قازىنالى كوشتىڭ حيكايالارى

وسى ورايدا رەسپۋبليكالىق كوشى-قون سالاسىنىڭ ارداگەرى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, الماتى وبلىسى رايىمبەك اۋدانى مەن موڭعوليانىڭ باي-ولكە ايماعىنىڭ «قۇرمەتتى ازاماتى», تاۋەلسىزدىك جىلدارى موڭعوليا, يران جانە اۋعانستان قازاقتارىن كوشىرۋمەن بەل شەشىپ اينالىسقان, تاريحي كوشتىڭ نەبىر حيكايالارىنا كۋا بولعان ازامات مارات توقسانباەۆقا جولىعىپ, ەلىمىزدە كوشى-قون ءىسىنىڭ قالىپتاسۋى جانە كوش بارىسىندا كەزدەسكەن قىزىقتى وقيعالار تۋرالى اڭگىمە ءوربىتىپ, قاعازعا تۇسىرگەن ەدىك.

قانى بار قازاق

 – العاش 1991 جىلدىڭ ما­مىر ايىندا الماتى قالا­سىن­دا ورنالاسقان قازاق كسر ەڭبەك مينيسترلىگى ىشىنەن قونىس­تاندىرۋ ءبولىمى اشىلدى. وسى بولىمگە ءوزىم سۇرانىپ باردىم. ويت­كەنى شەتتەگى قازاقتاردى ەلگە كوشىرۋ ءىسى مەنى قاتتى قى­زىق­تىردى. مينيستر سايات بەي­سەنوۆ: «سەنىڭ قانىڭ بار ما؟ مۇنداي جەردە تەك قانى بار ادام عانا جۇمىس ىستەيدى» دەپ قاتاڭ ەسكەرتتى. شى­­نىن­دا, سول تۇستا الىستاعى اعايىن دە­گەن­دە شىعاردا جانىمىز بولەك ەدى. قايرات-قاجىرىمىز جەتكەنىنشە ايانىپ قالمادىق, دەپ اڭگىمەسىن باستادى مارات ەسەنقۇل ۇلى. – قونىستاندىرۋ بولىمىندە باستىق عازيز ەسمۇقانوۆ قاتارداعى قىز­مەتكەرلەر پامير كاماليەۆ, مارات قوناقباەۆ, عاليا قۇ­سايىنوۆا جانە مەن بارلىعى بەس ادام بولدىق. كەيىن ونعا جەتتىك. دەپارتامەنت قۇرىلعاندا 20 كىسى بولدىق. بۇل جىلدارى وبلىس, اۋدانداردا كوشى-قون ءبولىمى قۇرىلعان جوق ەدى.

ءسويتىپ 1991 جىلى كوكتەمدە تاۋەلسىز ەلىمىز تاريحىندا العاش رەت موڭعوليادان كوش باستالدى. كەلەسى 1992 جىلى باي-ولكە جانە قوبدا ايماعىنا 3500-دەن استام «كاماز» اۆتوكولىگى بارىپ, كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ جۇگىن تيەدى. ادامداردى ۇشاقپەن وسكەمەنگە كۇنىنە ون رەيستەن, ءۇش اي توقتاۋسىز تاسىدىق. قازاق­ستان­نىڭ ءار وبلىس, اۋدان, سوۆ­حوز­دارىنان وكىلدەر بارىپ, بايول­كەلىك اعايىنداردى كوشىرىپ اكە­تىپ جاتتى. قيىندىقتار دا بولدى. ءالى ەسىمدە, باي-ولكەدەن ادامداردى تاسىپ جاتساق, كەزدەي­سوق ساپارلاپ كەلگەن جاپون تۋريستەرى: «بۇل نە؟ ەلدى نەگە كوشىرىپ جاتىرسىڭدار؟» دەپ تاڭعالدى. ولاردىڭ تۇسىنىگىندە سوعىس زاردابى, ەكولوگيالىق اپات, ت.ب. بولماسا ەلدىڭ جاپپاي قوپارىلىپ كوشۋى اقىلعا سىيىمسىز ەكەن.

 قوبدانىڭ قىزىل قويى

باي-ولكە ايماعىنان كوش ۇيىم­داستىرۋ كەزىندە بولعان قىزىقتى وقي­عا­لاردىڭ بىرىنە توق­تالايىن. 1992 جىل­دىڭ تامىز ايى بولۋى كەرەك, ايماق ورتالىعىن­دا ورنالاسقان «بەسبوعدا» قوناقۇيى قازاقستاندىق كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ شتاب پاتەرى بولاتىن. كوشەتىن اعايىنداردىڭ ءتىزىمىن جاساپ, قاي وبلىسقا بارادى, ۇشاقپەن ۇشا­تىندار مەن جۇگىمەن بىرگە كولىكپەن جۇ­رە­تىندەردى ناقتىلاپ, ۇشاق جانە اۆ­تو­كولوننا باسشىلارىمەن جۇ­مىس اتقارۋ ماعان جۇكتەل­گەن ەدى. شامامەن تۇنگى ساعات 03-00-دە قوناقۇي كەزەكشىسى ء«سىزدى تەلە­فونعا شاقىرىپ تۇر» دەپ ويات­تى. رەسەيدىڭ تاشانتا شەكارا وتكەلىنەن حابارلاسىپ تۇر ەكەن. ولار ماعان «تەز كەلىڭىز» دەگەن تالاپ قويدى. باسقا ەشتەمە ايتپادى. اپىل-عۇپىل تاڭعى ساعات 05-00-دە جولعا شىقتىم. تاشانتا شەكارا وتكەلىنە كەلسەم, الماتى وبلىسىنا كوشتىڭ جۇگىن ارتىپ الىپ بارا جاتقان بەس «كاماز»-دى قاماپ قويىپتى. ولارعا «قازاقستانعا قوبدا بە­تىندە جەكە تۇقىم رەتىندە قور­­عال­عان قىزىل قويلاردى كونت­را­باندالىق جولمەن ۇرلاپ بارادى» دەگەن ايىپ تاعىپتى. ماشينانىڭ ۇستىنە كوتەرىلىپ قاراسام, كۋزوۆتىڭ جان-جاعىن كيىز ءۇيدىڭ كەرەگەسىمەن اينالدىرا شاڭىراق جاساپ, ونىڭ ۇستىنە تۇڭلىك جاۋىپ قويىپتى. اشىپ قالسام, قىزىل قويدىڭ ون شاقتى توقتىسى مەن ءبىر قوشقار بولەك بايلاۋلى تۇر. الدارىنداعى ناۋادا جەمشوپ پەن سۋ تۇر.

سودان شەكارا بەكەتىنىڭ باسشىلارمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە بەل بايلادىم. ۇزاق ايتىستىق. اقىرى ولارعا ءبىر قوي جانە ءبىر جاشىك «ارحي» موڭعول اراعىن بەرەمىز دەپ ۋاعدالاستىق. ءسوي­تىپ قۇدا دا تىنىش, قۇداعي دا ري­زا, جۇك كولىكتەرى كولونناسى «قازاق­­ستان قايداسىڭ» دەپ جولعا ات­تا­نىپ كەتتى. كەيىننەن بىلسەم, وسى قىزىل قويلار الماتى وبلى­سى نارىنقول اۋدانى اباي اتىن­­داعى كولحوزدا تۇقىمىن كو­بەي­تىپ, ءوسىپ-ءونىپ ءبىر وتار بولىپتى.

 شالعا اينالعان كەمپىر

بۇل وقيعا دا 1993 جىلى سول باي-ولكە ايماعىندا ورىن الدى. قازاقستانعا ۇشاقپەن كوشە­تىن ادامدار قۇجاتىن جەرگى­لىكتى پروكۋراتۋرا, كەدەن, پولي­تسيا قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلە­سىپ دا­يىندايمىز. وسىنداي قاۋىرت جۇمىس كۇننىڭ بىرىندە قازاق­ستانعا ۇشقالى تۇرعان ءبىر ۇلكەن اجەنىڭ پاسپورتىنداعى سۋرەتى ءتۇسىپ قالىپتى. باسقا فوتوسى جوق. وسكەمەن باعىتىنا ۇشاتىن رەيستەن اجەمىز قالىپ بارادى.

نە ىستەۋ كەرەك؟ جانىمداعى جىگىتكە «جۇگىر, سۋرەت تاپ» دەسەم, ساقالى بار شالدىڭ سۋرەتىن اكەلىپ تۇر. ويلانۋعا ۋاقىت جوق. كەمپىردىڭ پاسپورتىنا, ساقالدى شالدىڭ سۋرەتىن جاپسىردىق دا, كەدەننەن وتكىزدىك. شەكارا قىز­مەتكەرى موڭعول قىزى ما­عان قاراپ جىميىپ كۇلدى دە, اجە­مىزدى ۇشاققا شىعارىپ سالدى. كەلەسى ۇشاقپەن ءوزىم ۇشىپ شىق­تىم. كەلسەم, وسكەمەننىڭ كەدەن­شىلەرى ۋ دا شۋ. مىناۋ قالاي دەيدى. ءبىزدىڭ كەمپىر دە بىلق ەتپەيدى «مىنا فوتونى انا كىسى جاپسىرعان» دەپ مەنى كورسەتىپ قويادى. سودان نە كەرەك, كەدەن باس­شىلارىنا ءتۇسىن­دىرىپ, ءوز ايى­بى­مىزدى مويىنداپ اجە­مىزدى قۇتقارىپ الىپ, قوستاناي باعىتىنا ۇشاققا وتىرعىزىپ جى­بەردىم دە, اينالىپ باي-ولكە­گە تارتىپ وتىردىم.

 ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»

 قۇجاتسىز بۇركىتتىڭ الەگى

باياعى سول باي-ولكە ايماعى­نان جەز­قازعان وبلىسىنا كوشىپ بارا جاتقان قۇسبەگى اقساقالدىڭ قولىنداعى بۇركىتىن وسكەمەن كەدەنشىلەرى زاڭسىز, تولقۇجات­سىز شەكارادان ءوتتى دەپ قاماپ قويىپتى. ەرتەسى كۇنى تاڭعى رەيس­پەن وسكەمەنگە كەلسەم شەكارا بۇزۋشى بۇركىتتىڭ يەسى اقساقال الدىمنان جۇگىرىپ شىعىپ, «بالام مىنا پالەدەن قۇتقارا گور» دەپ جالىندى. بۇركىت بولسا ءبىر تاۋلىكتەن بەرى اش قاماۋدا وتىر. ارى ويلانىپ, بەرى ويلانىپ, نە ىستەۋ كەرەك دەگەن ساۋال تۋىندادى. سودان نە كەرەك, باي-ولكە ايماق باسشىسى ميزامحان كۇنتۋعان ۇلىنا تىكەلەي تەلەفون سوقتىم. جاعدايدى ءتۇسىندىردىم. ميزاش: «مەن نە ىستەيىن؟» دەي­دى. مەن: «ۇيات تا بولسا ايتا­يىن, ءسىز جانۋارلاردى قورعايتىن مەكەمەنىڭ باسشىسىنا تاپسىرما بەرىڭىز, ول كەز كەلگەن قۇستىڭ قارعا بولسا دا سۋرەتىن جاپسىرىپ, «بۇل بۇركىت» دەگەن قۇجات جاساپ جىبەرتىڭىز» دەدىم. كەشكى رەيسپەن بۇركىتتىڭ تولقۇجاتى كەلدى. ءسويتىپ الگى اقساقالىم قۇسىن كوتەرىپ جەزقازعانعا ۇشىپ كەتتى. ارتىنان سۇراستىرسام, بالقاش وڭىرىنە قونىستانعان وسى اقساقال ءبىر جاعدايلارمەن قۇسىن بوساتىپ جىبەرگەن ەكەن, ونىسى سالىپ ۇرىپ تۋعان جەرىنە ۇشىپ بارىپتى.

 جولدا تۋعان جولشىباي مەن جولدىگۇل

1993 جىلى تاجىكستاننان كوش باستالدى. قاراشا ايىندا ىشكى جاعدايعا بايلانىستى ءبىر ەشەلون ادامدى وڭتۇستىك قازاقستان جانە جامبىل وبلىسىنا جەتكىزدىك تە, ەرتەڭىندە يران يسلام رەسپۋبليكاسىنا اتتاندىق. ونداعى قازاقتاردى كوشىرىپ الماقپىز. كوشتى الىپ كەلۋگە «قازاقستان تەمىرجولى» ەكى ەشەلون جىبەردى. پويىزداردى تۇرىكمەنستان – يران شەكارا­سىنداعى «قىزىلاربات» ستانساسىنا اكەپ تىرەپ قويدىق. ادام­داردى يراننان الىپ شىعۋ­عا تۇرىكمەندەر كومەكتەستى. ولار ەتنوستىق قازاقتاردى بىزگە تەگىن جەتكىزىپ بەردى. قىزىلاربات­تان جەتى كۇن ءجۇرىپ, ارەڭ دەگەن­دە شىم­كەنتكە جەتتىك. جولدا قوس پويىزداعى مىڭ جارىم ادامدى ءوزىمىز تاماقتاندىردىق. ءار پويىزعا ءبىر-ءبىر اسحانا ۇيىم­داستىردىق. ازىق-ت ۇلىكتى ساتىپ الىپ, تاماقتى ءوزىمىز ءپىسىرىپ بەرەمىز. جولدا ەكى ايەل بوساندى. سابيلەرگە جولدىگۇل جانە جولشىباي دەپ ات قويدىق.

كىشى جارىن تاڭداعان وتاعاسى

كەلەسى 1994 جىلى ساۋد ارا­بياسى جانە اۋعانستان قازاق­تارىن كوشىرىپ اكەلدىم. سول جاقتا تۇراتىن وزبەك, تاجىك اعايىندار: ء«بىزدى دە كوشىرىپ الىڭدارشى, قۇلدارىڭ بولايىق» دەپ جالىنعانىن كوردىم. ول جاقتاعى قازاقتاردىڭ كوبىندە ەكى-ءۇش ايەلى بار. ءبىر اقساقال كەلدى. ءۇش ايەلى بار ەكەن. الگى كىسىگە «قازاقستاندا بارلىق ەركەك جالعىز ايەلمەن تۇرادى, سول ەلدىڭ زاڭى بويىنشا ءبىر ايەل عانا الىپ وتەسىز, جۇبايلارىڭىزبەن اقىلداسىپ, ءبىرىن تاڭداڭىز» دەپ قالجىڭدادىم. الگى اقساقال مەنىڭ ايتقانىمدى شىن كورىپ, ءبىرازدان سوڭ ەڭ كىشى توقالىن ەرتىپ كەلىپ تۇر: «انا قاتىندار وسىن­دا قالاتىن بولدى, كەلىس­تىم» دەيدى, جان-جاعىنا ماساتتانا قاراپ. مۇندايدا كۇلمەگەندە قايدا كۇلەرسىڭ. ارتىنان اقسا­قالدان ورىنسىز قالجىڭىم ءۇشىن كەشىرىم سۇراپ, ءۇش ايەلىمەن قوسىپ, اتاجۇرتىنا جەتكىزدىم.

 ۇشاقتا تۋعان ۇل

بۇل وقيعا 1995 جىلى بولدى. باي-ولكە اۋەجايىندا اعا­يىنداردى تىزىمدەپ جاتقان ابىر-سابىردا اياعى اۋىر ءبىر كەلىنشەك ماعان كەلىپ, «اعا, ءبىز قاي مەزگىلدە ۇشامىز جانە باراتىن جەرگە قانشا ۋاقىتتا جەتەمىز» دەپ سۇرادى. ءتۇر-ءتۇسى ابىرجىڭقى ەكەن. كەلىنشەك­تىڭ كوڭىل كۇيى ءبىرتۇرلى بولىپ كورىنگەن سوڭ «قاراعىم, ءبىر جەرىڭ اۋىرىپ تۇر­عان جوق پا؟» دەپ ەدىم, «جوق اعا, ءبارى جاقسى» دەدى. اۋە كەمەسى اسپانعا كوتەرىلىپ «بەسبوعدا» تاۋىن جاناي ۇشىپ بارا جاتقان ۋا­قىتتا جاڭاعى كەلىنشەكتىڭ جاع­دايى قيىنداي باستادى. تول­عاق قىسىپ اكەتىپ بارادى. نە ىستەي­مىز؟ وسكەمەن اۋەجايىنا دەيىن ءبىر ساعاتتان استام ۋاقىت بار, ۇشاقتى كەرى قايتارا المايمىز. قاتتى ساستىم. ۇشاقتاعى ۇلكەن اجەلەر مەن كەلىنشەكتەرگە ءمان-جايدى ءتۇسىندىرىپ, كومەك كورسەتۋلەرىن سۇرادىم. سول مەزەتتە ورتا جاستاعى ءبىر ايەل «ۋا­يىم­داۋدىڭ, دۇرلىگۋدىڭ قاجەتى جوق, ماعان ايەل بوساناتىن ورىن, جىلى سۋ جانە جانىما كومەكشى ايەلدەر بولسا جەتەدى» دەگەن ءۋاجىن ۇسىنىپ, كوپكە باسۋ ايتتى. دەرەۋ ۇشاقتىڭ ارت جا­عىن­داعى جۇك ارتاتىن بولىگىنە ورىن دايىنداپ, ايەلدىڭ ايتقان زات­تارىن ازىرلەپ بەردىك.

ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن جاس ءسابيدىڭ شىرىلداعان داۋسى ەستىلدى. سول ساتتە ۇشاق تا وس­كە­مەن اۋەجايىنا قونۋعا بەت الىپ تومەندەي باستادى. بورت كومان­ديرى بوسانعان ايەلگە كومەك كورسەتۋ ءۇشىن راتسيا ارقىلى جەدەل جاردەم شاقىرتىپ قويىپتى. ولار جاس بوسانعان انا مەن با­لان­ى وسكەمەن قالالىق پە­رزەنت­حاناسىنا الىپ كەتتى. كوپشىلىكتىڭ ۇسىنىسىمەن الگى ءسابيدىڭ وكىل اتاسى اتاندىم.