بار عۇمىرىن ەڭبەككە ارناعان, تۋعان جەرىن تۇلەتۋگە اتسالىسىپ, ەل قامىن ويلاعان قانشاما ابزال ازامات بار. ونداعان جىل قىزۋ ەڭبەكتىڭ كورىگىندە شىڭدالعان سول ساڭلاقتار «بەينەت قىل دا, مىندەت قىل» دەگەن ەمەس. توردە وتىرىپ الماي, ءالى دە ەل-جۇرتىنا قىزمەت ەتىپ كەلەدى. مەن بۇگىن وسىنداي اعالاردىڭ ءبىرى – سىر ەلىنە سىيى ارتقان سەرىك ءابىش ۇلى دۇيسەنباەۆ تۋرالى ايتقىم كەلەدى.
سەرىك اعا شيەلى ءوڭىرىنىڭ اقمايا اۋىلىندا دۇنيە كەلگەن. ورتا مەكتەپتەن سوڭ جامبىل جەڭىل جانە تاماق ونەركاسىبى تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىن ينجەنەر-مەحانيك ماماندىعى بويىنشا بىتىرەدى. ەڭبەككە ارالاسقاننان كەيىن قاجەتتى ماماندىقتاردى يگەرۋگە تۋرا كەلەدى دە ەكىنشى رەت قىزىلوردا گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قارجىگەر ماماندىعىن الادى. سول كەزەڭدەردە, قىزىلورداداعى ۇلكەن ءارى ماڭىزدى ءوندىرىس ورنىنىڭ ءبىرى نان كومبيناتى بولاتىن. ەڭبەك جولى دا ماماندىعىنا سايكەس كەلەدى. قىزىلوردا نان ونىمدەرى وندىرىستىك بىرلەستىگىندە باستالعان باسپالداق, قاتارداعى قىزمەتكەردەن مەكەمە ديرەكتورلىعىنا دەيىن اپارادى.
قالا ءومىرىنىڭ كۇن سايىنعى ىرىس-نەسىبەسى سانالاتىن كومبيناتتا بەس جۇزگە جۋىق ادام ءۇش اۋىسىمدا جۇمىس ىستەيتىن. ول كەزدە جەكە ناۋبايحانا دەگەن اتىمەن جوق. مەنىڭ بىلۋىمشە, قالادا مۇنان باسقا «مەمەلەكەت ىشىندەگى مەملەكەت» اتالعان تەمىر جول بويىندا عانا ناۋبايحانا بولدى. ەگەر كومبيناتتىڭ جۇمىسى جارتى ساعاتقا توقتاسا, تاڭەرتەڭ دۇكەندەرگە نان تۇسپەي قالادى. مۇنداي جاعدايدا دۇكەندەردە كەزەك پايدا بولىپ, ونىڭ دابىلى ارتىنشا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ كەڭسەسىنەن ءبىر-اق شىعادى. بۇل «اپات» دەپ سانالاتىن ەدى.
جيىرما جىل كومبيناتتى باسقارىپ تۇرعاندا بىردە-ءبىر رەت كەمشىلىك ورىن الماپتى. ەڭبەكتىڭ قىزىعى مەن شىجىعى بولادى دەگەن راس. الپىسىنشى جىلدارى سالىنعان كومبيناتتىڭ قوندىرعىلارى توزعان, پەشتەردىڭ كەيبىرىن جاڭالاساڭ, ەكىنشىسى ىستەن شىعىپ جاتادى. وسىندايدا ىستەن شىققان پەشتەردىڭ كۇيەسىن قولمەن كوسەپ, جۇمىسشىلارمەن بىرگە تاڭ اتقانشا كومبيناتتىڭ ىشىندە جۇرەتىن كەزدەر دە بولدى.
جانى تازا, جاقسىلىق ىستەۋگە جاقىن جۇرەتىن سەرىك اعانىڭ ادامگەرشىلىگى مەن ازاماتتىعى, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى, جاڭاشىلدىعى جايلى ەل اۋزىندا ايتىلىپ ءجۇر. كوپتىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن ءبىر وقيعاسىن ءبىز دە بىلەمىز.
اركىم وزىنە قاجەتىن ارقالاي وتەيدى. ءبىرى ادال, بالكىم ءبىرى وڭاي جولمەن. سەرىك اعا ديرەكتورلىققا كەلگەندە, ماسەلەنىڭ ءبىرى نان ۇرلىعى بولىپتى. تۇنىمەن ءتۇتىن جۇتىپ, ماڭدايىنىڭ تەرى كوزىنە قۇيىلعان جۇمىسشىلار ازاندا بالا-شاعاسىنا ءبىر-ەكى بولكە نان الىپ كەتكىسى كەلەدى. كورسەتىپ الۋعا بولمايدى, قويىنعا تىعىپ الادى. دەگەنمەن تەكسەرۋشى ورگاندار بار. ولاردى سوتسياليستىك مەنشىكتى ۇرلاۋشىلارمەن كۇرەس ءبولىمى دەپ اتايدى. ورگان انىقتاسا, ابىرويسىزدىق بىلاي تۇرسىن, مەنشىككە قول سۇققانى ءۇشىن قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. مىنە, وسىدان كەلىپ, جۇمىسشىعا ىڭعايلى جاعداي تۋدىرۋ ءۇشىن كومبيناتتىڭ ءوز ەسەبىنە قارايتىن «ىستىق نان» دەپ اتالاتىن دۇكەن اشتى. اۋىسىمنان شىققان جۇمىسشىلار سول دۇكەننەن كەرەگىنشە نان الادى. نان باعاسى – 24 تيىن, ارزان ءارى اقشا جالاقىدان ۇستالادى. ديرەكتوردىڭ بۇل يدەياسى بارشا جۇرتقا ۇنادى, ۇرلىق تا جوق, جۇمىسشى دا توق. تەكسەرۋشىلەر دا ازايدى, قولىنا نان ۇستاپ بارا جاتقانداردىڭ ءجۇزى جارقىن. «ىستىق نان» دۇكەنى سالىنعاننان كەيىن كومبيناتتىڭ اۋلاسىنان دا نان ءيىسى بۇرقىراپ تۇراتىن بولدى.
شىن مانىندە, سول كەزەڭدە مۇنداي جاعداي تاڭسىق جاعداي ەدى. مۇمكىن بۇل ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ تەپە-تەڭدىگىن جاساۋ اكسيوماسىنىڭ باسى بولدى ما ەكەن؟
1991 جىلى ەلىمىز ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. جاسىراتىنى جوق, سول كەزەڭنىڭ تاريحىنا ەلدىڭ ىدىراۋى مەن قايتا قۇرىلۋى, فورماتسيالىق اۋىسۋلاردىڭ قيىندىعى جونىندە جازىلعان ەدى. حالىقتى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ الىپپەسىنە الىپ كەلۋ, «اركىمنىڭ ءوز ەڭبەگى» قاعيداسىن ورناتۋ جانە ونى تەز ارادا جۇزەگە اسىرۋدا الاساپىران كەزەڭدەردىڭ بولعانىن بىلەمىز. 1996 جىلى نارىق قىسپاعىنا تۇسكەن مەكەمەلەر مەن شارۋاشىلىقتاردى تىعىرىقتان الىپ شىعۋ ءۇشىن وبلىستىڭ سول كەزدەگى اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن «ەل ىرىسى» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورنى قۇرىلدى. كاسىپورىندى زامان تالابىنا ساي جۇرگىزەتىن مامان رەتىندە سەرىك دۇيسەنباەۆ تاڭداپ الىندى. بارلىق مەكەمە جۇمىسشىلارىنا ايلىق جالاقى بەرە المايتىن, سالىق قارىزىن تولەي المايتىن حالگە جەتكەن. سوندىقتان ولار وزدەرىنىڭ تەڭگەرىمىندەگى تەحنيكا مەن باسقا دا م ۇلىكتەرىن «ەل ىرىسىنىڭ» قويماسىنا قۇيعان. س.دۇيسەنباەۆ باسقاراتىن مەكەمە وسى زاتتاردى اقشاعا اينالدىرىپ, ەل قاجەتىنە جۇمسادى.
2002 جىلى قالا باسشىلىعى بىلىكتى, تاجىريبەلى ينجەنەر مامانعا ازىپ-توزۋعا اينالعان اۋدانارالىق جىلۋ ورتالىعى اكتسيونەرلىك قوعامىن باسقارۋدى تاپسىردى. ءوزى دە, وزگە دە 2003 جىلى ەڭ قاتال قىستىڭ كەلەتىنىن بىلمەدى. تەك ءتورت اۋىسىممەن جۇمىس ىستەيتىن مەكەمەنىڭ قيىن جاعدايىن سارالاي ءبىلدى. 180 جۇمىسشىنىڭ ەڭبەكاقىسى ەمەس, ءبۇتىن ءبىر قالا تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىن ويلاپ, ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنان جىلۋ ورتالىعىنىڭ قوندىرعىلارىنا قوسالقى بولشەكتەردى ءوزى ىزدەپ كەتكەن. ءوزىنىڭ ارتىعىن ساتىپ, وزگەدەن الىپ, ديرەكتورلىعىن ساۋداگەرلىككە ايىرباستاعانداي جول شەگىپ ءجۇرىپ, جىلۋ ورتالىعىن جاڭا ماۋسىمعا دايىنداعان ەدى.
الداعى ون جىلىن تاعى دا ءوندىرىس پەن شارۋاشىلىققا, اۋىل اكىمدىگىنە ارناپ بارىپ, 2013 جىلى قالالىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار ءبولىمىنىڭ باسشىسى بولدى. كەتپەن مەن كۇرەكتى الەۋمەتتىك سالاعا ايىرباستادى. وندىرىستەن كەتتى دەمەسەڭىز, ءبارى ءبىر حالىقتىڭ مۇقتاجدىعىنا ەڭبەك ەتتى.
اتى ايتىپ تۇرعانداي, قالالىقتاردى جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن ىزدەپ تابۋمەن جۇيەلى اينالىستى. ءوز قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە, اقساقالدار مەن مۇگەدەك جانداردىڭ, انالاردىڭ مەملەكەتتەن الاتىن جاردەماقىلارىنىڭ تولەنۋىنە, ومىرلىك قيىن جاعدايدا قالعان تومەن وتباسىلارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋگە قىزمەت ەتتى.
2018 جىلى ايماق باسشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆ شاقىرىپ, يىعىنا ۇلكەن جۇك ارتىپ, سەنىم ءبىلدىردى. ول وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسى توراعاسى قىزمەتى ەدى. بويىندا قازاقتىڭ ءدىلى مەن ءداستۇرى تۇنىپ تۇرعان, ءسوز ساپتاۋى بولەك, 1993 جىلعى جۇتتا وڭىرگە ۇكىمەت باسشىسىن شاقىرىپ, توتەنشە جاعدايعا ارنالعان قوردان قازاقستانداعى 5 وبلىسقا قارالعان ماتەريالدىق, تەحنيكالىق رەسۋرستاردىڭ 80 پايىزىن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەنشىسىنە بۇيىرتقان, «ارال اپات ايماعىندا تۇراتىن حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداتۋعا تىكەلەي مۇرىندىق بولعان سەيىلبەك شاۋحامانوۆتان كەيىن, وبلىس ارداگەرلەرىنىڭ كوشىن باستاۋ, امانات پەن زور جاۋاپكەرشىلىك ەدى.
ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ ءبىر ەڭبەگىندە «بىزدە ارداگەرلەردىڭ رەسپۋبليكالىق كەڭەسى بار, ول – جاندى, جىگەرلى ۇيىمداردىڭ ءبىرى. مەملەكەتىمىزدىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرىنىڭ بارىنە ءۇن قوسىپ, بەلسەندىلىك تانىتۋدا», دەپ باعالاعان بولاتىن. بۇل ءسوز ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ قوعام الدىنداعى ماڭىزدىلىعىن ايقىندايدى.
وبلىستاعى 74 مىڭعا جۋىق ارداگەردىڭ باسىن قوسىپ, سولارعا جاعداي تۋعىزۋعا جاۋاپتى ورىنداردى جۇمىلدىرىپ, حالىق قاجەتىنە دە ءۇن قوسىپ وتىرعان, ىرگەلى ۇيىمدى باسقارتۋ سەرىك دۇيسەنباەۆتىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنە, ازاماتتىعىنا ارتىلعان سەنىم ەدى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ءوز سوزىندە, ء«بىز ء«تيىمدى مەملەكەت» پرينتسيپىنە باسىمدىلىق بەرىپ وتىرمىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا ساياسي, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە نازار اۋدارىپ وتىرمىز», دەدى. ەندەشە, اشىقتىق پەن ادىلدىك – قازىرگى كۇننىڭ باستى تالابى. بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى بايلانىستىڭ دانەكەرى, بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمدى پايدالانۋعا, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ساپاسىنا, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستە وڭ ىقپالىن تيگىزەتىن قوعامدىق كەڭەس جۇمىسىنىڭ جاندانۋى دەر ەدىك. سەرىك دۇيسەنباەۆ تا قوعامنان تىس كەتكەن ەمەس, قالالىق قوعامدىق كەڭەس توراعاسى, وبلىستىق قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەسى. ءالى دە حالىق پەن بيلىكتىڭ ورتاسىنداعى ديالوگتار تورىندە وتىر. «وتكەن كۇندەر – تاريح, بولاشاق – ءۇمىت» دەگەندەي, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 30 جىل تولىپ وتىر. وتىز جىل – ءبىر ازاماتتىڭ عۇمىرى, ەڭبەك جولى, بولاشاققا جول سالار ءىزى. سەرىك ءابىش ۇلى ەل تاۋەلسىزدىگىن العان كەزەڭدە, قىرىقتىڭ قىرقاسىندا شىققان, ناعىز تولىسقان شاعى ەدى. وتىز جىل ەلىمەن بىرگە ات ۇستىندە ءجۇرىپ, اۋىزدىقپەن الىسقانى, جاڭاشا مەملەكەت قۇرۋدا ەڭبەگىنىڭ سىڭگەنىن ماقتانىش ەتەدى. ەركىن ەلدىڭ دەربەس شاڭىراق كوتەرۋ قۋانىشىن ءوز كوزىمەن كورگەن الدىڭعى بۋىن بولماسا, كەيىنگى جاستار وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنداعى تاريحي وقيعالاردىڭ تەرەڭىنە بويلاپ, ءمانىن جەتە تۇسىنە بەرمەيدى. تاۋەلسىزدىككە تاعدىردىڭ بەرە سالعان سىيى رەتىندە قارايدى. بىراق تاۋەلسىزدىكتى الۋ بار دا, ونى قالىپتاستىرۋ مۇلدە بولەك دۇنيە ەدى. قاجىرلى ەڭبەك پەن قايتپاس مىنەز عانا بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزىپ وتىر.
ءيا, ەڭبەگى ەلەندى, ماراپات تورىنەن كورىنە ءبىلدى. «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن, «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. قىزىلوردا قالاسىنىڭ جانە شيەلى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۇرپاعىن ءوسىردى. زايىبى سارسەنكۇل حاميتقىزى ەكەۋى ءۇش قىز, ءبىر ۇل تاربيەلەپ ءوسىرىپ, ولاردان نەمەرە ءسۇيىپ, اتا-اجە اتانىپ وتىر.
اقمارال ءالنازاروۆا,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى