت تۇرىك الەمى ەكەنىن دالەلدەپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ, «مەن مۇنى ويىمنان شىعارىپ ايتىپ وتىرعان جوقپىن», دەپ جينالعانداردىڭ بارلىعىنا جاۋابى جوق سانسىز ساۋالدار تاستاعان.
تۇساۋكەسەرگە بارىپ تۇركىلەر تاريحىنىڭ جازىلماعان بەتتەرى قاشان تولتىرىلار ەكەن, وزگەلەر تاڭعان ۇستەمدىك كوزقاراسپەن جازىلعان تاريحىمىز قالاي, قاشان دۇرىستالار ەكەن, قاتتالىپ بارىپ, كەلەر ۇرپاققا قالىبىنا ءتۇسىپ قاشان جەتەر ەكەن دەگەن قاپ-قاپ وي ارقالاپ قايتتى وقىرمان.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».