ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار از ەمەس. سونىڭ ىشىندە وتاندىق قىزىلشا تۇقىمى شارۋاشىلىعىن وڭتايلاندىرۋدى ارتتىرۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. وسى رەتتە قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلا باستادى.
الەمدەگى قانت نارىعىنا ۇڭىلەر بولساق, قانت نەگىزىنەن قانت قۇراعىنان جانە قانت قىزىلشاسىنان الىنادى. قانت قۇراعىنىڭ ءوندىرىسى 1,4 ملرد توننانى قۇرايدى. ال قانت قىزىلشاسىنىڭ ۇلەسى – 270 ملن توننا. دۇنيەجۇزىلىك قانت ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمى 131 ملن توننا بولسا, ونىڭ ىشىندە قانت قۇراعىنان – 98 ملن توننا, قانت قىزىلشاسىنان 33 ملن توننا (25,2%) قانت شىعارىلادى. ەڭ ءىرى قانت قۇراعىنان ءونىم وندىرۋشىلەر برازيليا – 27,7 ملن توننا, ءۇندىستان – 19,9 ملن توننا, قىتاي – 9,7 ملن توننا, اقش 2,2 ملن توننا وندىرەدى. ال قانت قىزىلشاسىنان اقش – 4,6 ملن توننا, گەرمانيا – 4,3 ملن توننا, فرانتسيا – 4,2 ملن توننا, رەسەي – 2,3 ملن توننا, پولشا – 2,0 ملن توننا, تۇركيا مەن ۋكراينا 1,9 ملن توننا قانت الادى دەۋگە بولادى.
ەندى قازاقستانداعى قانت قىزىلشاسىن ءوندىرۋدىڭ قازىرگى جاعدايىنا توقتالار بولساق, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ جاڭا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعىت-باعدارىنا بايلانىستى رەسپۋبليكانىڭ اۋىلشارۋاشىلىعىندا, سونىڭ ىشىندە قانت قىزىلشاسى ونەركاسىبىندە كۇردەلى وزگەرىستەر بولدى. وسى زامانعى اگرارلىق قارىم-قاتىناستاعى ەلدەردىڭ دامۋ تەندەنتسياسىنا تالداۋ جاساساق, قازاقستاننىڭ اوك-ءنىڭ (اگروونەركاسىپ كەشەنى) ءارى قاراي دامۋى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ تيىمدىلىگىنە جانە قانت زاۋىتى توڭىرەگىنە توپتاسقان كووپەراتيۆتىك بىرلەستىكتەردى قۇرۋ ەسەبىنەن يننوۆاتسيانى ەنگىزۋگە, تەڭ دارەجەدە ىڭعايلى جاعداي جاساۋ ارقىلى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋعا بايلانىستى ەكەنىن كورۋگە بولادى.
قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋ – ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ستراتەگيالىق باستى باعىتتىڭ ءبىرى. رەسپۋبليكادا قانت قىزىلشاسىن وسىرگەن جىلدارداعى ەگىستىك القابىنىڭ ەڭ جوعارعى كولەمى 80,8 مىڭ گەكتارعا جەتىپ, ورتاشا ونىمدىلىك ءار گەكتارىنا 270 تسەنتنەردى قۇراعان ەدى. بۇل رەتتە قىزىلشا اۋىسپالى ەگىستىگى اينالىمىن يگەرۋ ءۇشىن 213,5 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر پايدالانىلدى. سونىڭ ارقاسىندا ونىمدىلىك جاعىنان ەڭ جوعارى ناتيجەگە 1972 جىلى قول جەتكىزىلدى. 73,1 مىڭ گەكتاردىڭ ءار گەكتارىنان 338 تسەنتنەردەن ءتاتتى ءتۇبىر جينالىپ, مەملەكەتكە 2 349,5 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسى وتكىزىلدى. 1976 جىلى تالدىقورعان وبلىسىنىڭ ەكى اۋدانى: كيروۆ (5,2 مىڭ گەكتاردان) جانە تالدىقورعان (9,2 مىڭ گەكتاردان) تيىسىنشە 366 جانە 375 تسەنتنەردەن ءونىم الدى. بىراق 2004-2014 جىلدار ارالىعىندا ەلدەگى قانت قىزىلشاسى القابى 22,3 مىڭنان 1,2 مىڭ گەكتارعا دەيىن كۇرت قىسقاردى.
قازاقستاندا قىزىلشا ءوسىرۋدى قايتا دامىتۋ ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىكتەر بار. رەسپۋبليكانىڭ تابيعي-كليماتتىق جاعدايى بۇل داقىلدى الماتى وبلىسىنىڭ 9 اۋدانىندا (الاكول, اقسۋ, شەڭگەلدى (قاپشاعاي قالاسى), ەسكەلدى, كەربۇلاق, قاراتال, كوكسۋ, سارقاند, تالدىقورعان قالاسى), جامبىل وبلىسىنىڭ 5 اۋدانىندا (بايزاق, جامبىل, جۋالى, قورداي, مەركە) وسىرۋدە جانە سولتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار وبلىستارىنىڭ شارۋاشىلىقتارى دا وعان قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. ارينە, بۇل رەتتە ونىمدىلىكتىڭ, ءونىمنىڭ ساپاسى مەن شىعىن كولەمىنىڭ ايتارلىقتاي ءارتۇرلى بولارى انىق. وتكەن جىلدارداعى قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋدىڭ تاجىريبەسى رەسپۋبليكادا سۋارمالى جەردىڭ ءار گەكتارىنان 400 تسەنتنەردەن, ءتالىم جەردەن 200-250 تسەنتنەردەن تۇراقتى ءونىم الۋعا بولاتىنىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار جوبادا سولتۇستىك پەن ورتالىق قازاقستان (سولتۇستىك قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىستارى) جاعدايىندا دا وتاندىق جانە شەتەلدىك جاڭا بۋداندارعا ەكولوگيالىق سۇرىپ سىناعىن جۇرگىزۋدىڭ مۇمكىندىگى دە قاراستىرىلماق.
قانت قىزىلشاسى – ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قانت الۋعا ارنالعان نەگىزگى شيكىزات, ونىڭ ءوندىرىلۋ دەڭگەيى ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىكتىك قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. بۇل – قايتا وڭدەۋ تۇرعىسىنان بارىنشا سۇرانىسقا يە داقىلدىڭ ءبىرى. وكىنىشكە قاراي, تۇقىم ءوندىرىسى جاعىنان ءبىز ەلدىڭ تۇتىنۋ دەڭگەيىنەن الدەقايدا ارتتا قالدىق. تۇقىم نارىعىندا يمپورتتىق تۇقىم 95%-دى قۇراسا, ال وتاندىق ءونىمنىڭ ۇلەسى بار بولعانى – 5% عانا. ياعني ەلىمىزدە بۇل داقىل تۇقىمنىڭ ءوندىرىسىن مۇلدەم دەرلىك جوعالتتىق دەۋگە بولادى. بۇعان قوسا كوپتەگەن ايماقتاردا سەبىلەتىن تۇقىم ساپاسىنا دەگەن باقىلاۋدىڭ جوقتىعىنان كارانتيندىك زيانكەستەر مەن اۋرۋلاردىڭ ەنىپ كەتۋ قاۋپى تۋىنداۋدا. قازاقستاندا قانت قىزىلشاسى تۇقىمىن وڭدەۋ, جەتىلدىرۋ زاۋىتىنىڭ جوقتىعى جانە ەليتالىق-تۇقىم شارۋاشىلىقتارىنىڭ بولماۋى الىنعان قانت قىزىلشاسى تۇقىمىن وسى زامانعى حالىقارالىق ستاندارتتارعا (سورتتاۋ, كەپتىرۋ جانە ت.ب.) ساي سەبۋ كونديتسياسىنا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. وسىدان بارىپ جىلداعى 25-30 مىڭ ەگىس بىرلىگى كولەمىندەگى شاعىن تسەح سالۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. ول بىزگە جوعارى ساپالى تۇقىم الۋعا جانە ونى تومەندەتۋگە مۇمكىندىك تۋعىزباق. وسىعان بايلانىستى وتاندىق عالىمدار ءوزىمىزدىڭ سەلەكتسياداعى جوعارى ساپالى قانت قىزىلشاسى تۇقىمىن الۋ ءۇشىن اتالعان جوبانى قولعا الىپ, ىسكە كىرىستى. قانت قىزىلشاسى تۇقىمدىق ماتەريالىنىڭ ساپاسى ونى وندەۋ جاعدايىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
ەرەكشە اتاپ ايتاتىن جايت, الماتى وبلىسىندا قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋ قايتادان قارقىندى تۇردە ءورىس الۋى قۋانتادى. 2015 جىلى قانت قىزىلشاسىنىڭ القابى 4 020 گەكتارعا جەتىپ, 124,7 مىڭ توننا ءتاتتى ءتۇبىر جينالدى. كوپتەن بەرى توقتاپ تۇرعان كوكسۋ, اقسۋ قانت زاۋىتتارى ىسكە قوسىلدى. بارلىق قاجەتتى اۋقىمدى ىستەر اتقارىلدى. «حيلنيچەنكو جانە ك» سەرىكتەستىگىنىڭ قىزىلشاشىلارى ورتا ەسەپپەن ءار گەكتاردان 730 تسەنتنەردەن الدى, ال كەيبىر ۋچاسكەلەرىندە ءونىم 810 تسەنتنەرگە دەيىن جەتكەن. وبلىستا 2021 جىلى قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىستىگى 21 مىڭ گەكتارعا ۇلعايدى. ءار گەكتاردىڭ شىعىمدىلىعى ورتا ەسەپپەن 376 تسەنتنەردەن اينالىپ, جالپى 250 مىڭ توننادان استام ءتاتتى ءتۇبىر الىنعان. 2020 جىلى 380 تسەنتنەردەن الىندى.
قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى – قازاقستانداعى قانت قىزىلشاسى ءوندىرىسىن عىلىمي جاعىنان قامتاماسىز ەتەتىن بىردەن-ءبىر مەكەمە. بۇل رەتتە ءونىمى ساپالى, ونىمدىلىگى جوعارى ءارى اۋرۋعا ءتوزىمدى جاڭا سورتتار مەن بۋدانداردى شىعارۋعا, باستاپقى جانە ەليتالىق تۇقىم ازىرلەۋدى ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزۋگە, سونداي-اق ونى ءوندىرۋدىڭ تەحنولوگياسىن جەتىلدىرۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – قانت قىزىلشاسىنىڭ ەليتالىق تۇقىمى مەن اۋدانداستىرىلعان بۋدانداردىڭ باستاپقى كومپونەنتتەرىن كوبەيتۋ.
ماسەلەن, رەسپۋبليكادا جوعارى رەپرودۋكتسيالى قانت قىزىلشاسى تۇقىمىن شىعارۋمەن بۇگىنگى ۋاقىتتا تەك الماتى وبلىسىنداعى اتتەستاتتاۋدان وتكەن ەكى ەليتالىق-تۇقىمدىق شارۋاشىلىق: «قازەجوشعزي» جانە «قامقورلىق» جشس اينالىسادى. وسى ورايدا «قازەجوشعزي» جشس جىلدىق مولشەرى 1,5 توننادان 4,0 تونناعا دەيىن جەتەتىن وزىندىك ەليتالىق تۇقىم وندىرسە, ال «قامقورلىق» جشس-دا جىل سايىن وتاندىق بۋدان تۇقىمىن 7-دەن 10 تونناعا دەيىن شىعارادى. الداعى ۋاقىتتا تۇقىم ءوندىرۋدىڭ وسىنداي كولەمى جانە ونى قوسىمشا ۇيىمداستىرىلاتىن تۇقىم شارۋاشىلىقتارى ارقىلى ۇلعايتۋ ەگىستىك القابىنىڭ جوسپارلانعان دەڭگەيىنە قول جەتكىزەر ەدى.
قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جەكەمەنشىك ارىپتەستەرى – «قامقورلىق» ەليتالىق تۇقىم شارۋاشىلىعى جشس-مەن جانە «جىلىبۇلاق» جشس-مەن بىرلەسە وتىرىپ, وتاندىق قانت قىزىلشاسى تۇقىمىنىڭ ۇلەسىن 2020 جىلعا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جالپى قاجەتتىلىكتىڭ 50%-نا جەتكىزۋدى, وتاندىق ءوندىرىستى ەگىستىك ساپاسى جوعارى تۇقىممەن قامتاماسىز ەتۋدى جوسپارلاپ وتىر. اقسۋ, ايشولپان, تاراز, شەكەر, پامياتي ابۋگاليەۆا اتتى قازاقستاندىق قانت قىزىلشاسى بۋداندارىن, سونداي-اق قانت قىزىلشاسىنىڭ جاڭا باسەكەگە قابىلەتتى تۇرلەرىن ءوسىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى رەسپۋبليكادا عانا ەمەس, بۇل باعالى داقىلعا سۇرانىسى بار قىرعىزستان مەن وزبەكستاندا دا پايدالانۋعا بولادى.
مەملەكەتتىڭ قانت قىزىلشاسى كەشەنىن دامىتۋداعى نەگىزگى ەكونوميكالىق ءرولى – ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قابىلدانعان تالاپتار نەگىزىندەگى كەڭەيتىلگەن جۇمىستارعا ينستيتۋتسيونالدى جاعداي جاساۋدا جاتىر. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قانت قىزىلشاسى ەگىس القابىن جانە قانت قىزىلشاسى كولەمىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل تۇتاستاي العاندا, وسى الەۋمەتتىك ماڭىزدى ءونىم بويىنشا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن نىعايتادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ونىمدىلىگى, ساپاسى جوعارى, قورشاعان ورتاعا بەيىمدىلىگى جاعىنان شەتەلدىك تۇرلەرىمەن باسەكەگە تۇسە الاتىن قانت قىزىلشاسى بۋداندارىن ەنگىزۋ ارقىلى ونىمدىلىكتى ارتتىرىپ, قانت وڭدەۋ ينفراجۇيەسىنىڭ (قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, ت.ب) دامۋىنا, ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ كەمۋىنە جانە قانت قىزىلشاسى سالاسىنىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىنە اكەلەدى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز. ورتاعا سالىپ وتىرعان بۇل ويلار, پىكىرلەر, ۇسىنىستار – ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن. وسى ايتىلعانداردى جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ ىسكە اسىرا بىلسەك, داۋلەت پەن بەرەكەنىڭ بەرىك نەگىزىن قالايتىنىمىز انىق. دەمەك ءسوز بەن ءىستىڭ بىرلىگى ۇيلەسىمىن تاپسا, الىنبايتىن اسۋ جوق.
شولپان باستاۋباەۆا,
كەرىمتاي قونىسبەكوۆ,
اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى