باستى قۇندىلىعىمىز – تاۋەلسىزدىك

– ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان ساتتە قايدا بولدىڭىز جانە وسى تاريحي وقيعانى قالاي قابىل الدىڭىز؟

– تاۋەلسىزدىك جاريالانعان تۇستا الماتى قالاسىندا گەولوگيا مينيستر­لىگىندە مۇناي-گاز باسقارماسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقاردىم. ول كەزدە ءبارىمىز بىلەتىن «قازمۇنايگاز» سىندى كومپانيا, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى بولمادى. اسا ۇلكەن كولەمدە مۇناي بارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن. مەن سول جۇمىستاردى باسقاردىم.

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جاريالانۋى حال­قى­مىزدىڭ تاريحىنداعى ۇلكەن وقيعا بولدى. البەتتە, ۇلكەن قۋانىشپەن قارسى الدىم. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن جىلى 43 جاستا ەدىم. بىلاي قاراساڭىز, جاس ەمەسپىن. دەگەنمەن اقىل توقتاتقان, ءومىر كورگەن شاق ەدى. وعان دەيىن 20 جىلدان استام ۋاقىت وندىرىستە قىزمەت اتقاردىم. ءۇش جارىم جىلعا جۋىق يەمەندە كەڭەس مۇناي بارلاۋ ەكسپە­دي­تسيا­سى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولدىم.

سول كەزدىڭ وزىندە بايقاعان ەكى-ءۇش ماسەلەم بولاتىن. ەڭ العاشقىسى – رە­سەيدە جولعا قويىلعان قالالار, اۋىلدار اراسىنداعى ينفراقۇرىلىم بىزدە بولمادى. ءوندىرىس جوقتىڭ قاسى, ازىق-ت ۇلىك سىرتتان كەلەتىن. ءبىر كەزدەرى قويدىڭ سانىن 50 ملن-عا جەتكىزۋ سىندى ماقساتتار قويىلدى. تىڭ يگەردىك, استىق بار, مال شارۋاشىلىعى بار. دەگەنمەن ونىڭ ءبارى باسقا جاققا كەتەتىن. ال سونشا مال باعىپ وتىرعان وزىمىزدە ەت بولمايتىن, ازىق جوق-تى. ءتىپتى كۇندەلىكتى پايدالاناتىن سابىندى تالونمەن الاتىن كۇندى باس­تان وتكەردىك. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ تاۋەل­سىز مەملەكەت بولعانىنا قۋاندىق.

ءوزىم قىزمەت ەتكەن مۇناي سالاسىندا 1990-جىلدارى 5-5,5 شاقىرىمدىق تەرەڭ ۇڭعىلار قازىلاتىن. بۇل وداقتاعى ەڭ ۇلكەن تەرەڭدىكتەردىڭ ءبىرى ەدى. سول جۇمىس توقتاي باستادى. ويتكەنى ۇڭعى بۇرعىلاۋ ءۇشىن قۇبىرلار قاجەت. كۇكىرتتى سۋتەگى سياقتى زياندى قوسپالارعا, قى­سىم­عا شىدايتىن, توتەپ بەرەتىن مىق­تى قۇبىرلار قاجەت. ونىڭ ءبارىن شەتەلدەن ساتىپ الاتىنبىز. ءوزى كىشىگىرىم ءوندىرىس قۇلدىرادى, حالىق جۇمىسسىز قالدى. زاۋىت, فابريكالار جۇمىسىن توقتاتتى. كەڭەستىك ينتەگراتسيا ءبارىن ءبىر-بىرىنە بايلانىستىرىپ قويعان. ءبىر قۇرالدى رەسەيدەن, ءبىرىن ۋكراينا, ءبىرىن تاعى باسقا ەلدەن الدىرتامىز. ەلدەر اراسىنداعى بايلانىس ءۇزىلدى. مىنە, وسىنداي اسا قيىن كەزەڭگە تاپ بولعاندا ەگەمەن ەل اتاندىق.

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ينۆەستيتسيا دەگەن تۇسىنىك پايدا بولدى. قالاي بولعاندا دا قارجى كەرەك بولدى, جاڭا تەحنيكا مەن تەحنولوگيا قاجەت بولدى. وسى رەتتە بىرنەشە شەتەلدىك كومپانيامەن كەلىسسوز باستادىق. وسىلايشا, ەگەمەن ەلدە ەكى بىرلەسكەن كومپانيا قۇرىل­دى. تۇركيا رەسپۋبليكاسىمەن كەلىسىپ «قازاقتۇرىكمۇناي», ال گەرمانيانىڭ FevaOil, VegaOil كومپانيالارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, «قازگەرمۇناي» دەگەن بىرلەسكەن مەكەمە قۇردىق.

1992 جىلى جەلتوقساندا «قازاقتۇرىكمۇناي» كومپانياسىنا باس­شى بولىپ تاعايىندالدىم. بۇل مەكەمە باتىستاعى 4 وبلىستا اشىلدى. 12 مىڭ قىز­مەتكەرگە جۇمىس بەردىك. كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇمىسىن جالعاستىرىپ كەلەدى. وسىن­داي جاعدايدا ينۆەستيتسيانى قالاي پايدالانۋ, شەتەلدىكتەرمەن قالاي بىرلە­سىپ جۇمىس ىستەۋ كەرەگىن ۇيرەندىك. ءوزى­مىز­دىڭ ويىمىزدى ايتىپ, كەرەگىمىزدى الا ءبىلۋدى تاجىريبەسىز ۇيرەنىپ كەتتىك. البەت­تە, كەمشىلىكتەر بولدى. ۋاقىت وتە ولار دا تولىقتىرىلىپ, تۇزەلدى.

ءدال سول تۇتسا «تەڭىزشەۆرويل», «قا­زاق­­­­ستان­­كاسپيشەلف» دەپ اتالاتىن ەكى ال­پا­ۋىت كومپانيا ءوز جۇمىستارىن باس­تا­دى. ۇل­كەن ينۆەستيتسيالار سول كەزدە كەلدى.

– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارىن­داعى قانداي قيىن-قىستاۋ ساتتەر ەسىڭىزدە قالدى؟

– تاۋەلسىزدىك جاريالاعان كەزدە ەلى­مىز­دە نە ينۆەستيتسيا تۋرالى, نە مۇناي-گاز تۋرالى زاڭ بولمادى. قارجى بەرىپ وتىرعان ەلدەر ءوز كاپيتالىن ساقتاۋى ءۇشىن, قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن زاڭعا جۇگىنەدى عوي. سول كەزدە اتال­عان كومپانيالار ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ سوزىنە سەنىپ قانا وسى قادامعا باردى. بۇل جۇمىستار تولىق تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ بەدەلىمەن ىسكە اسىرىلدى. سول كەزدە «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» زاڭدار قابىلداندى. شەتەلدىكتەرمەن ارالاسىپ ءجۇرىپ, تاجىريبە جۇزىندە كوپ دۇنيە ۇيرەندىك.

تاعى ءبىر قيىندىق – ءتىل ماسەلەسى. ءبىز نە اعىلشىن ءتىلىن, نە تۇرىك ءتىلىن بىلمەدىك. كەڭەس وكىمەتىن ماقتايتىنداردى ءجيى كەز­دەس­تىرەمىز. البەتتە, وداق بىزگە كەرى اسەر ەتتى دەۋگە بولمايدى. كەڭەس داۋىرىن­دە جۇ­مىسسىزدىق ماسەلەسى بولما­دى, حا­لىق­تىڭ مورالدىق تاربيەسىنە ءمان بەرىل­دى. دەگەنمەن ءبىز كەي تۇستا ارتتا قال­­دىق. شەتەلدەرمەن بايلانىس بولمادى. ماسكەۋگە باراتىن ساناۋلى ادام بولا­تىن, قالعانى ماسكەۋدى دە كورمەدى. تەح­نيكا مەن تەحنولوگيادان قالىس قالدىق. ەلگە شەتەلدىك كومپانيالار ءوز تەحنيكاسىمەن كەلۋگە ءماجبۇر بولدى.

وسى قيىندىقتار ەسكەرىلىپ, ەلباسى­نىڭ باستاماسىمەن شەتەلدە ماماندار دايار­لاندى. كوپ جاستارىمىز تاۋ اسىپ, مۇحيت اسىپ ءبىلىم ىزدەپ كەتتى. باس-اياعى 5-10 جىلدىڭ ىشىندە ءتىل مەڭگەرگەن, تەحنولوگيانى بىلەتىن, دەڭگەيى باسقا جاس­تار كەلدى. شەتەلدىك ماماندارمەن يىق تىرەستىرىپ جۇمىس ىستەي باستادى.

– ەلباسىنىڭ ەڭبەگىن ءسوز ەتتىڭىز, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تۇڭعىش پرە­زي­دەنتىمىز جۇزەگە اسىرعان رەفورما­لار, ەلباسىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ­داعى ءرولى تۋرالى تاعى نە ايتار ەدىڭىز؟

– ەلباسىنىڭ, مەنىڭ ويىمشا, ەڭ ۇلكەن ەڭبەگى – شەكارانى شەگەندەۋى. رەسەيمەن شەكارامىز الەمدەگى ەڭ ۇزىن شەكارا رەتىندە تىركەلگەن. سول 7 500 شا­قى­­رىمنان استام شەكارا قىسقا مەر­زىم­دە بەلگىلەندى. بۇل ونىڭ بەدەلىنىڭ جەمى­سى, ابىرويىنىڭ ناتيجەسىندە تىن­دى­­رىل­عان ءىس دەپ ويلايمىن. اتىراۋ وبلىسى مەن رەسەيدەگى استراحان وبلى­سى­نىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان «يماشەۆ» كەڭ ورنىنداعى شەكارانى بەلگىلەۋدە قيىنشىلىقتارعا تاپ بولدىق. سول كەزدەگى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىن­با­­سارى نۇرلان ونجانوۆ كەلىسسوز توبى­نا جەتەكشىلىك ەتتى. بىرنەشە اي بويى كە­لىس­­سوز جۇرگىزۋ بارىسىندا مۇنىڭ قان­داي ماڭىزدى, قيىن ماسەلە ەكەنىنە كوزىم جەتتى.

تاعى ءبىر ايتىپ وتەر ماسەلە – ەل استا­نا­سى. شىنىن ايتسام, ەلورداعا 1998 جىلى العاش رەت كەلگەندە قالانى كورىپ تاڭ قالد­ىم. ازىپ-توزعان, باتپاق, ماساسى كوپ, ۇي­لەردىڭ كوبى ەسكى... كارتامىزعا قاراسا­ڭىز, ەلىمىزدىڭ جۇرەگىندە ورنالاس­قان. بۇل شەشىم ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا, ساياسات تۇرعىسىنان دا دۇرىس بولعا­نىنا قازىر ءبارىمىزدىڭ كوزىمىز جەتتى.

ەلباسىنىڭ تاعى ءبىر كورەگەندىلىگى – نارىقتىق ەكونوميكاعا بەت بۇرعانى­مىز­دان كورىندى. ءتىپتى بەلارۋس ءالى دە نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشىپ ۇلگەرمەدى. بۇل قادامعا رەسەيمەن قاتار باردىق. جەكەشەلەندىرۋ باستالدى. قازىر ونىڭ كەرەك ەكەنىنە ابدەن كوز جەتتى.

وداق قۇلاعان كەزدە ەلىمىزدىڭ الەۋ­مەت­تىك جاعدايى رەتتەلمەگەنىن مويىن­داۋ كەرەك. راسىمەن, الەۋمەتتىك دەڭگەيى تومەن مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بول­دىق. وسىنداي جاعدايدا ەلباسى «بولاشاق» باعدارلاماسىن قولعا الدى. ەل باس­قاراتىن, ءوندىرىس جۇرگىزەتىن, ەلگە قام­قور بولاتىن جاستاردى الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىنا ءتىل مەڭگەرىپ, قارجى, نارىقتىق ەكونوميكا مەن زاڭ ۇيرەنسىن دەپ وقۋعا جىبەردى. بۇل باستاما 30 جىل­دىڭ ىشىندە جاقسى جەمىسىن بەردى دەي الامىز.

ونىڭ بەر جاعىندا تولقۇجاتتىڭ, ۆاليۋتامىزدىڭ اۋىسۋى سياقتى ءتىپتى ادام ويىنا كەلمەيتىن رەفورمالار قابىلداندى. قازىر, ارينە, بۇل وزگەرىس­تەردىڭ كەرەك ەكەنىن تۇسىنەمىز. ال ول كەزدە «قالاي بولار ەكەن؟» دەگەن كۇمان, سەنىم­سىزدىك باسىم ەكىۇشتى ويدىڭ بول­عانى انىق. ەلباسىنىڭ ارىدەن وي­لاۋىنىڭ ناتيجەسىندە وسىنداي دارەجەگە جەتتىك. ءبىز, ارينە, بارلىق ماقساتقا جەتىپ بولمادىق, ءبارىن ىستەپ ۇلگەرمەدىك. دەگەنمەن 30 جىل دەگەن قاس-قاعىمداعى جەتىستىكتەرىمىزگە «تاۋبە» دەمەۋگە قاقى­مىز جوق.

– ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن ۋاقىتتان بەرى بىرقاتار جاۋاپتى قىزمەت اتقاردىڭىز. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى, باتىس قازاقستان, اتىراۋ وبلىستارىنىڭ اكىمى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى بولدىڭىز. سول كەزدەرى العا قويعان ماقساتتارىڭىزعا جەتە الدىڭىز با؟

– ءار ادامنىڭ قالىپتاسقان جۇمىس ىستەۋ رەتى بولادى. مەن قايدا بارسام دا جۇيەلى جۇمىستى جاقسى كورە­مىن. ەنەر­گەتيكا مينيسترلىگىنە كەلگە­نىم­­دە حالىقتىڭ تۇرمىسىنا گازدىڭ قا­جەت­تىلىگىن بايقادىم. از گازدىڭ كوپ بولىگىن رەسەي ارقىلى ساتىپ جاتىرمىز. گاز شىعاتىن اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وڭىر­لەرىنىڭ حالقى گازسىز وتىر. الماتى­لىقتار وزبەكستاننان كەلگەن گازدى تۇ­تىنادى. ول ءۇشىن جىل سايىن كەلىسىمشارت جاسالادى. سارالاپ قاراساق, ساتىپ جاتقان گاز بەن ساتىپ العاننىڭ باعاسى شامالاس ەدى. ياعني گازدى ەكسپورتتاۋدان اسا پايدا بولمادى.

2003 جىلى ەلباسى مەنى ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رەتىندە قىزمەتكە تاعايىندادى. سول كەزدە ەلبا­سى­نا ەكى ۇسىنىس ءبىلدىردىم. الدىمەن ار­زان ساتىلىپ جاتقان گازدىڭ باعاسىن كوتەرۋ تۋرالى ايتتىم. ورتا ازيا, بۇقارا-ورال گاز قۇبىرلارى قازاقستان ارقىلى ءوتىپ جاتتى. سولاردان كەرەك گاز الىپ, وڭتۇستىكتەگى وبلىستارعا تارتۋعا بولادى دەگەن جوسپارمەن تانىستىردىم. تۇرىك­مەنستان مەن وزبەكستاننان كەلەتىن گازدى وڭتۇستىك ايماق ءۇشىن پايدالانىپ, سون­داي كولەمدەگى گازدى «قاراشىعاناق» كەن ور­نىنان قۇبىرعا بەرەيىك دەگەن ۇسى­نىس ايتتىم. ەگەر كەزىندە سول گاز قۇبىر­لارى تارتىلماعاندا, بۇگىندە ەلورداعا گاز كەلمەس ەدى. «سارىارقا» جوباسى سول قۇبىردىڭ بولعانىنان عانا جۇزەگە استى.

باتىس قازاقستان, اتىراۋ وبلىس­تارىن­دا اكىم بولعانىمدا ەلباسى قابىل­داعان «ۇدەمەلى يندۋستريالدىق-يننوۆا­تسيالىق دامۋ» باعدارلاماسىنا سايكەس, بىرنەشە جوبانى ىسكە اسىردىق. جەرگىلىكتى حالىقپەن العاش كەزدەسكەنىمدە, مۇناي-گاز سالاسىنىڭ اكىمدىك كومەگىن كوپ قا­جەت ەتپەيتىنىن, ولارعا شەتەلدىك ينۆەس­تورلار, ۇكىمەت بارلىق جاعدايدى جاساپ وتىرعانىن ايتتىم. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان ەكولوگيانى قورعاۋ, الەۋمەتتىك كومەك بەرۋ سىندى بىرنەشە تالاپ­تار قويا وتىرىپ, جاعداي جاسادىق. ال ءوڭىر ءۇشىن ەڭ باستى ماسەلە – ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى. سوندا حالىققا ء«بىر كۇنى قيىنشىلىق بولىپ, رەسەيمەن بايلانىس جابىلسا, جاعداي قالاي بولادى؟» دەگەن سۇراق قويدىم. سول كەزدە بىرنەشە جوبا قولعا الىندى. 1000 ەشكى الىنىپ, فەرما اشتىق. اقش-تان 500 ءسۇتتى سيىردى ۇشاق­پەن الدىرىپ, ءسۇت فەرماسىن اشتىق. ودان باسقا قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعاراتىن ەكى كومبينات ىسكە قوسىلدى. وپتيكالىق تالشىقتى كابەل جاسايتىن ءوندىرىس پايدا بولدى. قازىرگى تاڭدا بۇل مەكەمە «قازاقتەلەكومنىڭ» 50 پايىز سۇرانىسىن قامتىپ وتىر.

36 جىل مۇناي سالاسىندا قىزمەت ەتتىم. بۇرعىلاۋشىدان مينيسترگە دەيىن جەتتىم. سوندىقتان بۇل سالا ماعان ابدەن تانىس. پارلامەنت ماجىلىسىنە كەلگە­نىمدە سۇيىتىلعان گازدىڭ نارىقتىق ەكونو­مي­كاداعى پايدالانۋ تارتىبىنە قاتىس­تى زاڭ جوباسىن دايىنداۋدى قولعا الدىم. باسقا دا جەر قويناۋى مەن مۇناي-گازعا قاتىستى زاڭداردىڭ قابىلدانۋىنا ۇلەس قوستىم.

– قازىر رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر ۇيىمىن باسقارىپ ءجۇرسىز. مەملەكەت تاراپىنان اعا بۋىنعا جاسالىپ وتىرعان قامقورلىق كوڭىلدەرىڭىزدەن شىعا ما؟

– ءسوز جوق, كوڭىلىمىزدەن شىعادى. ويتكەنى ءار زاماننىڭ ءوز مۇمكىندىگى بار. وسى قىزمەتكە كەلگەنىمە التىنشى جىل تولماق. جاقىندا وتكەن ءVىىى سەزدە ەكىنشى كەزەڭگە سايلاندىم. توراعالىق ەتكەن 5 جىل ىشىندە تىندىرعان ەڭ ۇلكەن شا­رۋام دەپ «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭدى ايتا الامىن. بۇل رەسەيدە دە, قىرعىزستاندا دا, باسقا دا ەلدەردە قولدانىستا بار زاڭ. اۋەلى ۇكىمەتپەن كەلىسىپ, كەيىن پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆقا بارىپ, ەگجەي-تەگجەيلى بايانداپ, ودان سوڭ حالىقپەن, ارداگەرلەرمەن, زاڭگەرلەر­مەن قاراپ, «دۇنيەگە كەلتىردىك». تاجىك-اۋعان شەكاراسىنداعى قاقتىعىستارعا قاتىسقان, باسقا دا 7-8 باعىتتاعى ارداگەرلەرگە الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلدى. وسىنىڭ بارلىعى ارداگەرلەرگە جاسالىپ وتىرعان جاعداي. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, اتالعان زاڭدا «ارداگەر» مارتەبەسىن كىمنىڭ الا الاتىنىن بەكىتتىك.

– قازىرگى تاڭدا ارداگەرلەردى قان­داي ماسەلەلەر تولعاندىرادى؟

– ءومىر بولعان سوڭ ماسەلەلەر جالعاسا بەرەرى حاق. ونىڭ بارلىعى رەت-رەتىمەن قارا­لىپ, شەشىلەدى دەپ ويلايمىن. بۇگىن­دە وڭىرلەردە «ارداگەرلەر ءۇيىنىڭ» بول­­ماۋى الاڭداتادى. ارداگەرلەر ءبىر-بىرى­مەن كەزدەسىپ, باس قوساتىن ورىن­نىڭ بولۋى ماڭىزدى. قوعامدىق كەڭەس قۇرىل­عانىن بىلەمىز. وبلىستاعى كەڭەس­تەردىڭ باسشىلارىنىڭ كوبى – ارداگەرلەر. ارداگەر دەگەنىمىز – كۇنى كەشە ەل باسقارعان, لاۋازىمدى جۇمىستاردى ورىن­­داعان جاۋاپتى ادامدار. كەزدەسۋ­لەر­دە ولار مۇمكىندىكتەردى, قانداي ىقپال جاساي الاتىندارىن, ءوز ويلارىن ورتاعا سالادى. تۇركىستان مەن ماڭعىس­تاۋ وبلىستارىندا باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىر­عاندا بۇل ماسەلە جولعا قويىلعان.

بەس جىلدىڭ ىشىندە قولعا العان تاعى ءبىر ۇلكەن شارۋا – «دانەكەر» جوباسى. بۇرىن زاڭ سالاسىندا قىزمەت ەتكەن تاجىريبەلى, بەدەلدى ارداگەرلەر جانجالدى سوتقا جەت­كىزبەي شەشۋ, تاتۋلاستىرۋمەن اينا­لىسادى. بۇل جوبا بويىنشا جامبىل وب­لىسى جاقسى ناتيجە كورسەتىپ كەلەدى. وسى جوبانىڭ ناتيجەسىندە, بىرنەشە جۇزدەگەن ماسەلە سوتقا جەتپەي شەشىلدى. بۇل جۇمىستى جەڭىلدەتكەنىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ قارىم-قاتىناسىنا دا وڭ ىقپال ەتەدى.

– قازاقستانداعى بيلىك ساباقتاس­تىعى تۋرالى پىكىرىڭىز قانداي؟ وسى رەتتە قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى بايلانىستارى تۋرالى ويىڭىزدى ورتاعا سالساڭىز.

– مەن ەلباسىنىڭ كورەگەندىگىنە, كوسەمدىگىنە, شەشەندىگىنە سان رەت كۋا بولعانىمدى قاشان دا ايتىپ جۇرەمىن. اسا قيىن جاعدايدا جول تاۋىپ كەتەتى­نى­نە تاڭ قالاتىنمىن. دۇنيە جۇزىندەگى الپاۋىت ەلدەر مەن اينالامىز­داعى مەملەكەتتەردىڭ ءتۇرلى ساياساتتارىنا قاراماستان جۇيەلى قارىم-قاتىناس قۇرا بىلدىك. تمد ەلدەرىندە قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىگىنە جەتكەن باسشى جوق. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا باسشىلىق قىزمەتتە جۇمىس ىستەۋ ونىڭ ءبىلىمى, تاجىريبەسىنىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتەدى. ەلباسىنىڭ وسىنداي ءبىلىمدى, بەدەلدى ازاماتتى وزىنەن كەيىنگى پرەزيدەنت رەتىندە ۇسىنۋى ساباق­تاستىقتىڭ ەڭ جاقسى ۇلگىسى دەپ ساناي­مىن. قازىر ەكونوميكا, ساياسات تۇر­عىسىنان دا بۇرىن قالىپتاسقان جۇيەنى جالعاستىرىپ جاتىرمىز. ەلىمىز­دىڭ بولا­شاعى الدا. ەندى 5 جىلدان سوڭ جاع­دايىمىز بۇرىنعىدان دا جاقسارا تۇسەتىنىنە ەش كۇمان جوق.

– قازىرگى جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ حالقى­مىز ءۇشىن وڭ مەن تەرىسى تۋرالى قانداي ويداسىز؟

– ەكونوميكانىڭ دامۋىنان قالاي قالماۋىمىز كەرەك دەسەم, جاھاندانۋ ماسەلەسىندە دە ارتتا قالۋعا بولمايدى دەپ سانايمىن. ودان ەشكىم قۇتىلا المايدى, ول بىزگە كەرەك دۇنيە. ق.توقاەۆ «تاۋەل­سىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ما­قا­لاسىندا جاھاندانۋ ۇعىمىن ەل مەن ەلدىڭ اراسىنداعى ينتەگراتسيا دەپ تۇسىندىرەدى. جاھاندانۋدىڭ بەيبىت­شىلىكتى ساقتاۋدا ماڭىزى زور. ودان بولەك, ەلدەر اراسىنداعى قاتىناس بەكي ءتۇسۋى ءۇشىن ءتىلدى مەڭگەرۋ كەرەك. الەمدەگى وزىق مادەنيەتكە بەت بۇرماي بولمايدى. دەسە دە, پرەزيدەنت تە, باسقا دا قايراتكەرلەر ايتىپ جۇرگەندەي, ءۇش ماسەلەگە ساق بولۋ كەرەك. ەڭ ءبىرىنشىسى – تاريح. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى تاريحقا تاۋەلسىز كوزقاراس كەرەك دەيدى. تاريحتى بۇرمالاۋعا بولمايدى. ەكىنشى ماسەلە – ءتىل. اعىلشىن, قىتاي, باسقا دا تىلدەردى ءبىلۋىمىز كەرەك. ورىسشانى ونسىز دا وقىپ جاتىرمىز. دەگەنمەن ەل بولۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىل – ەڭ باستى ماسەلە. ءتىل جوق جەردە ەل بولمايدى. ودان كەيىن ۇلتتىق مادەنيەتتى كوزىمىزدىڭ قارا­شى­عىن­داي ساقتاۋىمىز كەرەك. ۇلت­تىق مادە­نيەتىمىزدى قورعاماساق, تامىرىمىز تەرەڭ­گە كەتپەيدى. جاھاندانۋ جاع­دايىندا وسى ءۇش ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەرۋىمىز كەرەك.

ءالى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى تولىققاندى پايدالانا الماي ءجۇرمىز. قازاق ءتىلىن ساقتاۋ ءۇشىن باسقا ءتىلدى قۇرتۋ كەرەك دەگەننەن اۋلاقپىن. بارلىق جەر­دە ادام الدىمەن ءوزىن سىيلاۋى كەرەك. ءوزىن سىيلاۋ ءۇشىن الدىمەن ادام ءوز ءتىلىن ءبىلۋى ءتيىس. قانشا جاقسى سويلەسەك تە, ورىس نە اعىلشىن بولىپ كەتۋ مۇمكىن ەمەس. 2-3 جىل اقش-تا وقىپ اعىلشىنشا, رەسەيدە قىزمەتتە ءجۇرىپ ورىسشا ۇيرەنگەن ادامنىڭ قازاقتاردىڭ ورتاسىندا قازاقشا ۇيرەنە الماۋى ماسقارا.

– تاۋەلسىز ەلدىڭ ەرتەڭى – بۇگىنگى جاس­­تار جايلى كوزقاراسىڭىزدى بىلسەك.

– قازىرگى زاماننىڭ جاستارى بىزدەر­گە قاراعاندا الدەقايدا ساۋاتتى ەكەنىن مو­يىنداۋىمىز كەرەك. بۇعان قۋانامىز دا. جاھاندانۋ داۋىرىندەگى جاستاردا دامۋ بار. سپورتقا دەن قوياتىندار قاتارى ارتۋدا. قازاقستاندىق سپورت تا ىلگەرىلەۋدە. جۇمىس ىستەۋ قابىلەتى الەمدىك دارەجەدەگى نارىقتىق ەكونوميكاعا بەيىمدەلگەن ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. تىلگە دەگەن كوزقاراس قىن­جىل­تاتىنىن جاسىرمايمىن. شەتەل­دە وقىعاندار تىلگە, مادەنيەتكە دەن قوي­مايدى. ال ەڭ جامانى – كىتاپ وقى­مايد­ى. كەزىندە اۋىل كىتاپحاناسىنا ءجيى بارا­تىنبىز, كىتاپتاردى تاۋىسىپ وقي­تىن­بىز. قازىر كوبى سالالىق, كاسىبي ادەبيەت وقۋمەن شەكتەلەدى. ال حالىقتىڭ مادەنيەتى, تۇرمىسىنان حابار بەرەتىن كىتاپ­تار ەلەۋسىز قالادى. ەلىمىزدىڭ مادە­نيەتىنە, تاريحىنا قاتىستى اقپارات ىزدە­مەيدى. ءتىل ماسەلەسىنىڭ تۋىنداۋى قولعا الىنعان شارالار ناتيجەسىزدىگىنەن. بۇعان تەك جاستار ەمەس, اتا-انا, قوعام دا كىنالى. تىلگە قىزى­عۋ­شى­لىق, سونى تۋعى­زاتىن جۇيەلى جۇ­مىس بولۋى كەرەك. كوپ جۇمىس تەك قاعاز جۇزىندە عانا «ورىندالىپ جاتادى». الايدا قازىرگى جاستار ساۋاتتى, تالاپ­تى. كوپتەگەن جاسىمىز جاۋاپتى جۇمىس­تاردى الىپ ءجۇر. مەن جاستارعا ساتتىلىك, قاشان دا بيىكتەن كورىنۋىن تىلەيمىن!

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن 

سۆەتلانا عالىمجانقىزى