«قايىرلى بولسىن سىزدەرگە, مەنەن قالعان مىناۋ ەدىل جۇرت...» قازتۋعان جىراۋدىڭ «الاڭ دا الاڭ, الاڭ جۇرت» دەپ باستالاتىن وسى تولعاۋىنىڭ تاقىرىبىن «قايران ەدىل» ەكەن دەپ ويلاپ كەلدىك. ەلدىڭ جادىندا ساقتالىپ, وسى زامانعا جەتكەن ءسوز – حV عاسىردا تۋعان ەڭ كونە تولعاۋلاردىڭ ءبىرى. اشەيىن تولعاۋ دەۋگە كەلمەيتىن ۇلى تۋىندى دەسە جاراسادى. ەل ايىرىلعان الماعايىپ كەزەڭنىڭ بەينەسىن كەيىپتەگەن شىعارما جەرىن تاستاي كوشكەن جۇرتتىڭ زارىن دا, زاڭعارلىعىن دا اڭعارتادى.
ازا بويى قازا بولىپ بارا جاتسا دا, اسقان ءبىر اسقاقتىقپەن جىرلايدى عوي قيماستىقتىڭ ءوزىن. كەمەل ۇلتتىڭ بالاسىنىڭ اۋزىنان شىعاتىن ءسوز, بىلگەنگە. باسقاسىن ايتپاعاندا, جىرداعى كىسى اتتارىنىڭ ءوزى جەكە توقتالىپ, ارنايى زەرتتەپ جازاتىن تاقىرىپ دەۋگە تۇرارلىق. اقىلمەن بىلگەنگە ارقاعا ما, سىرعا ما كوشپەسە بولمايتىنىنا انىق كوزى جەتكەن, بىراق, بالەن اتادان بەرى كىندىگىنەن بايلانعان قونىسىنا قيماي-قيماي قارايلاۋمەن, اقىرى كوشۋدى ۇيعارىپ, ۇزاڭقىراپ بارا جاتىپ كەرى بۇرىلىپ, اتاقونىسىنا سوڭعى رەت ءبىر قاراپ الىپ, كوز ۇشىنا دەيىن كەتىپ قالعان كوشكە قايتا شاپقان قازتۋعان ءبۇتىن قازاقتىڭ ءوزى دەسە بولادى. ەداۋىر جەر قارا ءۇزىپ كەتكەن كوشتى قۋىپ جەتەم دەپ اتىنىڭ باسىن جىبەرىپ, اۋاعا جاسىن جۇتقىزىپ جىلاپ بارا جاتىپ ايتقان ءسوزى: «قايىرلى بولسىن سىزدەرگە!». كىم قالاي تۇسىنەدى مۇنى؟ «ازاۋلىنىڭ ىستانبۇلدان نەسى كەم» دەگەن ۇلتتىڭ سول كەزدەگى رۋحى مەن تابيعاتىن ايگىلەمەي مە؟
قازتۋعاننىڭ وسى «قايران ەدىلى» مەن اسان قايعىنىڭ «قىرىندا كيىك جايلاعان» تولعاۋىنىڭ اراسىندا تاريحي بايلانىس بار ما, جوق پا, بىلە بەرمەيمىز. «ەدىل دەگەن قيانعا, ەڭكەيىپ كەلدىڭ تار جەرگە, مۇندا كەڭەس قىلمادىڭ» دەمەي مە اسان قايعى؟ كەڭەس قىلماعانى – تۇراقتاپ وتىرماعانى. سوعان قاراعاندا ەكەۋىنىڭ وقيعاسى ءبىر بولعانعا ۇقسايدى. ەكەۋىندە دە ەدىلدى تاستاپ كەتىپ تۇر عوي. ايتپاعىمىز بۇل دا ەمەس. ايتپاعىمىز – قازاق ۇرانى مەن زارىنا اينالعان جىر-تولعاۋدىڭ ءبارى اتامەكەن, جەرىمەن بايلانىستى. تۇپتەپ كەلىپ جىبەرگەندە تاريحىنىڭ ءوزى وسى جىرلاردا تۇرعانىن ايتارعا كەرەك.
«اسپاندا كوك ءتəڭىرى, تومەندە قارا جەر جارالعاندا, ەكەۋىنىڭ اراسىندا ادام بالاسى جارالعان». تۇرىكتەن تارايتىن قازاق حالقىنىڭ تاريحى باستاۋ الاتىن ۇلى كۇلتەگىن جازۋىنىڭ دا نەگىزى جەردە جاتىر... «بۇلدىراپ ارتتا قالىپ بۇلاڭ جاس تا, ايىقپاي تۇرىپ الدى تۇمان – باستا. اسپاندا – كوك ءتاڭىرى, جەردە – حالىق, دۇنيەدەن تۇك سەزبەدىم بۇدان باسقا» (سەرىك اقسۇڭقار ۇلى). بۇل – بۇگىنگى قازاق جىرى. ءپىل ساۋىرلى قارا جەردى ايتپاي كەتپەيدى. ابىلاي حان بۇقار جىراۋدان بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولى قايسى دەگەندە جىراۋ «حالىقتى جيدەلىبايسىنعا كوشىر» دەگەنى ايتىلادى. «جيدەلىبايسىن جەرىندە». «الپامىس» جىرىنىڭ ءالھامى وسىلاي باستالادى. مەكەگە بارىپ كەلگەن ۇلكەن ءبىر اتامىز «كوك پەن جەردىڭ بالاسى بوپ قالام» دەپتى. قىسقاسى, جەر – قازاقتىڭ ىشىنە ءتۇسىپ, پسيحولوگياسىنا اينالىپ كەتكەن ەڭ قاسيەتتى ۇعىم. بايىرعى تىلدىك قولدانىسىندا الەم دەمەي, جەر-كوك, جەر بەتى اتاعان. سوندىقتان «مەن جەردە ءومىر سۇرمەيمىن, جەر مەندە ءومىر سۇرەدى» دەگەن ميراس اساننىڭ سوزىنە وسقىرىنا قاراۋدىڭ ءجونى جوق.
الىسقا بارماي-اق, قازىرگى قازاق ءانۇرانىن السا دا جەتكىلىكتى. ءشامشى ايتادى عوي. «ەلۋ توعىزىنشى جىلى قازاقتار: «ورىستار ءبىزدىڭ جەرىمىزدى الىپ قويايىن دەپ جاتىر. تەرىستىكتەگى بەس ءوڭىردى تسەليننىي كراي ەتىپ, رەسەيدىڭ قاراماعىنا قوسىپ الماقشى» دەگەن سوڭ, ەلگە پاتريوتتىق ۇران تاستاۋ ءۇشىن ۇران ءان جازدىم» دەيدى ۇلى ءشامشى. جازعانىنىڭ ۇران ءان ء(انۇران) ەكەنىن ءوزى ايتىپ تۇر. «ونىڭ ءسوزىن جازعان قازاقتىڭ وتە تالانتتى اقىنى جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ. راديودان جىگىتتەرگە كۇنىنە ەكى-ءۇش مارتە بەرگىزىپ قويامىز» دەپ جالعاستىرادى. سوندا قازىرگى قازاق ءانۇرانىنىڭ ءوزى جەرگە بايلانىستى تۋعان بولادى.
جىرمەن جەتكەن تاريح مۇنىمەن دە شەكتەلىپ قالمايدى. «ەدىل ءۇشىن ەگەستىك, تەپتەر ءۇشىن تەبىستىك. جايىق ءۇشىن جانداستىق, قيعاش ءۇشىن قىرىلدىق, تەڭدىكتى, مالدى بەرمەدىك» دەيتىن ماحامبەت ءسوزىنىڭ بەتىن اشىپ, سىرىنا ۇڭىلگەندە, ۇلان-عايىر كەڭىستىككە تاپ بولاسىز. «قيعاش ءۇشىن قىرىلسا, تەڭدىك پەن مال ءۇشىن» ەكەن. مۇنداعى تەڭدىك ءسوزىنىڭ ماعىناسى – ەركىندىك پەن ازاتتىق, مال-جان – ەل مەن جەردىڭ داۋلەتى, ىرىس پەن نەسىبە. ۇلەسىڭدەگى جەر بەتىندە ۇلت بولىپ ۇيىسارعا, جۇرت بولىپ قوعامداسارعا وسى ەكەۋى دە كەرەك. دەمەك ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ ەلدىك ۇرانى باستاۋىن بابا تانىمنان العانىن بايقاۋ قيىن ەمەس: «جەر, جەر جانە جەر! ويتكەنى جەرسىز وتان جوق! جەرسىز ادام جوق! جەرسىز مەملەكەت بولمايدى!», دەدى الاش ارىسى.
ادەبيەتتىڭ عالاماتى دا سول, جىر تىلىندە كەستەلەنگەن ەكى اۋىز ءسوزدىڭ استارىندا الەم اۋناپ, زاماندار الماسىپ جاتادى. وسى تۇستا قازاق تاريحىندا ايتپاي كەتۋگە بولمايتىن ەكى تۋىندىنى ەرەكشە اتار ەدىك. جوعارىدا كەلتىرگەن قازتۋعان جىراۋدىڭ «قايران ەدىلى» ءوز الدىنا ۇلىس بولعان قازاق ورداسىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ باسىنداعى تولعاۋ بولسا, سول ۇلى حاندىقتىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعىنان ويسىراي جەڭىلگەن وتپەلى كەزەڭىنىڭ ازالى كۇيىن شەرتەتىن ءبىر شىعارما – «ەلىم-اي» زارى.
بۇرىن حالىق ءانى رەتىندە ايتىلىپ جۇرگەن ەلدىڭ زارى كەيىندە قوجابەرگەن جىراۋدىكى دەلىنىپ ءجۇر. جوڭعار شاپقىنشىلىعىنان بوسىپ كەتكەن جۇرتتىڭ زار-نالاسى. اننەن گورى ازاعا كەلەدى. زامانانىڭ اششى زارى. جانە ءبىر عاجابى, مۇنداي تۋىندىلاردى كوپشىلىك ءومىرى ەسىنەن شىعارمايدى. قاي ۋاقىتتا, قانداي وقيعاعا بايلانىستى تۋعانىن دا ۇمىتپايدى. تۋرا وسى سياقتى تاعى ءبىر تولعاعى جەتكەن زاردان تۋعان شىعارما – «سامالتاۋ» ءانى. «اتتى ەمەسپىز, جاياۋمىز, جاياۋدان دا باياۋمىز. ون بەس كۇندەي جۇرگەندە, ومسكىگە تاياۋمىز» دەلىنەتىن. بۇل «ەلىم-اي» مەن «سامالتاۋدىڭ» زارى دا جەردەن باستالادى. ءبىرى قاراتاۋدان قۇلاسا, كەلەسىسى سامالتاۋىن اڭسايدى. ەڭ باستىسى, ەكى تۋىندى قازاق تاريحىنداعى ەكى ءداۋىردىڭ تاريحىنان سىر شەرتەتىندىگى. ءبىرى – جوڭعار شاپقىنشىلىعى, ەكىنشىسى ورىس وتارشىلدىعى تۇسىنداعى زاماننىڭ زاپىرانى, جىر تىلىندە قالعان. ال قازتۋعان جىرىمەن سالىستىرسا, بۇلاردىڭ تابيعاتىنداعى رۋح پەن مىنەز تۋرالى ءسوز – بولەك اڭگىمە.