ءۇش ونجىلدىقتىڭ ۇلەسى

ازاتتىقتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلىمىزدە كەدەيلىك پەن جۇمىسسىزدىق بەلەڭ العانى بەلگىلى. ماسەلەن, 1998 جىلى اۋىل حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىنىڭ جانە قالا تۇرعىندارىنىڭ ۇشتەن ءبىرىنىڭ تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن دە تومەن بولدى. ازاماتتار اراسىنداعى تەڭ­سىزدىك تەرەڭدەي ءتۇستى. مەملەكەتتىك رەسۋرس­تاردىڭ تاپشىلىعىنان الەۋمەتتىك قور­عاۋعا جۇمسالاتىن قاراجات ۇشتەن بىر­گە ازايدى. الەۋمەتتىك تولەمدەردى الۋ­شى­لاردىڭ سانى كەمىپ, الەۋمەتتىك جار­دەم­ا­قىلاردىڭ ناقتى مولشەرى تومەن­دەدى. وسى­لايشا, 1998 جىلعا قاراي زەينەت­اقى­لار مەن جاردەماقىلار بويىنشا مەملە­كەتتىڭ بەرەشەگى 36 ملرد تەڭگەگە جەتتى.

الايدا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارىنداعى كۇردەلى كەزەڭدەردە ەل ۇكىمەتى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىن بولدىرماۋ جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ ماسە­لە­لەرىنە قاتىستى ۋاقىتشا شارالاردى قا­بىلداپ قانا قويماي, ۇزاق مەرزىمدى الەۋ­مەتتىك باسىمدىقتاردى قالىپ­تاس­تىر­دى. اتا زاڭ قازاقستاندى الەۋ­مەتتىك باع­دارلانعان مەملەكەت رەتىندە جاريالادى.

باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەتتىڭ ءباسى بيىك

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلى­مىز­دىڭ باستى ۇلتتىق يدەياسى سانالاتىن ۇلتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ جانە باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتا­رىنا كىرۋ جونىندەگى باستاماسىن ىسكە اسى­را وتىرىپ, ەكونوميكالىق ءوسىم مەن ازا­مات­تاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن, ستاندارت­تارىن تۇراقتى ارتتىرۋ اراسىنداعى تە­پە-تەڭدىككە قول جەتكىزۋگە ەرەكشە ءمان بەرىلدى. مەملەكەت ءوز ازاماتتارىنا اسا ماڭىزدى الەۋمەتتىك يگىلىكتەردىڭ جال­پىعا ورتاق قولجەتىمدىلىگىنە جانە ونىڭ قوعام­دىق قولايلى ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان نەگىزگى ەڭ تومەنگى الەۋمەتتىك ستاندارتتارىنا كەپىلدىك بەرەدى.

بىرىنشىدەن, بۇل – ادامنىڭ دەنساۋلى­عىن ساقتاۋى جانە ونىڭ ومىرلىك بەلسەن­دىلى­گىن قامتاماسىز ەتۋى ءۇشىن قاجەت ەڭ تومەن­گى تۇتىنۋ سەبەتىنىڭ قۇنى نەگىزىندە انىق­تالاتىن ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭ­گەيى. 2005 جىلدان باستاپ ول بازالىق الەۋ­مەتتىك ستاندارتپەن بەكىتىلدى. سونىڭ نەگىزىن­دە تۇرعىندار جالاقىسىنىڭ ەڭ تومەن­گى مولشەرى, بازالىق زەينەتاقى تولەم­دەرى جانە مۇگەدەكتىگى, اسىراۋشى­سىنان ايى­رىلۋى جانە جاسىنا بايلا­نىستى مەملەكەت­تىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلارى ايقىندالادى.

ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ كو­لە­مى 1997 جىلى 3 505 تەڭگەنى, 2005 جىلى – 6 014 تەڭگەنى, 2021 جىلى – 34 302 تەڭگەنى قۇرادى. سوڭعى جيىرما جىلدا ول شامامەن 10 ەسە ءوستى. بۇعان قاراپ حالىقتىڭ ەڭ تومەنگى تۇتىنۋ شىعىن­دارىنىڭ كولەمى مەن قۇرىلىمىنداعى ناقتى وزگەرىستەردى ايقىنداۋعا بولادى.

ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىن اي­قىنداۋ ادىستەمەسى 2006 جىلى قايتا قارال­دى. ناتيجەسىندە, ەڭ تومەنگى كۇن­كورىس دەڭگەيىنىڭ قۇرىلىمىندا ازىق-ت ۇلىك سەبەتىنىڭ ۇلەسى 70%-دان 60%-عا دە­يىن قىسقاردى جانە تيىسىنشە ازىق-ت ۇلىك سانالمايتىن تاۋارلار مەن كور­سەتى­لەتىن قىزمەتتەردىڭ ۇلەسى 30%-دان 40%-عا دەيىن ۇلعايدى. سونداي-اق ازىق-ت ۇلىك سەبەتىن­دەگى تاماق ونىمدەرىنىڭ جيىنتىعى (20-دان 43 اتاۋعا دەيىن) ەكى ەسە ۇلعايدى. ناتيجە­سىن­دە, ونىڭ جان باسىنا شاققانداعى ور­­­تا­­شا ەنەرگەتيكالىق قۇن­دىلىعى 1 175-تەن 2 175 ككال-عا دە­يىن جوعارىلادى. سون­داي-اق 2018 جىل­عى 1 قاڭتاردان باس­تاپ ەڭ تو­مەنگى كۇن­كورىس دەڭگەيىنىڭ ازىق-تۇ­لىك سانال­ماي­تىن بولىگىنىڭ ۇلەسى 40%-دان 45%-عا دە­­يىن ۇلعايدى. بۇل رەتتە ازىق-ت ۇلىك سەبەتى­­نىڭ جان باسىنا شاققان­داعى ورتاشا ەنەر­گە­تيكالىق قۇندىلىعى كۇنى­نە 2 175 ككال قالپىندا قالدى.

ەكىنشىدەن, الەۋمەتتىك كەپىلدىك دەپ زەي­نەت جاسىنداعى ازاماتتار ءۇشىن تاعا­يىن­دالاتىن بازالىق زەينەتاقى تولە­مىن ايتۋعا بولادى. سونىمەن قاتار ىنتى­ماق­تى زەينەتاقى جۇيەسىندە تالاپ ەتى­لەتىن جۇمىس ءوتىلى بار جانە زەينەت­اقى­نى ەسەپتەۋدە تابىسى تومەن ازاماتتار ءۇشىن بەلگىلەنەتىن ازاماتتىڭ جاسىنا باي­لانىستى بەرىلەتىن زەينەتاقى تولەمى­­نىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى دە قاراستىرىل­­عان. زەينەتاقى تولەمىنىڭ ەڭ تومەنگى مول­­شەرى 1995 جىلعى 300 تەڭگەدەن 2021 جىلى 61 796 تەڭگەگە دەيىن ءوستى (بازالىق زەينەت­اقى تولەمىن ەسكەرە وتىرىپ) جانە بيىل ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ كولەمى­نەن 1,8 ەسە اسىپ ءتۇستى.

ۇشىنشىدەن, ەلىمىزدە الەۋمەتتىك تاۋە­كەلدەر تۋىنداعان كەزدە ازاماتتارعا مۇگەدەكتىگىنە, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋىنا بايلانىستى تولەنەتىن مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلار بار.

باستاپقىدا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردىڭ مولشەرى ايلىق ەسەپ­تىك كورسەتكىشتىڭ ەسەلەنگەن مول­شەرىندە ايقىندالدى. ال 2005 جىلدان باستاپ بۇل جاردەماقىلار تۇرمىس­تىڭ ناقتى قۇنىنا, ياعني ەڭ تومەنگى كۇن­كورىس دەڭگەيىنىڭ مولشەرىنە سايكەس بەل­گى­لەنەتىن بولدى. 1999 جىلدان باس­تاپ 2020 جىلعا دەيىن مەملەكەتتىك الەۋ­مەتتىك جاردەماقىلاردىڭ ورتاشا مول­شەرى ازاماتتىڭ مۇگەدەكتىگى بويىنشا 3 106 تەڭگەدەن 46 219 تەڭگەگە دەيىن (نەمە­سە 14,9 ەسەگە), اسىراۋشىسىنان ايى­رىلۋى بويىنشا 4 250 تەڭگەدەن 39 169 تەڭگەگە دەيىن (نەمەسە 9,2 ەسەگە) ۇلعايدى. مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردىڭ ورتاشا مولشەرى 2021 جىلعى 1 مامىردا مۇگەدەكتىگى بويىنشا 49 150 تەڭگەنى, اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋى بويىنشا 40 653 تەڭگەنى قۇرادى.

ەل ىرىسىن ەسەلەگەن ەڭبەك قاتىناستارى

وتپەلى كەزەڭدە ەڭبەك جانە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىنداعى احۋال اسقىنىپ تۇرعان ەدى. جۇزدەگەن كاسىپورىن­داردىڭ جۇمىسى توقتاپ قالدى. كەيبىرى قىسقارتىلعان رەجىمدە جۇمىس ىستەدى. جاپ­پاي جۇمىسسىزدىق اگرارلىق سەك­تور­­داعى ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋىنا اكەل­دى. جالاقىعا قاتىستى بەرەشەك ءوستى. ەڭبەك جاعدايلارى ناشارلادى. جۇمىس­شى­لار ەشقانداي جۇيەسىز جالدانا باس­تا­دى. سونىڭ سالدارىنان ولاردىڭ ەڭبەك­اقىسى دا جۇيەسىز تولەندى. مۇنىڭ ءبارى ازا­مات­تاردىڭ ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىن­داعى كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن زاڭدى قورعاۋ كەپىلدىكتەرىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە اكەلىپ سوقتى. ءتىپتى جاپپاي نارازىلىق اكتسيالارى ورىن الا باستادى.

جاعداي قولدانىستاعى زاڭنامانى شۇعىل قايتا قاراۋدى تالاپ ەتتى. وسىعان باي­لانىستى «قازاقستان رەسپۋبليكا­سىن­داعى ەڭبەك تۋرالى», «ۇجىمدىق شارت­تار تۋرالى», «كاسىپوداقتار تۋرالى», «ۇجىمدىق ەڭبەك داۋلارى مەن ەرەۋىلدەر تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى الەۋمەتتىك ارىپتەستىك تۋرالى» جانە باسقا دا زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ تۇتاس توپتاماسى قابىلداندى.

وسىلايشا, ەلىمىزدەگى ەڭبەك قاتىناس­تارى تۇراقتالا باستادى. ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى مەن ەڭبەكتى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ, الەۋ­مەتتىك ارىپتەستىكتى دامىتۋ ءۇشىن قۇ­قىقتىق بازا قۇرىلدى. مەملەكەت ازامات­تاردىڭ ەڭبەك سالاسىنداعى نەگىزگى قۇ­قىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋشى كەپىلگە اينالدى.

رەسپۋبليكا كاسىپورىندارىنداعى بەرەشەك جالاقىنى انىقتاۋ جانە ءوندىرىپ الۋعا قاتىستى مەملەكەتتىك ورگاندار قابىلدايتىن جۇيەلى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە مەرزىمى وتكەن (3 ايدان استام ۋاقىت) بەرەشەك سوماسى 17 ەسەگە قىسقاردى (2009 جىلى – 4,6 ملرد تەڭگە, 2021 جىلعا – 268,1 ملن تەڭگە).

وسى جىلداردا وڭىرلەردەگى مەملەكەت­تىك ەڭبەك ينسپەكتسياسىنىڭ قۇقىقتىق دەن قويۋ شارالارى نەگىزىندە 137,4 مىڭ­نان استام تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, سونىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا 550 مىڭنان استام جۇمىسكەردىڭ قۇقى قورعالدى. ولارعا تيەسىلى جالاقى سوماسىنىڭ شامامەن 62 ملرد تەڭگەسى تولەندى.

كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە وندىرىستىك جاراقات الۋ وقيعالارىنىڭ سانى تومەندەپ كەلەدى. ياعني وسى باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ وڭ ديناميكاسى بار دەگەن ءسوز. ەگەر 2008 جىلى وندىرىستە 2 444 ادام زارداپ شەككەن بولسا, 2020 جىلعا قاراي زارداپ شەككەندەردىڭ سانى 38,5%-عا تومەندەپ, 1 503 ادامدى قۇرادى. 2008 جىلدان باستاپ 2020 جىلعا دەيىن ولىمگە الىپ كەلگەن وندىرىستىك جاراقاتتاردىڭ سانى 48,5%-عا تومەندەدى (404 ادامنان 208 ادامعا دەيىن).

سوڭعى جىلدارى الەۋمەتتىك ديالوگتى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى قادامدارى «ۇجىمدىق شارت جاساڭىزدار» رەسپۋب­ليكالىق اكتسياسىن ىسكە اسىرۋمەن ساباق­تاس بولدى. 2020 جىلى ۇجىمدىق شارتتار جۇيەسىمەن 145,3 مىڭ كاسىپورىن نەمەسە جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىندار سانىنىڭ 48,3%-ى قامتىلدى. بۇگىندە ءىرى جانە ورتا كاسىپورىنداردىڭ 97,1%-ىندا ۇجىمدىق شارتتار بار.

2007 جىلى ەلىمىزدە ەڭبەك كودەكسى قابىلداندى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەڭبەك نارىعىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىن قام­تاماسىز ەتۋ, ەڭبەك قاتىناسىنداعى تاراپ­تاردىڭ مۇددە تەڭگەرىمىنە قول جەت­كىزۋ, ەكونوميكالىق ورىندىلىقتى قىز­مەت­كەرلەردىڭ ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قۇقىق­تارىن قورعاۋمەن ۇشتاستىرۋ سانالادى.

ەڭبەك كودەكسىنىڭ تالاپتارىن ىسكە اسىرۋ, سونداي-اق قاۋىپسىز ەڭبەك جاعدايلارى قۇقىعىن قوسا الا وتىرىپ, ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ­دى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسى بىرقاتار ماڭىزدى قىزمەتتى اتقارىپ كەلەدى. ماسەلەن, اتالعان ينسپەكتسيا وتانداستارىمىز قىزمەت ەتىپ جاتقان ۇيىمداردا ەڭبەك زاڭناماسى تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىنا قاتىستى ءتيىستى تەكسەرۋلەر جۇرگىزەدى. ياعني جۇيە­لى مەملەكەتتىك باقىلاۋ جۇرگىزەدى. ۇيىم­دارعا ورىندالۋعا ءتيىس مىندەتتى نۇسقا­مالار بەرەدى. سونداي-اق كىنالى ادامداردى قازاقستاننىڭ زاڭناماسىنا سايكەس جاۋاپقا تارتادى.

جۇمىلا بىلگەن جۇمىسسىزدىقتى جەڭەدى

1991 جىلى كسرو ىدىراعان تۇس­تا شارۋاشىلىق جانە ەكونوميكالىق باي­لانىستاردىڭ ءۇزىلۋى قازاقستان­نىڭ ەڭبەك نارىعىنا دا تەرىس اسەر ەتتى. 90-جىلدارى ەڭبەك نارىعىنداعى جاعداي حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىمەن, جۇمىسسىزدىقتىڭ وسۋىمەن جانە ونىڭ رەسپۋبليكا وڭىرلەرى بويىنشا ودان ءارى جىكتەلۋىمەن, جۇمىس كۇشىنە سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ اراسىنداعى تەڭگەرىمسىزدىكتىڭ وسۋىمەن, «جاسىرىن» جۇمىسسىزدىق اۋقىمىنىڭ ۇلعايۋىمەن, سونداي-اق بەيرەسمي جۇمىسپەن قامتۋدىڭ كەڭەيۋىمەن سيپاتتالدى.

جالدامالى جۇمىسشىلاردىڭ سانى 1991 جىلى 7,4 ملن ادامنان 2001 جىلى 3,9 ملن ادامعا دەيىن تومەندەدى. ەل­دەگى جۇمىسسىزداردىڭ ەڭ كوپ سانى 1996 جىلى تىركەلىپ, 970,6 مىڭ ادامعا جەتتى. 1999 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي جالپى جۇمىس­سىزدىق دەڭگەيى 13,5%-دى قۇرادى. ەڭبەك نارىعىنداعى بۇل تەرىس وزگەرىستەر ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋىمەن, قولايسىز دەموگرافيالىق تەندەنتسيالاردىڭ بەلەڭ الۋىمەن جانە حالىقتىڭ شەكارا اسىپ, كوشىپ-قونۋىمەن بايلانىستى بولدى. بىلىكتى مامانداردىڭ, جۇمىسشىلاردىڭ كەتە باستاۋى ەلدەگى ەڭبەك الەۋەتىنىڭ جاي-كۇيىنە تەرىس اسەرىن تيگىزدى. سوعان قاراماستان, جۇمىسپەن قامتىلعان حالىق سانى 1991 جىلعى 7,7 ملن ادامنان 2021 جىلعى ءبىرىنشى توقساندا 8,8 ملن ادامعا دەيىن ۇلعايدى. ال جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى بولسا, 1999 جىلعى 13,5%-دان 2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 4,9%-عا دەيىن تومەندەدى.