تەگىستىككە باراتىن جول بويى اينالا اققايىڭدار. مۇلگىپ, ۇيقىعا كەتكەندەي كورىنىس. وسىناۋ اسەم تابيعاتتىڭ قورعالاتىنى, وسى جەردە ورمان شارۋاشىلىعى جۇمىس جاسايتىنى كورىنىپ تۇر. تەگىستىك اۋىلى اۋدان, وبلىس ورتالىعىنان 200 شاقىرىمداي جەردە جاتقان رەسەيگە شەكارالاس اۋىل. اۋىل جاڭاقۇرىلىس اۋىلدىق اۋماعىنا قارايدى ەكەن. اۋىل اكىمى باقىتگۇل قاپباسوۆا بۇرىن مەكتەپتە مۇعالىم بولىپتى. الدىمەن مەكتەپكە كەلدىك. ءار سىنىپتا 3-4-تەن بارلىعى 27 وقۋشى قالىپتى. سونىڭ وزىندە بۇرىنعىداي ينتەرناتتار جوق, 11-ءشى سىنىپتا 1 بالا بولسا دا, اۋىل بالاسى ءوز ۇيىندە تۇرىپ, ءوز اۋىلىندا مەكتەپ بىتىرگەنى دۇرىس دەپ شەشىپتى.
تەگىستىك كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە قازاق مەكتەبى بولعان, وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ۇل-قىزدارىن قازاق تىلىندە ءبىلىم الدىرعان, سالت-ءداستۇرىن ساقتاعان اۋىل بولىپتى. مەكتەپ ديرەكتورى سامات سۇلەيمەنوۆ پەن ارداگەر-ۇستاز مۇگىلسىم بەيسەنبايقىزىمەن بىرگە سىنىپتاردى ارالاپ كوردىك. قىستا قاردان, كۇز-كوكتەمدە مەكتەپ توبەسىنەن سۋ اعاتىنى ءابدەن سارعايعان قابىرعالاردان-اق بايقالىپ تۇر.
بىلتىر مەكتەپتە جىلۋ قازاندىعى سالىندى. سول قازاندىقتان جىلۋدى مۇمكىندىك بولسا, كلۋب ۇيىنە دە تارتىپ بەرسە جاقسى بولار ەدى. ارالارى جاپ-جاقىن, دەپ جاتىر مۇگىلسىم اپاي. اۋىلدىڭ كارى-جاسى مەرەكە-جيىنداردا كلۋبقا كەلەدى, جاستار ءبىر ۋاق باس قوسسا دا جىلى بولعانى جاقسى. كلۋبتا قازىر 3 ادام قىزمەت جاسايدى. اۋعان سوعىسىندا قازا بولعان اۋىل بالاسى, وسى مەكتەپ تۇلەگى ايتۋعان سماعۇلوۆتىڭ ەسىمىن مەكتەپكە بەرۋ ءۇشىن, اۋدان, وبلىسقا ءوتىنىش جازعالى دا بىرنەشە جىل ءوتىپتى. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە 4 پەن 5-كە وقىعان مارقۇم جىگىتتىڭ كۇندەلىگىن ساقتاپ قويىپتى. الىستاعى اۋىلعا قازىر قايدان اۆتوبۋس كەلىپ تۇرسىن. اپتاسىنا ءبىر-ەكى رەت تەگىستىك پەن اۋدان ورتالىعى اراسىنا اۆتوبۋس ءجۇرىپ تۇرسا, ونى-مۇنى شارۋالارىمىزدى رەتتەپ, دۇكەن ارالاپ بارىپ تۇرساق بولار ەدى دەپ ءوتىنىش ايتادى. جولدى قىس بويى قار باسىپ, اۋىلدان اپتالاپ شىعا المايتىن كۇندەر دە بولىپتى. تەحنيكا قولدا جوقتا, قارى قالىڭ جولدى تازالاۋ مۇمكىن ەمەس كورىنەدى. تۇرعىندار جولدى ءبىر رەت جاقسىلاپ تۇرىپ جوندەپ بەرسە بىزگە سول جەتەدى دەپ وتىر. ال, جالپى, اۋىل جاعدايى جامان ەمەس. قولدا مالدارى بار. باقشا دا ەگەدى ەكەن. داستارقاندارى مول. تەگىستىك تەگىستىك بولعالى وسى اۋىلعا عۇمىرىن ارناعان 100 جاستاعى ءمانزۋرا باحتيارقىزى اۋىلدىڭ ۇلكەنى, اجەمىز نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ قىزىعىن كورۋدە. وسى اۋىلدا كەزىندە جەر اۋدارىلعان نەمىس ۇلتىنىڭ ەكى وتباسى تۇرىپتى. اتا-باباسى قۋعىن-سۇرگىن كورگەن شنايدەرلەر وتباسىنىڭ ۇل-قىزدارى تۇگەلىمەن قازاق بولىپ كەتكەن كورىنەدى. تۇگەلىمەن قازاق بولىپ كەتكەن 9 بالانىڭ شەشەسى ۆالەنتينا نيكولاەۆنا «التىن القا» يەگەرى ەكەن. ءبىز شنايدەرلەردىڭ ۇيىنە بارىپ, بالالارىن قازاقشا تاربيەلەپ وسىرگەن ابزال انانىڭ قولىنان ءدام تاتتىق.
– شالىم, بالالاردىڭ اكەسى وسى جەردە جەرلەنگەن. تەگىستىك – شالىمىز اماناتتاپ قالدىرعان اتامەكەنىمىز. قايدا بارامىز؟ جىل دا سوعىمعا جىلقى سويىپ, كۇندە ەت جەيمىز, ەتسىز تاماق تاماق پا؟ باسقا جەرگە ۇيرەنۋ قايدا؟– دەيدى ۆالەنتينا نيكولاەۆنا.
ۇلكەن ۇلى الەكساندر – ورمانشى, ورمان شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتەدى. ەكىنشى ۇلى ۆلاديمير شنايدەر عالىم, وبلىس ورتالىعىنداعى ەۋرازيالىق يننوۆاتسيالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پرورەكتورى بولىپ قىزمەت جاسايدى. قىزدارى ءۇيلى-باراندى تۇرمىستا. نەمەرەسى ءامينا قاسىندا. ياعني شنايدەرلەردىڭ كەلەسى ۇرپاقتارى دا قازاق بولىپ ءوسىپ كەلەدى.
شنايدەرلەردەن باسقا شەۆچەنكو دەگەن ۋكراين وتباسىنىڭ دا بالالارى كەزىندە قازاق مەكتەبىندە وقىپ ءبىلىم الىپتى. ءتىپتى, سول كەزدىڭ وزىندە قازاق اۋىلىنىڭ شاڭىراعىمەن ارالاسىپ-قۇرالاسىپ كەتكەن وزگە ۇلت وكىلدەرى بىزگە ورىس سىنىبىن اشىپ بەرىڭدەر دەپ مىندەت ەتپەپتى دە. ۆولوديانىڭ اناسى ايتقانداي, ءار ۇيدە قورا تولى مال, قۇس بار ەكەن. مىسالى, اۋىلدا 1 مىڭداي قارا مال, 600 دەي جىلقى, 3 مىڭ قوي, 6 مىڭداي قۇس وسىرىلەدى. بىلايشا ايتقاندا, ەتى-ءسۇتى بار, قۇسى بار اۋىل ءوزىن-ءوزى اسىراپ وتىر. نەگىزىنەن, اۋىلدىق اۋماقتىڭ 37485 گا جەر كولەمى بار, جايىلىم دا, جەر دە جەتەدى. مال ۇرلىعى ازايىپتى. اۋىلدىق اۋماقتا شارۋا قوجالىقتارى, ەگىن, كۇنباعىس ەگەتىن ۆيكتور بەككەر باسقاراتىن «پوكروۆكا» سەرىكتەستىگى جانە 7 كاسىپكەر جۇمىس جاسايدى. اۋىلدىقتاردىڭ كوبى وسى بەككەردىڭ قاراۋىندا جانە ورمان شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتۋدە. ەگىستىك الدىنداعى جەر وڭدەۋ, حيميالىق جولمەن ارام شوپتەردى وتاۋ, ۋاقىتىمەن تۇقىم سەبۋ, كۇزگى جيىن-تەرىن بارىندە دە قول كۇشى قاجەت. بىلتىر اۋىلدىق اۋماققا قاراستى اۋىلداردا 120 ءتۇپ قاراعاي,160 ءتۇپ قايىڭ مەن تەرەك اعاشتارى وتىرعىزىلىپتى. جۋىردا بولعان اۋىل اكىمىنىڭ تۇرعىندار الدىنداعى ەسەبىنە كەلگەن اۋداننىڭ تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى ءبولىمىنىڭ باسشىسى ريزابەك مادين جولداردىڭ جوندەلەتىنىن, قار باسقان جولداردىڭ تازارتىلاتىنىن ايتىپ كەتىپتى.
ەل امان بولسىن, قىزىم, ەلمەن بىرگە اۋىلدا قارايىپ جۇرگەن بىزدەر دە امان بولايىق. اۋىلدان ەل كەتپەسىن. قورعان بولىپ ءبىز قالدىق. سىزدەر دە ءبىزدى ۇمىتىپ كەتپەڭىزدەر, دەدى قوشتاساردا مۇگىلسىم اپاي. بىزدەر دە شالعايداعى تەگىستىككە اۋىلىڭ سەنىڭ ىرگەلى, قايتا اينالىپ كەلگەنشە دەدىك.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان».
پاۆلودار وبلىسى,
قاشىر اۋىلى.