قولشاتىر حيكاياسى

بۇل بەلگىلى كومپوزيتور سەي­دوللا بايتەرەكوۆتىڭ «جاڭ­بىرلى ءتۇن» ءانىنىڭ قايىرماسى. بالكي, قازىر وقىپ قانا قويماي, اۋەنىمەن قوسا شىرقاپ وتىرعان شىعارسىز. مۇمكىن ءومىردىڭ الدە­بىر بەكەتىندە قالىپ قويعان ما­حاب­باتىڭىز ەسكە تۇسكەن دە بولار. ونىسى نەسى ەكەن, ءا؟! قولشاتىر جايلى ءسوز قاۋ­زاعاندا, كوز الدىمىزعا تامشى مەن ءتاتتى ءبىر ەلەستەر ورالادى. بالكىم ونىڭ استارىندا ايپارا اڭىز جاتقاندىعىنان بولار. بالكىم جاستىق شاقتىڭ جاڭعىرىعى...

قازاقى تانىمعا سالساڭىز, ويشىل اقىن شاكارىم قۇدايبەردى­ ۇلىنىڭ «قولشاتىر بۇيرىعى» داستانىن ىلىككە الىپ, پاتشا وكى­­مەتىنىڭ وسپادارلىعىن اڭگى­مە قى­لۋعا بولاتىن دا ەدى, بى­راق ءبىز­­دىڭ ولاي جاساعىمىز كە­لىپ وتىر­­عان جوق. قولشاتىر – ماحاب­بات­تىڭ قالقانى, توبەدەن قارا­عان­­­­دا عاشىقتاردىڭ توعىسار نۇكتە­سىن­دەي ەستەتيكالىق دۇنيە عوي. وعان ءۇندى حالقىنىڭ قوس اڭىزى كۋالىك ەتە الادى. وسى ءبىر سۇيكىمدى زاتتىڭ ءتۇپباستاۋىندا سول ەرتەگى جاتقانداي.

العاشقىسى دجاماداگني ەسىم­دى ساداقشى تۋرالى. ول داڭقتى با­تىر, كوز جەتپەيتىن جەردەن ءدوپ تي­گىزەتىن مەرگەن بولعان. بۇل قاسيەتىن سۇيگەن جارى قاتتى باعا­لاسا كەرەك, اتقان جەبەسىنىڭ سوڭى­نان قۋالاي جونەلەدى ەكەن. بىردە ايەلى رەنۋكا تاعى ءبىر جەبەنى الىپ كەلۋگە اتتانىپ, ۇزاق ۋاقىت كە­شىگەدى. سەبەبى وعان كۇننىڭ ىس­تى­­عى ءوتىپ, جۇرۋگە شاماسى كەلمە­گەن. بۇعان اشۋلانعان مەرگەن جار­قىراعان كۇنگە جەبەسىن جاۋدىرادى. كۇن باتىردان كەشىرىم سۇراپ, ايىبىنا قولشاتىر تارتۋ ەتەدى.

ەكىنشى ءاپسانا تۇرمىسقا شىعا الماي جۇرگەن زيتا ەسىمدى قىز جايلى. ونىڭ بەتىندە سەكپىل بول­عان, وعان قوسا مۇرىنىنىڭ ۇشى ۇنەمى قىزارىپ جۇرەدى ەكەن. قىز بالا بۇعان قاتتى قىسىلسا كەرەك, ۇيىنەن ۇزاپ شىقپاعان. قۇداي براحما باقىتسىز ايەلدى اياپ, وعان كۇننەن قورعايتىن پالما جاپىراقتارى مەن قۇس قاۋىرسىندارى بار تۇتقاعا بە­كىتىلگەن شاتىر سىيلايدى. سو­نىڭ ناتيجەسىندە زيتانىڭ تەرىسى جاڭارىپ, ءوزىنىڭ سۇيگەنىن تابادى. ەكى اڭىزدىڭ قىسقاشا ماز­مۇنى وسىنداي. باقساڭىز, ءۇندى ادەبيەتىنىڭ ەسكى داستاندارى قول­شاتىردى ماحابباتتىڭ باستاۋ­شىسى رەتىندە سۋرەتتەيدى.

ءشۇبا جوق, قولشاتىردى ادامزات كۇننىڭ ىستىق ساۋلەسىنەن قور­عانۋ ءۇشىن ويلاپ تاپقانى داۋسىز. ونىڭ شىعۋ تاريحىنا ءالى كۇنگە دەيىن مىسىرلىقتار, قى­تايلار, ءتىپتى اسسيريالىقتار تالاسادى. وركەنيەتى ەرتە ويانعان ۇلتتاردىڭ ارقايسىسىندا قول­شا­تىرعا قاتىستى ەستەلىكتەر بار. ماسەلەن, قىتايدىڭ «چجوۋ لي» كىتا­بىندا (ب.ز.ب. XI نەمەسە VIII ع.) كۇيمە تۋرالى ايتىلادى. سونداعىسى كۇيمە ۇستىندە ۇلكەن شاتىر ورنالاستىرىلعان ەكەن. «اربانىڭ قولشاتىرى اسپان سياقتى دوڭگەلەك. قولشاتىرداعى دوعالار – 28, قۇددى جۇلدىزدار سياقتى» دەپ جازىلعان ەڭبەكتە. شاماسى, قىتاي حالقى سول داۋىردە ءبىرىنشى رەت بۇكتەلەتىن قول­شا­تىر ويلاپ تاپقان سىڭايلى. ولار­دى يمپەراتور ۆان مەن ءدىني را­سىمدەردە دە قولدانعانى تۋرالى ايتىلادى.

قولشاتىر بىرتە-بىرتە اكسەس­سۋاردان سيمۆولدىق, ءتىپتى مارتە­بەلى ادامدار ۇستايتىن قۇندى زاتقا اينالدى. سول زاماندا ادام نەعۇرلىم قۇرمەتتى بولسا, سو­عۇر­لىم ءتۇرلى-ءتۇستى قولشاتىر ۇس­تاپ ءجۇرىپتى. بۇل تۇسىنىكتى جايت, سە­بەبى ونى كوتەرىپ جۇرەتىن قىز­مەت­شىلەرىنىڭ سانىنان-اق با­عام­داۋعا بولادى. بيرما بيلەۋ­شىسى اتاقتارىنىڭ اراسىنا ءوزى­نىڭ «ۇلكەن قولشاتىردىڭ يەسى» ەكەنىن قوسسا, سيام بيلەۋشىسى ءوزىن «24 قولشاتىردىڭ يەسى» دەپ جا­ريالاعان. قولشاتىردى التىن كەس­تەلەرمەن جانە اسىل تاستارمەن بەزەن­دىرگەن. ال كەدەيلەر كىشىرەك كەلگەن توبەسى مايلانعان قاعازبەن جۇرگەن ەكەن.

باتىس وركەنيەتى شىعىس جاڭا­لىعىن كونە مادەنيەت جاۋھارى ەسەبىندە باعالادى. گرەكيا مەن ريمدە قولشاتىردى نەگىزىنەن ايەلدەر پايدالاندى. سەبەبى ولار اتى اڭىزعا اينالعان زيتانىڭ كۇيىن كەشتى. كۇننىڭ ىستىعىنا كۇيمەي, اققۇبا بولىپ قالۋ ءۇشىن قولشاتىردى قولىنان تاستامادى. انتيكالىق قولشاتىردىڭ ءپىشىنى جالپاق كونۋسقا ۇقسايدى, تۇتقاسى ورتاسىندا ورنالاسقان. ەجەلگى ريم اقىنى وۆيدي نازون «كۇنتىزبە» اتتى پوەماسىندا وسى كورىنىستەردى باياندايدى. ەڭ قىزىعى, ەر ادامدار قولشاتىردى تەك ايەل زاتىنا عانا ءتان اكسەسسۋار رەتىندە ساناعان. گرەك اقىنى اريستوفان ءوزىنىڭ «قۇستار» اتتى كومەديالىق شىعارماسىندا پرومەتەيدى مازاق ەتىپ, ونىڭ اسپان قۇدايى زەۆستەن قولشاتىردىڭ استىنا جاسىرىنىپ قالعانىن جازادى.

ۇزاق ۋاقىت بويى قوعام قولشا­تىردى جاڭبىرمەن ەمەس, كۇن­مەن بايلانىستىردى. مۇنى ونىڭ اتاۋلارى دا ايشىقتايدى. لاتىنشا قولشاتىر umbra – كو­لەڭكە, ella – كىشىرەيتكىش جۇرناق, ياعني «كىشى كولەڭكە» دەگەن ماعىنا بەرسە, فرانتسۋزشا para – قالقان, sol – كۇن, دەمەك «كۇن قالقانى» دەگەن مازمۇنعا سايادى. ال ورىس اتاۋى­نا كەلەتىن بولساق, ونىڭ شىعۋ توركىنى ءتىپتى قىزىق. Zonnedek ءسو­زىن نيدەرلاندتان رەسەيگە I پەتر اكەلىپتى. كوپتەگەن جاڭا گوللاند ءسوزى سياقتى, ول دا تەڭىز تەرمينولوگياسىنا قاتىستى. كەمەلەردىڭ ۇستىندە قولدانىلاتىن شاتىردى بىلدىرەدى. كەيىن ءسوز ايتىلۋىنا قاراي قىسقارىپ, «زونتيك» اتا­ۋىنا يە بولىپتى.

ريم يمپەرياسى قۇلاعاننان كەيىن, قولشاتىر حيكاسى ەۋروپا­دا اسقاقتادى. ورتاعاسىرلىق ادامدار ەجەلدەن كۇن مەن جاڭ­بىردان قالپاق كيىپ قورعانۋدى ادەتكە اينالدىرعان. ەۋروپالىق قول­شا­تىردىڭ تاريحى ۇزىلگەنى­مەن يتاليادا جۇرناعى قالدى. ودان كەيىن اكسەسسۋاردى ريم وركە­نيەتىنىڭ مۇراگەرى كاتوليك شىركەۋى قايتا جانداندىردى. كاتوليكتەر قولشاتىر تۋرالى XIV عاسىردا قىتاي مەن ۇندىستانعا ساياحات جا­ساعان ميسسيونەر دجوۆانني ءماري­نول­لي­دىڭ ارقاسىندا بىلگەن ەكەن. وعان دالەل رەتىندە, 1414 جىلى نەمىس دانىشپانى ۋلريح فون ريحەنتال ءوزىنىڭ جازبالارىندا تاڭعاجايىپ كورىنىستى سيپاتتايدى. اتاپ ايتقاندا, ريم پاپاسى XVIII يواننىڭ كونستانسقا ساپارى تۋراسىندا. ءۋلريحتى پاتشانىڭ ءوزى ەمەس, باسىنا ۇلكەن قىزىل-سارى قالپاقتى ۇستاپ تۇرعان ارتىنداعى رىتسار قاتتى تاڭقالدىرعان.

الەكساندر VI بوردجيادان (1431-1503) باستاپ, قولشاتىر اۋليە پەتردىڭ بيلىگىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى. ماسەلەن, ريم پاپاسى مەن يمپەراتور فرەدە­ريك بارباروسسا اراسىنداعى كەلىسسوزدە دەلدال رەتىندە قاتىسقان يتتەرگە دەيىن قولشاتىر استىندا تۇر­عان. كەيىن ناپولەون بۇل ءداستۇردى جويدى.

قولشاتىردىڭ حيكاياسى مۇ­نىمەن بىتپەيدى. ول ەۋروپاعا ەن­گەننەن كەيىن تۇرلەنىپ, كۇن­نەن عانا ەمەس, جاڭبىردان دا قور­عانا­تىن قۇرال ەسەبىندە قۇنى ارتتى. فرانتسۋز ەلىندە عا­شىقتاردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ىڭ­كارلىگىن ءبىر شاتىردىڭ استىندا ءبىلدىرۋ ءداستۇرى قالىپ­تاس­تى. رومانتيكالىق كەش­تەر قول­­شاتىرسىز ءمانسىز دە ءسان­سىز سانالعان. بۇل ءموپ-ءمول­دىر ما­حاب­باتتىڭ ءبىر بولشەگى ىس­پەتتى كو­ڭىلگە قۋانىش ۇيالاتا ال­دى. ەكى جاستىڭ سەزىمىن اشىق بىل­دى­رۋىن­ە جول جاسادى. سودان دا بولار, «جاڭبىرلى ءتۇن» ءانىن تىڭ­دا­عاندا, قوس عاشىقتىڭ سىرىنا قانىق­قانداي بولاتىنىمىز.