ءتۇسىم تومەن, ساپا جوعارى

2012 جانە 2019 جىلدارى وبلىس نەبارى 2,2-2,3 ملن توننا ءونىم العان. سول جىلدارى ءار گەكتارعا 6,1 تسەنتنەر­دەن استىق بەرگەن ەدى. ديقان­داردىڭ كوبى بيىلعى الاپات قۇر­عاق­شىلىقتان كەيىن دە استىق شىعىمى تومەن بولادى, ءونىم كولەمى ءارى كەتسە, 2,6 ملن تون­نادان اسپايدى دەپ بول­جا­عان. الايدا كۇزگى جيىن-تەرى­ن جۇ­مىس­تارىنىڭ ناتيجەسى بۇدان الدەقايدا جوعارى بولىپ شىقتى.

– 2,9 ملن توننا استىق الدىق. سوڭعى 10 جىلدىڭ كولەمىمەن ولشەيتىن بولساق, بۇدان دا از ءونىم العان كەزدەرىمىز بول­عان. بيىل القاپتىڭ ءار گەكتارى ورتا­شا شامامەن 7,2 تسەنتنەردەن بەر­­دى. ەڭ جوعارعى كورسەتكىش­كە گەك­­تارىنا 12,3 تسەنتنەر اس­تىق العان ۇزىنكول اۋدانى قول جەت­­كىزىپ وتىر. ودان كەيىن تۇر­­عان سارىكول, مەڭدى­قارا اۋدان­­دارىندا دا ءار گەكتار 11,5 – 11,6 تسەنتنەردەن ءونىم بەردى, – دەدى وبلىستىق اۋىل شا­رۋا­­­شى­لىعى باسقارماسى باس­شىسى­نىڭ ورىنباسارى سەمباي ساعىندىقوۆ.

بۇل اۋداندار توپىراعىنىڭ قۇنارى مول سولتۇستىك بەتتە جاتىر. بيىلعى قۋاڭشىلىق وڭ­تۇستىك اۋداندارعا اۋىر ءتيدى. ماسەلەن, اۋليەكول اۋدا­نى ءار گەكتار القاپتان 4 تسەنت­­نەر­دەن عانا ءونىم الدى. ناۋىر­زىم اۋدانىنداعى شاعىن شارۋا­شىلىقتاردىڭ كوبى كوك­تەمدە سەپكەن تۇقىمىن اقتاي ال­مادى. الايدا ءونىم از بول­عانى­مەن, بيىل وبلىستا اس­تىق­تىڭ ساپاسى جوعارى. اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, بيدايدىڭ قامىرلىلىعى – 27%. وبلىستىڭ وڭتۇستىك وڭىر­لەرىن­دە بيداي القابىنىڭ جار­تى­سى كۇيىپ كەتىپ, مىڭداعان گەك­تار جەرگە دىم شىقپاي قال­عان اۋداندار بار. سوعان قاراماس­تان, بيىلعى استىق ءوڭىردىڭ ۇن ونىمدەرى مەن مال ازىعى سياقتى قاجەتتەرىن تولىق وتەي الادى.

بيىل وبلىس قامباسىنا قۇ­يىل­عان بيدايدىڭ دەنى جوعارى­دا اتالعان سولتۇستىك اۋدان­دارعا تيەسىلى. وڭتۇستىكتەگى اۋدان­دار­مەن سالىستىرعاندا, بۇل وڭىر­­لەردەگى ەگىن القابى الدە­قاي­دا كەڭ, بيدايدىڭ ءتۇسىمى دە بىر­نەشە ەسە جوعارى. مىسا­لى, بيىل كوكتەمدە 8,7 مىڭ گەكتار ال­قاپقا ءدان سىڭىرگەن ۇزىن­كول اۋدا­نىن­داعى «ولجا رياج­سكوە» جشس گەكتارىنان 20 تسەنت­نەر ءونىم الىپ, كۇزگى جيىن-تەرىن جۇ­مىس­تارىن تابىستى اياقتاپ وتىر.

– بيىلعى جاز وتە اۋىر بولدى. ادەتتە جازى جاڭبىرلى بولىپ كەلەتىن ءبىزدىڭ اۋداننىڭ وزىنە دە كوكتەن ءبىر تامشى تامباي, اپتاپ ىستىق سوزىلىپ كەتتى. وسىدان كەيىن ءبىز دە كەيبىر القاپتارىمىزدى جو­عالتىپ الاتىن شىعارمىز دەپ ويلادىق. ويتكەنى ەگىن كوز ال­دى­مىزدا كۇيىپ بارا جاتتى. ەڭ سوڭ­عى ساتتە – شىلدەنىڭ 10-ىنا قا­راي مول جاڭبىر جاۋىپ, جاع­داي تۇزەلدى. بىرنەشە كۇن تو­لاس­سىز جاۋعان جاڭبىردان كە­يىن ماساق تولىسىپ ۇلگەردى. ءبىز­دىڭ شارۋاشىلىق بۇعان دەيىن جىل سايىن ءبىر گەكتاردان 30 تسەنتنەردەن ءونىم العان, بيىل بارعا قاناعات دەپ وتىرمىز. ناۋقان كەزىندە كۇن اشىق بولىپ, ەگىندى شاشاۋسىز جيناپ الدىق, – دەدى سەرىكتەستىكتىڭ وكىلى قانات ەرتىسباەۆ.

سولتۇستىك اۋداندارداعى شارۋا­شى­لىقتاردىڭ جاع­دايى جاقسى. ال وڭتۇستىك اۋداندار­داعى ديقاندار بيىل­عى ەگىن ءتۇسىمى تۋرالى اڭگىمە دە ايتقىسى كەلمەي­دى. ويت­كەنى كوڭىل كۇيلەرى جوق. ماسە­لەن, ناۋىرزىم اۋداندىق اۋىل شا­رۋا­­شىلىعى ءبولىمى­نىڭ باس­تىعى ەۆگەني ياروشەنكو­نىڭ ايتۋىنشا, بۇل وڭىردەگى شارۋا­شىلىقتار العان ءونىمنىڭ كولەمى ورتاشا العاندا ءبىر گەكتارعا 3,5 تسەنتنەردەن كەلەدى.

– كوكتەمدە 260 مىڭ گەكتار القاپقا جازعى ەگىن تۇقىمى سەبىلدى, ونىڭ 220 مىڭ گەكتارى – بيداي. بيىلعى الاپات اپتاپ ءبىزدى دە اياعان جوق. 21 مىڭ گەكتار القاپتى ەسەپتەن شىعاردىق. بۇل ەگىستىكتەردىڭ ءبارى كۇيىپ كەتتى, الاتىن ءدان قال­مادى. ادەتتە اۋا رايى قولايلى جىلدارى ءبىز ءار گەكتار القاپتان 6-7 تسەنتنەردەن ءونىم الاتىنبىز. بيىل جاعداي كۇردەلى. كوپتەگەن شارۋاشىلىقتىڭ فور­ۆاردتى قارىزى بار, ونى بەرۋ كەرەك. سوندىقتان قازىر­گى بيدايدىڭ باعاسىنا دا جەر­گىلىكتى ديقانداردىڭ كوڭىلى تولمايدى. ءبارى ءالى دە قىمباتتاپ قالار دەگەن ۇمىتتە وتىر, – دەدى ءبولىم باسشىسى.

ناۋىرزىمدىق ديقانداردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداعى شارۋاشى­لىقتاردىڭ جارتىسى كوكتەمدە سەپكەن تۇقىمىن عانا قايتارعان. ال جارتىسى ونى دا قايتارا الماعان.

– شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ناۋىرزىم وڭىرىندە ورتاشا ءونىم ءبىر گەكتاردان 2-3 تسەنتنەردەن ءارى اسپايدى. ءبىز ەسەپ بەرگەندە اسىرا كورسەتۋگە ءماجبۇر بولامىز. ويتكەنى از ءونىمدى ءوسىرىپ كورسەتپەسەڭ, بانكتەر تابىسىڭ تومەن دەپ نەسيە, ليزينگ بەرمەي قويادى. سوندىقتان ءبىز نەسيەلىك قابىلەتىمىزدى لايىقتى ەتىپ كورسەتۋ ءۇشىن وسىلايشا اسىرىپ كورسەتىپ, الداۋعا ءماجبۇرمىز, – دەدى ديقانداردىڭ ءبىرى.

بيىل قويمانىڭ ءبىر بۇرى­شىن عانا الىپ جاتقان ماردىمسىز ءونىمنىڭ باعاسى دا كوڭىل كونشىتپەيدى.

– ءبىز اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىنا نەگىزىنەن مەتالل قوسالقى بولشەكتەر مەن مايلاۋ ماتەريالدارىن, ديزەلدى وتىن پايدالانامىز. بۇلاردىڭ باعاسى بيىل 200-300%-عا قىمباتتاپ كەتتى. ماسەلەن, بىلتىر كۇزدە بيداي باعاسى 80-85 مىڭ تەڭگە بولسا, قازىر 105-110 مىڭ تەڭگەگە كوتەرىلدى. ال القاپتى وڭدەپ, تۇقىم سەۋىپ, ونى ورۋعا قاجەت دۇنيەلەر­دىڭ ءبارى 2-3 ەسە قىمباتتا­دى. بيدايدىڭ قۇنسىز ەكەنىن وسىدان-اق كورۋگە بولادى. نارىقتاعى جاعدايدى ەسكەرسەك, بيىلعى بيدايدىڭ ءبىر تونناسى, كەم دەگەندە, 150-180 مىڭ  تەڭگەنىڭ اينالاسىندا بولۋ كەرەك. ەسىل ەڭبەك سوندا عانا وتەلەدى, – دەيدى ناۋىرزىمدىق ديقاندار.

«ازىق-ت ۇلىك كەلىسىم شارت كورپوراتسياسى» ۇك» اق قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا بيىلعى بيدايدى قامىر­لىلى­عىنا قاراي 103-107 تەڭگەنىڭ ارالىعىندا ساتىپ الاتىنىن مالىمدەگەنى بەلگىلى. قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارى اتالعان كور­پو­راتسياعا 2 مىڭ تونناداي بي­داي قارىز ەكەن. فورۆارد­تىق كەلىسىمشارت بويىنشا بە­رىلگەن بۇل قارىزدىڭ قاي­تۋى قيىن بولىپ تۇر. بۇگىنگە دە­يىن قارىزدىڭ 30%-ى عانا جا­بىلعان. كومپانيا قارى­زىن قايتارۋمەن قاتار, ەسكى باعامەن تىكەلەي بيداي ساتىپ الۋدى باس­تادى. بىراق باعا تومەن بول­عاندىقتان وعان ديقان­دار­دىڭ ەشقايسىسى بيداي تاپسىرا قويعان جوق. الايدا كومپانيا فيليالى باسشىسىنىڭ سوزىنشە, 2021 جىلعى استىقتىڭ باعاسى 25 پايىزعا وسكەن.

– ءبىز بيىلعى ونىمگە ءادىل نارىقتىق باعا تاعايىندادىق. بۇل ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ قۇر­عاق­شىلىققا بايلانىستى شىق­قان شىعىنىن وتەي الادى. بيىل ساتىپ الىنعان بيدايدىڭ بار­لىعى ىشكى نارىققا كەتەدى. ياعني ۇن تارتاتىن مەكەمەلەر مەن مال وسىرۋمەن اينالىسا­تىن شارۋاشىلىقتارعا بەكىتىل­گەن باعامەن ساتىلادى. بۇل الەۋ­مەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلاردىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى, – دەدى «ازىق-ت ۇلىك كەلىسىمشارت كورپوراتسيا­سى» فيليالىنىڭ ديرەكتورى ميراس تورەجانوۆ.

ال ديقاندار بيدايدى مەم­­لەكەتكە وتكىزگەننەن گورى جەكە­مەنشىكتەگى ديىرمەن كەشەن­دەرىنە نەمەسە كورشىلەس وڭىرلەر مەن ىرگەلەس مەملەكەتتەردەن كەلىپ جاتقان الىپساتارلارعا ساتقان ءتيىمدى دەيدى.